नेपाल सांस्कृतिक, धार्मिक तथा सामाजिक विविधताले भरिएको देश हो, जहाँ प्रत्येक पर्व–उत्सवले मानव जीवनलाई कुनै न कुनै गहिरो सन्देश प्रदान गरेको हुन्छ। यिनै पर्वहरूमध्ये माता तीर्थ औँसी अर्थात् आमाको मुख हेर्ने दिन र श्राद्ध कर्म विशेष महत्त्व बोकेका पर्वहरू हुन्। यी दुवै संस्कारहरूले मानिसलाई आफ्नो मूल, आफ्नो पहिचान र आफ्नो अस्तित्वसँग जोड्ने काम गर्छन्। एकातिर आमाप्रतिको प्रेम, ममता र कृतज्ञताको भाव प्रकट गरिन्छ भने अर्कोतिर पुर्खाप्रतिको श्रद्धा, आस्था र जिम्मेवारीको बोध गराइन्छ। यसरी हेर्दा यी पर्वहरू धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई जीवनदर्शनका गहिरा आधारस्तम्भ पनि हुन्।

माता तीर्थ औँसी नेपाली समाजमा आमालाई देवत्वको स्थानमा राखेर मनाइने अत्यन्त पवित्र दिन हो। यस दिन सन्तानहरूले बिहान सबेरै उठेर स्नान गरी आफ्नी आमाको मुख हेर्ने, उहाँलाई मिठा परिकार खुवाउने, उपहार दिने तथा आशीर्वाद लिने परम्परा रहिआएको छ।

यसरी आमाप्रति सम्मान प्रकट गर्नु केवल औपचारिकता नभई सन्तानको नैतिक कर्तव्यका रूपमा पनि लिइन्छ। आमा मानव जीवनकी पहिलो गुरु हुन्, जसले सन्तानलाई जन्म मात्र दिनु हुन्न, जीवन जिउने कला, संस्कार र मूल्यहरूको शिक्षा पनि दिनुहुन्छ। त्यसैले आमाको माया, त्याग र समर्पणलाई कुनै पनि मूल्यले तुलना गर्न सकिँदैन।

जसका आमा जीवित छन्, उनीहरूका लागि यो दिन विशेष उत्सवको रूपमा रहन्छ भने जसका आमा यस संसारमा छैनन्, उनीहरूले आमाको सम्झनामा श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्ने अवसरका रूपमा मनाउँछन्।

 काठमाडौँस्थित मातातीर्थ कुण्ड यस दिन विशेष धार्मिक केन्द्रका रूपमा परिणत हुन्छ, जहाँ हजारौँ भक्तजन पुगेर स्नान, तर्पण तथा पूजाअर्चना गर्छन्। धार्मिक विश्वासअनुसार यहाँ गरिने पूजा–अर्चनाले दिवंगत आमाको आत्मालाई शान्ति मिल्छ र सन्तानलाई पुण्य प्राप्त हुन्छ। यसले आमाप्रतिको माया मृत्यु पछि पनि अविच्छिन्न रहने सन्देश दिन्छ।

यस्तै, नेपाली समाजमा श्राद्ध कर्मले पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेको छ। “श्राद्ध” शब्द नै श्रद्धा, आस्था र भक्ति भन्ने अर्थबाट आएको हो, जसले यसको गहिरो आध्यात्मिक पक्षलाई उजागर गर्छ। प्रत्येक वर्ष भाद्र शुक्ल पूर्णिमादेखि अश्विन औँसीसम्म पितृपक्षका रूपमा मनाइने यस संस्कारमा सन्तानहरूले आफ्ना दिवंगत पुर्खाहरूको सम्झनामा पिण्डदान, तर्पण तथा दान गर्ने गर्दछन्। धार्मिक विश्वासअनुसार यस अवधिमा पितृहरू पृथ्वीमा आई आफ्ना सन्तानबाट प्राप्त श्रद्धा र भक्ति ग्रहण गर्छन् र उनीहरूलाई आशीर्वाद प्रदान गर्छन्।

हिन्दू जीवनदर्शनअनुसार प्रत्येक मानिसले तीन ऋण- देवऋण, ऋषिऋण र पितृऋण- तिर्नुपर्ने मान्यता छ। तीमध्ये पितृऋण तिर्ने प्रमुख माध्यम नै श्राद्ध हो। यसले सन्तानलाई आफ्नो उत्पत्ति र वंशपरम्पराप्रति सचेत बनाउँदै कृतज्ञताको भावना विकास गराउँछ। श्राद्ध कर्म केवल मृतकप्रतिको कर्तव्य मात्र नभई जीवित व्यक्तिको आत्मशुद्धि र नैतिक अनुशासनको अभ्यास पनि हो।

श्राद्धका दिन बिहान स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गरिन्छ र विधिपूर्वक पिण्डदान गरिन्छ। पिण्डमा तिल, जल, दूध, घ्यू, मह आदिको प्रयोग गरिन्छ, जसले शुद्धता, समर्पण र श्रद्धाको प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको हुन्छ। यस अवसरमा ब्राह्मणलाई भोजन गराउने, दक्षिणा दिने तथा दान गर्ने चलन पनि छ। श्राद्धको वातावरण पूर्ण रूपमा शान्त, अनुशासित र भक्ति–भावनाले भरिएको हुन्छ, जसले मानिसलाई आध्यात्मिक रूपमा उन्नत बन्न प्रेरित गर्छ।

नेपालका विभिन्न तीर्थस्थलहरूमा श्राद्ध गर्ने परम्परा विशेष रूपमा प्रचलित छ। काठमाडौँको पशुपतिनाथ, वागमती नदी किनार, गोकर्णेश्वर क्षेत्र, देवघाट, रिडी, बराहक्षेत्र, त्रिवेणी, दामोदरकुण्ड आदि स्थानहरूमा यस अवसरमा ठूलो भीड लाग्छ। यी स्थानहरूमा गरिने श्राद्धले विशेष फल प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास रहेको छ। यसले नेपाली समाजमा धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक निरन्तरताको सुन्दर उदाहरण प्रस्तुत गर्छ।

माता तीर्थ औँसी र श्राद्ध कर्मलाई एकै सन्दर्भमा हेर्दा, यी दुवै संस्कारहरूले मानव जीवनको गहिरो सत्यलाई उजागर गर्छन्।

मानव आफ्नो अतीत, आफ्नो मूल र आफ्नो सम्बन्धबाट कहिल्यै अलग हुन सक्दैन। आमाले जीवन दिनुहुन्छ भने पुर्खाहरूले त्यो जीवनलाई निरन्तरता दिने आधार तयार गरेका हुन्छन्। त्यसैले आमाप्रतिको सम्मान र पुर्खाप्रतिको श्रद्धा मानव जीवनका अपरिहार्य पक्ष हुन्।

आधुनिक समयको व्यस्तता, भौतिकतावाद र व्यक्तिगत स्वार्थले मानिसलाई आफ्ना मूल्यमान्यता र संस्कारबाट टाढा लैजाने खतरा बढ्दै गएको छ। यस्ता अवस्थामा माता तीर्थ औँसी र श्राद्धजस्ता पर्वहरूले मानिसलाई आफ्नो जरा सम्झाउने, आफ्नो कर्तव्य बुझाउने र पारिवारिक सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।  यस्ता महान पक्षहरूले  अतीत, वर्तमान र भविष्यको निरन्तर यात्रालाई मार्गदर्शन गरिरहन्छन्। माता तीर्थ औँसी र श्राद्ध कर्म नेपाली समाजका अमूल्य सांस्कृतिक धरोहर हुन्। यी पर्वहरूले आमाबुबा तथा पुर्खाप्रतिको सम्मान, कृतज्ञता र जिम्मेवारीको भाव जागृत गराउँछन्। साथै, यी संस्कारहरूले मानिसलाई नैतिक, सामाजिक र आध्यात्मिक रूपमा परिपक्व बनाउने काम गर्छन्। आफ्ना जरा र पहिचानलाई जोगाउँदै अघि बढ्नु नै साँचो प्रगति हो भन्ने सन्देश यी पर्वहरूले स्पष्ट रूपमा दिएका छन्।आमा र पुर्खाप्रतिको श्रद्धा नै मानव जीवनको साँचो आधार हो, जसले हामीलाई हाम्रो अस्तित्वको अर्थ बुझ्न र जीवनलाई सही दिशामा अघि बढाउन प्रेरित गर्दछ।