नेपालमा खेलकुदको कुरा गर्दा क्रिकेट र फुटबलले पछिल्लो समय ठूलो चर्चा पाउने गरेका छन्। तर नेपालको गाउँदेखि शहरसम्म समान रूपमा खेलिने खेलमध्ये भलिबलको स्थान निकै महत्वपूर्ण छ। विशेषगरी पहाडी तथा ग्रामीण क्षेत्रमा भलिबल केवल खेल मात्र होइन, मनोरञ्जन, सामाजिक सम्बन्ध र स्थानीय पहिचानसँग जोडिएको गतिविधि बनेको छ। यही लोकप्रियतालाई आधार बनाएर नेपाल सरकारले सन् २०१७ मा भलिबललाई नेपालको राष्ट्रिय खेल घोषणा गरेको थियो।

तर राष्ट्रिय खेलको सम्मान पाएको भलिबलले अन्तराष्ट्रिय मैदानमा नेपाललाई कति माथि पुर्‍याउन सक्यो यसको उत्तर उत्साहजनक र निराशाजनक दुवै छ ।

गाउँगाउँमा लोकप्रिय, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा संघर्ष

नेपालमा भलिबलको इतिहास निकै पुरानो मानिन्छ। यसको सुरुवातको ठ्याक्कै इतिहासबारे विभिन्न मत भए पनि सन् १९३० को दशकतिर नेपालमा भलिबल प्रवेश गरेको र त्यसपछि कलेज, सेना तथा प्रहरी हुँदै देशका विभिन्न भागमा फैलिएको उल्लेख पाइन्छ। सन् १९७३ मा काठमाडौंमा पहिलो राष्ट्रिय भलिबल प्रतियोगिता आयोजना भएपछि यसको संस्थागत विकासले गति लिएको थियो। त्यसको एक वर्षपछि नेपाल भलिबल संघको स्थापना भएको थियो।

भलिबलको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको पहुँच हो। क्रिकेटका लागि ठूलो मैदान चाहिन्छ, फुटबलका लागि पनि पर्याप्त खुला ठाउँ आवश्यक हुन्छ। तर भलिबलका लागि तुलनात्मक रूपमा सानो ठाउँ, नेट र बल भए पुग्छ। यही कारण हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रका गाउँहरूमा समेत भलिबल सहजै फैलिएको छ। विद्यालय, कलेज, क्लब र स्थानीय प्रतियोगिताहरूले नयाँ खेलाडी उत्पादन गरिरहेका छन्। तर स्थानीय स्तरमा देखिने यही लोकप्रियता राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको व्यवस्थित प्रदर्शनमा रूपान्तरण हुन सकेको छैन।

पुरुष भलिबलः क्षमता धेरै, उपलब्धि सीमित

नेपाली पुरुष भलिबल टोलीले अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा लामो समयदेखि सहभागिता जनाउँदै आएको छ। एसियाली खेलकुदमा नेपालले सन् १९७८, १९८२, १९८६, २०१८ र २०२२ मा सहभागिता जनाएको तथ्यांक देखिन्छ। तर यी प्रतियोगितामा नेपालको प्रदर्शन अझै शीर्ष एसियाली टोलीहरूको स्तरसम्म पुग्न सकेको छैन। यसको अर्थ नेपाली खेलाडीमा प्रतिभा छैन भन्ने होइन। समस्या प्रतिभाभन्दा बढी तयारी, संरचना र निरन्तरताको हो।

नेपालले दक्षिण एसियाली तथा मध्य एसियाली क्षेत्रका प्रतियोगितामा आफ्नो उपस्थिति देखाउँदै आएको छ। पुरुष टोलीले २०१७ को एसियन सेन्ट्रल जोन सिनियर पुरुष भलिबल च्याम्पियनशिपमा तेस्रो स्थान हासिल गरेको थियो। तर त्यसपछि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा निरन्तर पदक जित्ने र आफूलाई क्षेत्रीय शक्तिका रूपमा स्थापित गर्ने यात्रा अझै अधुरो छ।

नेपालका पुरुष खेलाडीको मुख्य चुनौती भनेको शारीरिक क्षमता र प्राविधिक क्षमताबीचको अन्तर हो। अन्तराष्ट्रिय स्तरका टोलीसँग खेल्दा स्पाइकको शक्ति, ब्लकको उचाइ, सर्भिसको गति, रिसिभको स्थिरता र लामो र्‍यालीमा मानसिक धैर्यजस्ता पक्षमा नेपालले अझै ठूलो सुधार गर्नुपर्ने देखिन्छ।

आशालाग्दो महिला भलिबल

यदि नेपालको भलिबलमा सबैभन्दा उज्यालो अध्याय खोज्ने हो भने त्यो महिला टोली हो। नेपाली महिला टोलीले पछिल्ला वर्षहरूमा पुरुष टोलीभन्दा बढी प्रभावशाली अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शन गरेको इतिहास छ। सन् २०१९ मा नेपालले एसियन सेन्ट्रल जोन सिनियर महिला भलिबल च्याम्पियनशिपको उपाधि जित्दा एक सेट पनि नगुमाई प्रतियोगिता जितेको थियो। यो नेपाली महिला भलिबलको इतिहासमा महत्वपूर्ण उपलब्धि थियो।

यसले प्रमाणित गर्छ कि नेपालमा अन्तराष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने क्षमता भएका महिला खेलाडीको कमी छैन। तर महिला खेलाडीको चुनौती अझ ठूलो छ। घरेलु प्रतियोगिताको निरन्तरता, आर्थिक सुरक्षा, नियमित प्रशिक्षण, खेलाडीको करियर व्यवस्थापन र अन्तराष्ट्रिय एक्सपोजर पर्याप्त हुन नसक्दा प्रतिभाशाली खेलाडीले आफ्नो क्षमताको पूर्ण उपयोग गर्न कठिनाइ भोगिरहेका छन्। तर, पछिल्लो दिनमा महिला भलिबल पनि अर्कै एउटा संकटमा परेको छ । नेपालबाट अन्तरराष्ट्रिय फुटबल खेलिसकेका अधिकाश खेलाडी पलायन भइसकेका छन् धेरै जसो नेपाली टोलिका खेलाडीहरुको पहिलो रोजाइको देश अष्ट्रेलिया हुने गरेको छ ।  

यसरी नै खेलाडी पलायन हुने यात्रा जारी रहेमा नेपालमा एकदिन राष्ट्रिय टोलिबाट खेल्ने खेलाडी पाउन पनि मुस्किल हुने देखिएको छ ।

भलिबलका समस्या के हुन् ?

नेपालमा भलिबल लोकप्रिय भए पनि अन्तराष्ट्रिय स्तरमा अपेक्षित सफलता नआउनुका पछाडि धेरै कारण छन्।  

पहिलो: पूर्वाधारको कमी  

अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको खेलाडी बनाउन नियमित रूपमा प्रशिक्षण गर्न सकिने आधुनिक इन्डोर हल, जिम, फिटनेस सेन्टर र पुनस्र्थापना सुविधा आवश्यक हुन्छ। नेपालका धेरै खेलाडीले सीमित स्रोतसाधनमै अभ्यास गर्नुपरेको अवस्था छ।

दोस्रो: नियमित घरेलु प्रतियोगिताको अभाव

खेलाडीले वर्षमा केही प्रतियोगिता खेलेर मात्र अन्तराष्ट्रिय स्तरको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता विकास गर्न सक्दैन। खेलाडीलाई लामो लिग, क्लब प्रतियोगिता र नियमित राष्ट्रिय प्रतियोगिता आवश्यक हुन्छ।

तेस्रो: वैज्ञानिक प्रशिक्षणको कमी

आधुनिक भलिबल केवल बल हान्ने खेल होइन। खेलाडीको जम्प, शक्ति, गति, प्रतिक्रिया, पोषण, रिकभरी र मानसिक तयारीसम्म वैज्ञानिक रूपमा व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। विपक्षी टोलीको भिडियो विश्लेषणदेखि खेलाडीको व्यक्तिगत प्रदर्शनको तथ्यांकसम्म अध्ययन गर्ने प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ।

चौथो: प्रतिभा खोज्ने प्रणाली कमजोर

नेपालका गाउँ-गाउँमा प्रतिभाशाली खेलाडी छन्। तर उनीहरूलाई पहिचान गरेर प्रदेश, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म पुर्‍याउने स्पष्ट संरचना अझै बलियो बनाउनुपर्ने देखिन्छ।

भलिबलमा ठूलो सम्भावना किन छ?

भलिबल नेपालको भौगोलिक अवस्थासँग निकै मिल्ने खेल हो। देशका अधिकांश क्षेत्रमा यसको आधार तयार भइसकेको छ। लगभग सबै जिल्लामा यसको पहुँच देखिन्छ र विद्यालय तथा स्थानीय तहबाट खेलाडी उत्पादन गर्ने सम्भावना उच्च छ। अर्कोतर्फ, नेपालमा युवा जनसंख्या ठूलो छ। यदि विद्यालय तहबाटै खेलाडीको पहिचान, प्रशिक्षण र प्रतियोगितात्मक विकास सुरु गर्ने हो भने आगामी एक दशकमा बलियो राष्ट्रिय टोली बनाउन सकिन्छ।

नेपालले विशेषगरी दक्षिण एसियाली क्षेत्रमा भलिबललाई रणनीतिक रूपमा विकास गर्नुपर्छ। भारत, श्रीलंका, पाकिस्तान, बंगलादेशलगायतका टोलीसँग नियमित अन्तराष्ट्रिय खेल खेल्ने वातावरण बनाउन सके नेपाली खेलाडीले ठूलो अनुभव हासिल गर्न सक्छन्।

अबको बाटोः राष्ट्रिय खेललाई राष्ट्रिय प्राथमिकता

भलिबललाई राष्ट्रिय खेल घोषणा गरेर मात्र यसको विकास हुँदैन। राष्ट्रिय खेलको वास्तविक अर्थ त्यसका खेलाडीलाई राष्ट्रिय स्तरको सुविधा, सम्मान र करियर दिनु हो। नेपालले अब स्कुलदेखि राष्ट्रिय टोलीसम्मको स्पष्ट भलिबल संरचना बनाउन आवश्यक छ। विद्यालय तहमा नियमित प्रतियोगिता, पालिका तहमा क्लब संरचना, जिल्ला र प्रदेशस्तरीय लिग, राष्ट्रिय स्तरमा व्यावसायिक लिग र त्यसपछि अन्तर्राष्ट्रिय एक्सपोजर-यस्तो संरचना बनाउन सके प्रतिभा हराउने सम्भावना घट्छ।

त्यससँगै महिला र पुरुष दुवै टोलीका लागि समान लगानी आवश्यक छ। विशेषगरी महिला भलिबलमा देखिएको सम्भावनालाई अझ व्यवस्थित रूपमा अघि बढाउन सके नेपालले अन्तराष्ट्रिय पदकको सम्भावना बढाउन सक्छ।

नेपाल भलिबल संघले पनि प्रतियोगिता आयोजना मात्र गर्नेभन्दा बाहिर गएर दीर्घकालीन खेलाडी विकास कार्यक्रम, प्रशिक्षक विकास, रेफ्री प्रशिक्षण, खेल विज्ञान, तथ्यांक विश्लेषण र अन्तराष्ट्रिय सहकार्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ। नेपाल भलिबल संघले आफ्ना गतिविधि र प्रतियोगिताहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ।

लोकप्रियतासँगै सफलताको खेल बन्ने चुनौती

नेपालमा भलिबलको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको लोकप्रियता हो। गाउँमा खेलिने खेल राष्ट्रिय टोलीसम्म पुगेको छ। महिला टोलीले अन्तराष्ट्रिय प्रतियोगितामा उपाधि जितेर सम्भावना देखाइसकेको छ भने पुरुष टोलीले पनि क्षेत्रीय स्तरमा आफ्नो क्षमता प्रमाणित गरिसकेको छ। तर नेपालको वास्तविक लक्ष्य अब सहभागिता मात्र हुनु हुँदैन। राष्ट्रिय खेलको हैसियत पाएको भलिबललाई पदक जित्ने खेलको रुपमा विकास गर्न सक्ने बनाउनुपर्छ।

नेपालसँग खेलाडी छन्, दर्शक छन्, स्थानीय स्तरमा लोकप्रियता छ र प्रतिभा पनि छ। अभाव चाहिँ व्यवस्थित योजना, पर्याप्त लगानी, आधुनिक पूर्वाधार, नियमित अन्तराष्ट्रिय एक्सपोजर र दीर्घकालीन सोच छ।

यदि यी पक्षलाई सुधार गर्न सकियो भने नेपालको भलिबल दक्षिण एसियामै प्रतिस्पर्धी शक्ति बन्न सक्छ। आज गाउँको माटोमा खेलिरहेको युवा खेलाडी भोलि एसियाको ठूलो रंगशालामा नेपालको झण्डा बोकेर उभिन सक्छ। त्यसका लागि अब नेपालले भलिबलको विकासमा लगानी बढाउन आवश्यक छ।