जेठको तातो घामकाे रापतापलाई सिमसिम पूर्व मनसुनले माधुर्यकाे महकमा ओराल्दै थियाे, शान्त बनाउँदै थियाे। मभित्रकाे शरीरमा  चितवनकाे गर्मी र मनमा महाेत्सवकाे तापकाे अन्तर्द्वन्द्व थियाे। नारायणी किनार मेराे लागि सिर्जनाकाे स्राेत हाे। हरेक पटक चितवन पुग्दा त्याे शान्त जललाई स्पर्श गर्छु, आँखाभरि हेर्छु र मनन गर्छु म यस्तै निश्चल बगिरहूँ।

यसपटक चितवन गमन फरक ध्येयकाे थियाे - साहित्य महाेत्सवकाे निम्ताे।

चितवन भन्नेबित्तिकै मेराे मनमा केही भूगाेल ,केही नाम र केही परिवेश आँखा अगाडि नाच्न थाल्छ, नारायणी किनार, सम्पूर्ण किताब, रमेश प्रभात, बालकृष्ण, सुमन, कमल, एल बि, यस्तैयस्तै  अरू थुप्रै छन्।

यी सप्पैसप्पै अटाउने मनकाे तुलिकाकाे आयतनमा चितवन ओर्लदै गर्दा अघिल्लाे साल धादिङमा आफूसमेत सहभागी भएर गरेकाे महाेत्सवकाे भव्यता नारायणीकाे किनाराले जितिरहेकाे कल्पना गरिरहें।

मनमा रङ्गीन  उत्साहको तरंग चलिरहेको थियो किनकि आफ्नाे परिकल्पनाकाे  साहित्य, कला र संस्कृतिको दाेस्राे सङ्गमकाे प्रारम्भ हुँदै थियाे। साहित्य कला र संस्कृतिकाे  प्रवर्द्धन तथा बागमती सभ्यताको संवर्द्धन भन्ने मूल नारासहित आयोजित दोस्रो बागमती साहित्य महोत्सव–२०८३ मा सहभागी हुन पुग्दा यो एउटा कार्यक्रम मात्र नभएर समय, समाज, संस्कृति र सिर्जनाको महायात्रा हुने अनुभूति भएको थियो।

चितवन उद्योग वाणिज्य संघको प्रांगणमा प्रवेश गर्दाको क्षण अझै स्मृतिमा ताजै छ। प्रवेशद्वारमै पुस्तकका पानाबाट उदाउँदै गरेको सूर्यको प्रतीकात्मक लोगोले स्वागत गरिरहेको थियो। त्यो लोगो एउटा चित्र मात्र थिएन, बरु नेपाली साहित्यको उज्यालो भविष्यप्रतिको विश्वास थियो। देशका विभिन्न जिल्लाबाट आएका लेखक, कवि, कलाकार, पत्रकार, विद्यार्थी र साहित्यप्रेमीको भीडले वातावरणलाई जीवन्त बनाएको थियो। कसैले पुस्तक बोकेका थिए, कसैले आफ्ना रचनाका पाण्डुलिपि। कतै पुराना साथीहरूको भेटघाट थियो, कतै नयाँ सम्बन्धहरूको सुरुवात।

पहिलो दिन : विचार, विमर्श र सिर्जनाको संगम

जेठ १६ गते बिहान उद्घाटन सत्र सुरु भयो। स्वागत मन्तव्यसँगै कार्यक्रमको औपचारिकता अघि बढ्यो तर औपचारिकताभन्दा धेरै त्यहाँ एउटा साझा भाव थियो - साहित्यलाई समाजको केन्द्रमा पुनः स्थापित गर्ने आकांक्षा।

पहिलो सत्रमा प्राडा लक्ष्मणप्रसाद गौतमको प्रवचनले कार्यक्रमलाई गम्भीर वैचारिक उचाइ प्रदान गर्‍यो। उहाँले साहित्यलाई मनोरञ्जनको साधन मात्र नभई समाजको आत्मा भनेर व्याख्या गर्नुभयो। उहाँका विचार सुन्दा लाग्थ्यो - साहित्य भनेको शब्दहरूको खेल मात्र होइन, समयको साक्ष्य पनि हो।

त्यसपछि प्रस्तुत भएको थारु धाँटो नृत्यले चितवनको माटो बोलिरहेको अनुभूति गरायो। ढोलक र मादलको तालमा थारु समुदायको जीवन, संघर्ष र उत्सव झल्किरहेको थियो। साहित्यका गम्भीर बहसबीच लोकसंस्कृतिको यस्तो प्रस्तुति अत्यन्त सान्दर्भिक लाग्यो।

महोत्सवको दोस्रो सत्रमा “नेपाली साहित्यमा नारीलेखन” विषयले विशेष आकर्षण पायो। शान्ति शर्मा संयाेजक रहेकाे यस कार्यक्रममा डा. नवीनबन्धु पहाडीले सहजीकरण गर्नुभएकाे थियाे। उनले समसामयिक र ज्वलन्त सवालहरूमार्फत विषय प्रवेश गराउँदा नेपाली साहित्यमा महिलाहरूको योगदान, चुनौती र सम्भावनाको गहन चर्चा भयो।

डा. अर्चना थापा, डा. रजनी ढकाल र गायत्री श्रेष्ठका विचारले बहसलाई थप गहिराइ दिए। नारी लेखनलाई लैङ्गिक सीमाभित्र मात्र नराखी मानव चेतनाको विस्तारका रूपमा साझा मुद्दा बनाएर बुझ्नुपर्ने धारणा अत्यन्त प्रभावकारी लाग्यो।

त्यसपछि बाँसुरीको धुन गुन्जियो। भूमि पौडेलको बाँसुरीले हलभरि एउटा अद्भुत शान्ति फैलायो। केही समयका लागि लाग्यो - शब्दहरू पनि संगीतको अगाडि मौन बन्छन्।

पर्यासाहित्यको आँगन

“पर्यासाहित्यको आँगन : फराकिलो कि साँघुरो ?” शीर्षकको सत्रले वर्तमान विश्वका ज्वलन्त प्रश्नहरूमाथि साहित्यको भूमिकालाई केन्द्रमा राख्यो। वातावरणीय संकट, जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको क्षय र विकासका नाममा भइरहेको प्रकृति विनाशबारे गम्भीर बहस भयो।

वक्ताहरूले प्रकृतिलाई  वर्णनको विषय मात्र बनाउने होइन, उसको पक्षमा उभिने साहित्य सिर्जना गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याए। बागमती नदी, शिवपुरीका वन, चितवनका जैविक सम्पदा र हिमालदेखि तराईसम्मका पर्यावरणीय प्रश्नहरू बहसको केन्द्रमा रहे।

त्यो सत्रले मलाई आफ्नै लेखनतर्फ फर्केर हेर्न बाध्य बनायो। हामीले कति लेख्यौं प्रकृतिका लागि? कति लेख्यौं नदीका पीडाबारे? कति लेख्यौं हराउँदै गएको जैविक संसारबारे?

पछिल्लो संस्कृतिको प्रश्न

“पप संस्कृति उत्कर्ष कि अपकर्ष?” शीर्षकको बहस निकै रोचक बन्यो। सामाजिक सञ्जाल, युट्युब, टिकटक र डिजिटल संस्कृतिले सिर्जना गरेको नयाँ पुस्ताको जीवनशैलीबारे बहस चल्यो।

कसैले यसलाई अवसर भने, कसैले संकट तर निष्कर्ष एउटै देखिन्थ्यो -समयसँग जुधेर होइन, समयसँग संवाद गरेर मात्र संस्कृति बचाउन सकिन्छ।

साँझतिर “वर्तमान नेपाली नाटकको तस्बिर र नाटक मञ्चन” कार्यक्रम भयो। रंगमञ्चको जीवन्त प्रस्तुतिले साहित्यका शब्दहरूलाई शरीर र आवाज दियो। दर्शकदीर्घाबाट पटकपटक ताली बज्दा लाग्थ्यो - नाटक अझै जीवित छ, अझै आवश्यक छ।

रात पर्नुअघि आयोजना गरिएको नारायणी नदीकिनार यात्रा महोत्सवको सबैभन्दा भावनात्मक क्षण बन्यो। नारायणीको शान्त बहाव हेर्दै हिँड्दा लाग्थ्यो - नदीहरू पनि साहित्य हुन्। तिनीहरू बोल्दैनन् तर हजारौं वर्षदेखि कथा सुनाइरहेका हुन्छन्।

रातको अन्तिम कार्यक्रम “नदीसँग कविता” थियो। कविहरूले नदीलाई साक्षी राखेर कविता वाचन गरे। नदी, जीवन, प्रेम, समय र स्मृतिका अनेक आयाम कवितामा बगे।

त्यो रात होटल फर्किँदा मनभित्र शब्दहरूको एउटा विशाल नदी बगिरहेको थियो।

दोस्रो दिन : नयाँ पुस्ताको आवाज

जेठ १७ गते बिहान चितवनको हावामा फेरि साहित्यको सुगन्ध मिसिएको थियो।

“उज्यालो सर्करी” कार्यक्रमबाट दिनको सुरुवात भयो। चितवन बाहिरबाट आएका स्रष्टाहरूका अनुभव र विचार सुन्ने अवसर मिल्यो। विविध भूगोल, भाषा र संस्कृतिका कथाहरूले नेपाली साहित्यको विशालता झल्काइरहेका थिए।

त्यसपछि “नेपाली साहित्यमा सीमान्तकृतका आवाज : मञ्च कि कुण्डल?” विषयमा बहस भयो। पूर्व महामन्त्री रञ्जन बराली, विनिता राई र सी.एम. अनुभव महतोका विचारले नेपाली साहित्यमा प्रतिनिधित्वको प्रश्नलाई केन्द्रमा ल्याए।

त्यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्यो - के सबै आवाज साहित्यमा बराबरीसँग सुनिएका छन्?

यस प्रश्नले धेरैलाई सोच्न बाध्य बनायो।

बालसंसार : भविष्यको उज्यालो

महोत्सवको सबैभन्दा आशावादी सत्र “बालसंसार : आफ्नै दृष्टि, आफ्नै सृष्टि” थियो।

विभिन्न विद्यालयका बालबालिकाहरूको सहभागिता देख्दा लाग्यो- साहित्यको भविष्य सुरक्षित छ।

बालबालिकाले आफ्ना अनुभव, सपना, कल्पना र सिर्जनाका कुरा गर्दा उनीहरूमा रहेको मौलिक चेतना स्पष्ट देखिन्थ्यो। उनीहरू साहित्यका पाठक मात्र होइनन्, भावी स्रष्टा पनि हुन्।

आजको डिजिटल युगमा बालबालिकालाई पुस्तकसँग जोड्नु ठूलो चुनौती हो। तर यो सत्रले आशा जगायो।

कला, संगीत र संवाद

गीत–संगीतका कार्यक्रमले वातावरणलाई अझ जीवन्त बनाइरहेका थिए। कला वार्तामा चित्रकला, मूर्तिकला, लोककला र आधुनिक कलाका सम्बन्धबारे गम्भीर संवाद भयो।

कलाकारहरूले कला र साहित्यबीचको अन्तरसम्बन्धलाई सुन्दर ढंगले प्रस्तुत गरे। शब्दले नबोल्न सक्ने कुरा चित्रले बोल्छ; चित्रले नदेखाउन सक्ने कुरा कविताले देखाउँछ भन्ने अनुभूति भयो।

“कृत्रिम बौद्धिकताको युगमा कला र साहित्यको भविष्य” विषयको बहस अत्यन्त समसामयिक रह्यो। एआईको तीव्र विकासले सिर्जना, कल्पना र मौलिकताको प्रश्नलाई नयाँ ढंगले उठाएको छ।

तर अधिकांश वक्ताहरूको निष्कर्ष स्पष्ट थियो -प्रविधिले सहयोग गर्न सक्छ, प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन। मानव संवेदना, अनुभव र आत्माको ठाउँ कुनै मेसिनले लिन सक्दैन।

शब्द, पुस्तक र भविष्य

“शब्द, स्रष्टा र पुस्तकको आवाज” शीर्षकको सत्रले पुस्तक संस्कृतिको वर्तमान अवस्थामाथि बहस गर्‍यो।

पुस्तक किन्ने मानिस घटिरहेका छन्। पुस्तकालयहरू सुनसान बन्दै गएका छन् तर यसले पुस्तकको महत्त्व घटाएको होइन। बरु पुस्तकलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने नयाँ उपाय खोज्नुपर्ने आवश्यकता झन् बढेको छ।

यसै सन्दर्भमा महोत्सवको घोषणापत्रले विद्यालय, क्याम्पस र सार्वजनिक पुस्तकालयहरूमा साहित्यिक पुस्तक खरिदका लागि छुट्टै बजेटको व्यवस्था गर्नुपर्ने माग उठायो। यो अत्यन्त दूरदर्शी प्रस्ताव थियो।

गजल सन्ध्या र समापन

अन्तिम साँझ गजल सन्ध्याले वातावरणलाई भावुक बनायो। गजलकारहरूले प्रेम, पीडा, समाज, राजनीति र समयका अनेक पक्षहरूलाई स्वर दिए।

शब्दहरू संगीतसँग मिसिँदा उपस्थित सबै मानिसहरू एक प्रकारको सामूहिक भावनामा बाँधिएका देखिन्थे।

त्यसपछि बागमती घोषणापत्र सार्वजनिक गरियो।

बागमती घोषणापत्र : भविष्यतर्फको प्रतिबद्धता

घोषणापत्रका तेह्र बुँदाहरू केवल औपचारिक निर्णय थिएनन्, ती नेपाली साहित्य, कला र संस्कृतिको भावी दिशाका संकेत थिए।

त्यसमा नेपालका सबै भाषा, साहित्य, संगीत, नाटक र संस्कृतिको संरक्षण र प्रवर्द्धनलाई सरकारी नीतिमा समावेश गर्नुपर्ने कुरा थियो।

सीमान्तकृत समुदायका अलिखित साहित्य अभिलेखीकरण गर्ने, नयाँ पुस्तालाई साहित्य सिर्जनामा आकर्षित गर्ने, विद्यालय र विश्वविद्यालयमा स्थानीय ज्ञान परम्परालाई पाठ्यक्रममा समावेश गर्ने, साहित्यलाई पर्यटन, कृषि र वातावरणसँग जोड्ने, कला र साहित्यलाई रोजगारी तथा अर्थतन्त्रसँग सम्बन्धित बनाउने लगायतका महत्त्वपूर्ण प्रस्तावहरू समेटिएका थिए।

विशेषतः एआईको युगमा प्रविधिको उपयोग गर्नुपर्ने तर मानवको कल्पनाशक्ति र सृजनात्मकतालाई मर्न नदिनुपर्ने घोषणापत्रको सन्देश अत्यन्त सान्दर्भिक लाग्यो।

सुधारले संस्कार ल्याउछ

अभाव र सुधारका सम्भावनाहरु जहाँ तहाँ रहन्छन् नै, सुधारले सभ्यता संस्कारित गरिरहन्छ, प्रत्येक कार्यक्रमले उसकाे भावी गति परिमार्जित, परिकृत बनाउँछ। खार्छ, निखार्छ र माझिरहन्छ वागमती साहित्य महाेत्सव बागमती सरकार पर्यटन तथा संस्कृति मन्त्रालयकाे सपना हाे। याे पनि माझिनुपर्छ र प्रत्येक वर्ष खारिंदै निखारिंदै जानुपर्छ। प्रत्येक जिल्लामा पालैपालाे आयाेजित हुनुपर्छ।

सुधारका लागि आलाेचनात्मक चेत देख्नुपर्छ, यहाँ पनि देखिएका छन्।

धेरै कार्य यस्ता रहे जसले हलुवामा बालुवा मिसिएकाे आभाष भयाे। धेरै दमदार कविताहरूका विचमा केही बन्नै लागेका काँचा काेपिले कविताहरुकाे प्रस्तुति रहे। तिनले बेस्वादिलाे बनाउने नै भयाे। अगाडि नै वाचन गर्ने कविता मागिनुपर्थ्याे। एकै व्यक्ति धेरै प्रस्तुतिले वागमतीकाे आँगन चितवनकाे मात्रै रहेछ कि? भन्ने आलाेचना पनि सुनियाे। कुनै जिल्लाकाे प्रतिनिधित्व नाम मात्रको र कुनै जताततै देखिँदा अर्काे पटक चितवनमा हुँदा चितवनकाे मात्रै महाेत्सव हुन्छ कि भनेर साेच्नुपर्ने भयाे। धादिङकाे एकमात्र कविता वाचन भयाे, मैले निवेदन हालेर वाचन गर्न पनि चाहिन र मनले एउटा स्टेजमा एकपटक देखिएपछि किन मागीमागी फेरि देखिन जानु भन्ने पनि लागिरह्याे। त्यसैले जान चाहिन तर त्यहाँ कुनै नियम निर्देशिकाकाे सीमा रहेन।

मन्त्रालयले महाेत्सव आयाेजनाकाे निर्देशिका बनाओस्। अब जरुरी भैसकेकाे छ।

साहित्य बहसमा अलग अलग विधाका मसिना केस्राहरु केलाउने,लेखन शैलीका  नमूना उत्प्रेरणा जगाउने प्रस्तुतिहरु समेटेर  भावि समयमा साझा भूगाेल,साझा प्रस्तुति र साझा कार्यक्रमकाे उन्नत  क्षितिज निर्माण गर्न भविष्यमा यस्ता सुधारात्मक पक्षहरू ख्याल गर्नै पर्छ। मन्त्रालयले याे कार्यक्रमबाट राखेकाे लक्ष्य नव सिर्जनाका आयामहरू उर्वरशील बन्दै गएपछि, लेखनका आँकुराहरू आकाश ताकेर पलाउँदै गएपछि, कमजाेरी सुधारेर प्रस्फुटन हुँदै गएपछि अवश्य सार्थक हुन्छ नै। जाे हामीले नै गर्ने हाे, गर्नुपर्छ।

अन्तिम अनुभूति

कार्यक्रम सकियो। मानिसहरू फर्किन थाले। कुर्सीहरू खाली हुँदै गए। मञ्च शान्त हुँदै गयो तर महोत्सवकाे उर्जा  समाप्त भएको थिएन। त्यो सहभागीहरूको मनमा अझै जारी थियो।

चितवनबाट फर्किने क्रममा नारायणी नदी फेरि देखियो। नदी उस्तै बगिरहेकी थिई। मलाई लाग्यो- साहित्य पनि नदीजस्तै हो। पुस्ता बदलिन्छन्, समय बदलिन्छ तर साहित्यको प्रवाह रोकिन्न।

दोस्रो बागमती साहित्य महोत्सवले केवल दुई दिनको कार्यक्रम सम्पन्न गरेन; यसले साहित्य, कला, संस्कृति, पर्यावरण, बालचेतना, सीमान्तकृत आवाज, नारी चेतना र प्रविधिको युगमा मानवीय संवेदनाबारे गम्भीर संवाद सुरु गर्‍यो।

त्यहाँ सुनेका कविता, बहस, बाँसुरीका धुन, नदीकिनारका कदम, बालबालिकाका उज्याला अनुहार, गजलका स्वर र घोषणापत्रका प्रतिबद्धताहरू अझै स्मृतिमा गुन्जिरहेछन्।

आज पनि सम्झँदा लाग्छ - त्यो महोत्सव केवल एउटा कार्यक्रम थिएन, बागमती सभ्यताको सांस्कृतिक पुनर्जागरणतर्फको सामूहिक यात्रा थियो।

जय साहित्य!