बदलिँदो खानपान, शारीरिक गतिविधिको कमी, बढ्दो तनाव र अनियमित जीवनशैलीका कारण मधुमेह, फ्याटी लिभर, उच्च कोलेस्ट्रोल र उच्च रक्तचापजस्ता नसर्ने रोग नेपाली समाजमा पनि आम बन्दै गएका छन् । यीमध्ये कतिपय रोग लामो समयसम्म कुनै स्पष्ट लक्षण नदेखाई शरीरमा असर गरिरहने भएकाले नियमित स्वास्थ्य परीक्षण र जीवनशैलीमा सुधार आवश्यक हुन्छ ।

तर, रोगको जोखिम बढिरहेका बेला सामाजिक सञ्जालमा भने ‘केही दिनमै निको’, ‘औषधिबिनै उपचार’, ‘जडिबुटीबाट मधुमेहको अन्त्य’ वा ‘लिभर सफा गर्ने चमत्कारी औषधि’जस्ता दाबी भएका विज्ञापन र भिडियोहरू फैलिने गरेका छन् । यस्ता प्रचारका आधारमा चिकित्सकको सल्लाहबिनै औषधि वा सप्लिमेन्ट सेवन गर्दा रोग नियन्त्रणमा आउनुको सट्टा थप स्वास्थ्य समस्या निम्तिन सक्ने चिकित्सकहरू बताउँछन् ।

किन बढ्दै छन् जीवनशैलीसँग जोडिएका रोग  ?

मधुमेह, फ्याटी लिभर, उच्च कोलेस्ट्रोल र उच्च रक्तचापजस्ता रोगको जोखिममा खानपान र शारीरिक गतिविधिको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । अत्यधिक क्यालोरी, चिनी र प्रशोधित खाद्य पदार्थको सेवन, मदिरापान, पर्याप्त निद्रा नहुनु, लामो समय बसिरहने बानी तथा शारीरिक अभ्यासको कमीले शरीरमा बोसो जम्ने, तौल बढ्ने र मेटाबोलिक समस्या निम्त्याउने जोखिम बढाउँछ ।

नेपालमा पनि सहरीकरण, व्यस्त दैनिकी, घरमै तयार हुने परम्परागत खानाको स्थानमा प्रशोधित तथा बाहिरको खाना बढ्नु र नियमित शारीरिक अभ्यास घट्नुले यस्ता रोगको जोखिम बढाउन सक्छ । यद्यपि, सबै रोगको कारण जीवनशैली मात्र होइन । वंशाणुगत अवस्था, उमेर, अन्य रोग, औषधिको प्रयोग तथा मदिरासहितका विभिन्न कारणले पनि जोखिम प्रभावित हुन्छ ।

फ्याटी लिभरमा कलेजोमा आवश्यकताभन्दा बढी बोसो जम्छ । मदिरासँग सम्बन्धित र मदिराबाहेकका कारण हुने फ्याटी लिभर दुवै अवस्था हुन्छन् । तौल बढी हुनु, पेट वरिपरि बोसो जम्नु, मधुमेह तथा रगतमा बोसोको मात्रा असन्तुलित हुनु यससँग सम्बन्धित हुन सक्छ । प्रारम्भिक अवस्थामा लक्षण नदेखिन सक्ने भएकाले ‘लिभरमा समस्या छैन’ भनेर अनुमान गर्नु उचित हुँदैन ।

मधुमेहमा रगतमा ग्लुकोजको मात्रा असामान्य रूपमा बढ्छ । लामो समय नियन्त्रणमा नरहँदा आँखा, मिर्गौला, स्नायु, मुटु तथा रक्तनलीमा असर पर्न सक्छ । उच्च रक्तचाप र उच्च कोलेस्ट्रोल पनि धेरैपटक लक्षणबिनै रहन्छन्, तर हृदयाघात, मस्तिष्कघात तथा अन्य गम्भीर स्वास्थ्य समस्याको जोखिम बढाउन सक्छन् ।

सामाजिक सञ्जालका विज्ञापनमा सतर्क हुन आवश्यक

सामाजिक सञ्जालमा स्वास्थ्यसम्बन्धी सामग्री र विज्ञापन हेर्दा त्यसको उद्देश्य सूचना दिनु हो कि उत्पादन बिक्री गर्नु हो भन्ने छुट्याउन आवश्यक हुन्छ । कतिपय विज्ञापनमा चिकित्सकको पोसाक लगाएका व्यक्ति, बिरामीको भनिएको अनुभव, ‘पहिले र पछि’का तस्बिर, नक्कली प्रमाणपत्र, सीमित समयको छुट वा ‘आजै अर्डर गर्नुहोस्’जस्ता दबाब सिर्जना गर्ने शैली प्रयोग गरिन्छ ।

यी दाबीमा सावधानी अपनाउनुहोस्

‘मधुमेह सधैँका लागि निको पार्ने’ वा इन्सुलिनको आवश्यकता अन्त्य गर्ने ।

‘लिभर सफा गर्ने’ वा फ्याटी लिभर केही दिनमै हटाउने ।

‘कोलेस्ट्रोल र रक्तचाप तुरुन्त सामान्य बनाउने’  ।

चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि बन्द गर्न वा चलिरहेको उपचार बदल्न आग्रह ।

सबै उमेर, सबै बिरामी र सबै अवस्थाका लागि एउटै औषधि प्रभावकारी हुने प्रचार ।

उत्पादनको पूरा नाम, उत्पादक, दर्ता विवरण, मात्रा, सम्भावित साइड इफेक्ट र प्रयोगसम्बन्धी स्पष्ट जानकारी नदिइने विज्ञापन ।

कुनै उत्पादन ‘प्राकृतिक’, ‘आयुर्वेदिक’ वा ‘हर्बल’ भनेर मात्र सुरक्षित वा प्रभावकारी हुन्छ भन्ने हुँदैन । प्राकृतिक पदार्थमा पनि औषधिजस्तै सक्रिय तत्व हुन सक्छन्, अन्य औषधिसँग प्रतिक्रिया गर्न सक्छन् वा कलेजो, मिर्गौला तथा अन्य अंगमा असर पार्न सक्छन् ।

सामाजिक सञ्जालको विज्ञापन हेरेर आफैँ औषधि सुरु गर्नु वा चलिरहेको औषधि बन्द गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ । मधुमेह, रक्तचाप र कोलेस्ट्रोलका औषधि बिरामीको अवस्था, अन्य रोग, उमेर, मिर्गौला तथा कलेजोको कार्यक्षमता र प्रयोग भइरहेका अन्य औषधिअनुसार फरक–फरक हुन्छन् ।

जथाभावी औषधि सेवन गर्दा निम्न समस्या आउन सक्छन् :

१. रोग नियन्त्रण नहुनु : गलत औषधि वा अपर्याप्त मात्रा प्रयोग गर्दा रोग भित्रभित्रै बढ्न सक्छ ।

२. रक्तचाप वा रगतमा चिनी अत्यधिक घट्नु : मधुमेह वा रक्तचापका औषधि गलत तरिकाले प्रयोग गर्दा चक्कर लाग्ने, बेहोस हुने वा अन्य गम्भीर समस्या आउन सक्छ ।

३. कलेजो र मिर्गौलामा असर : केही औषधि, जडिबुटी वा सप्लिमेन्टले कलेजो वा मिर्गौलामा विषाक्त असर पार्न सक्छन् । फ्याटी लिभर भएका व्यक्तिले झन् सावधानी अपनाउनुपर्छ ।

४. औषधिबीच प्रतिक्रिया : चिकित्सकलाई जानकारी नदिई विभिन्न औषधि वा सप्लिमेन्ट मिसाएर खाँदा एकअर्काको प्रभाव बढ्न वा घट्न सक्छ ।

५. वास्तविक रोगको पहिचानमा ढिलाइ : ‘ग्यास’, ‘थकान’ वा ‘कमजोरी’ भनेर विज्ञापनमा देखाइएको औषधि सेवन गरिरहँदा मधुमेह, उच्च रक्तचाप, कलेजो वा मिर्गौलाको वास्तविक समस्या पहिचान हुन ढिलो हुन सक्छ ।

६. आवश्यक उपचार बन्द हुने जोखिम : विज्ञापनको प्रभावमा चिकित्सकले दिएको औषधि बन्द गर्दा रोग नियन्त्रण बिग्रिन सक्छ । विशेषगरी मधुमेह र उच्च रक्तचापका औषधि आफैँ बन्द गर्नु उचित हुँदैन ।

उपचारभन्दा पहिले परीक्षण र चिकित्सकीय परामर्श

मधुमेह, फ्याटी लिभर, कोलेस्ट्रोल वा उच्च रक्तचापको शङ्का भए सामाजिक सञ्जालको विज्ञापनमा भर पर्नुभन्दा स्वास्थ्य संस्थामा परीक्षण गराउनु आवश्यक हुन्छ । चिकित्सकले लक्षण, पारिवारिक इतिहास, तौल, रक्तचाप, प्रयोग भइरहेका औषधि र आवश्यकताअनुसार परीक्षणका आधारमा उपचार योजना बनाउँछन् ।

सामान्यतया जोखिमअनुसार रक्तचाप मापन, रगतमा ग्लुकोज तथा एचबीए१सी, लिपिड प्रोफाइल, कलेजोको कार्यसम्बन्धी परीक्षणलगायत आवश्यक जाँच सिफारिस हुन सक्छन् । सबैलाई सबै परीक्षण आवश्यक हुँदैनन्, त्यसैले परीक्षण पनि चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार गर्नुपर्छ ।

फ्याटी लिभर देखिँदैमा सबैलाई एउटै औषधि आवश्यक पर्छ भन्ने हुँदैन । तौल व्यवस्थापन, खानपान सुधार, शारीरिक गतिविधि र सम्बन्धित रोगको नियन्त्रण उपचारको महत्त्वपूर्ण भाग हुन सक्छ । तर, कलेजोमा सूजन, फाइब्रोसिस वा अन्य जटिलता भए थप मूल्याङ्कन र विशेषज्ञ उपचार आवश्यक पर्न सक्छ ।

दैनिक जीवनमा के ध्यान दिने ?

नसर्ने रोगको जोखिम घटाउन र उपचारलाई प्रभावकारी बनाउन औषधिसँगै दैनिक बानीमा सुधार आवश्यक हुन्छ । नेपाली परिवेशमा निम्न अभ्यास उपयोगी हुन सक्छन् :

खानाको मात्रा र गुणस्तरमा ध्यान दिने : भात, रोटी वा अन्य मुख्य खाद्य पदार्थको मात्रा सन्तुलित राख्ने, तरकारी, दाल, गेडागुडी, सागपात र फाइबरयुक्त खाना बढाउने ।

चिनी र प्रशोधित खाद्य पदार्थ घटाउने : चिनी भएका पेय पदार्थ, अत्यधिक मिठाई, प्याकेटका खानेकुरा तथा बारम्बार तारेका खाद्य पदार्थको सेवन कम गर्ने ।

नुनको मात्रा नियन्त्रण गर्ने : उच्च रक्तचाप भएका वा जोखिममा रहेका व्यक्तिले विशेषगरी अत्यधिक नुनिलो, प्याकेटबन्द तथा प्रशोधित खाना कम गर्नुपर्छ ।

मदिरापानबाट जोगिने : मदिराले कलेजो र अन्य स्वास्थ्य समस्याको जोखिम बढाउन सक्छ ।

नियमित शारीरिक गतिविधि गर्ने : आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था र क्षमताअनुसार नियमित हिँडडुल, व्यायाम वा अन्य शारीरिक गतिविधि गर्ने । लामो समय लगातार बसिरहनु हुँदैन ।

तौल र पेटको बोसोमा ध्यान दिने : तौल घटाउनुपर्ने भए सुरक्षित र क्रमिक रूपमा घटाउने योजना बनाउने ।

पर्याप्त निद्रा र तनाव व्यवस्थापन गर्ने : नियमित निद्रा र मानसिक स्वास्थ्यको ख्याल गर्ने ।

नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गर्ने : विशेषगरी परिवारमा मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटुरोग वा कलेजोसम्बन्धी समस्या भए चिकित्सकको सल्लाहअनुसार परीक्षण गर्ने ।

चलिरहेको औषधि आफैँ बन्द नगर्ने : औषधिको मात्रा घटाउने, बढाउने वा परिवर्तन गर्ने निर्णय चिकित्सकसँग परामर्श गरेर मात्र गर्ने ।

विज्ञापन हेर्दा पाँच प्रश्न

१. यो दाबीको वैज्ञानिक प्रमाण के छ ?

२. उत्पादनको नाम, उत्पादक र नियामक निकायको दर्ता विवरण स्पष्ट छ ?

३. यसले प्रयोग गरिरहेको औषधिसँग प्रतिक्रिया गर्छ कि गर्दैन ?

४. यसका साइड इफेक्ट र प्रयोग नगर्नुपर्ने अवस्था उल्लेख गरिएको छ ?

५. यो विज्ञापनले चिकित्सकको उपचार रोक्न वा बदल्न त भनिरहेको छैन ?

स्वास्थ्यसम्बन्धी विज्ञापनमा गरिएको दाबी र वास्तविक उपचारबीच फरक हुन सक्छ । त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा देखिएको प्रचारलाई चिकित्सकीय निदान वा उपचारको विकल्प मान्नु हुँदैन ।

मधुमेह, फ्याटी लिभर, उच्च कोलेस्ट्रोल र उच्च रक्तचापजस्ता रोग नियन्त्रण गर्न जीवनशैली सुधार, नियमित परीक्षण र आवश्यक परे चिकित्सकीय उपचारको संयोजन महत्त्वपूर्ण हुन्छ । विज्ञापनको आकर्षक भाषाभन्दा आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था, प्रमाणमा आधारित उपचार र योग्य स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहलाई प्राथमिकता दिनु नै सुरक्षित बाटो हो ।