कुनै समय आफ्ना धारणा सार्वजनिक गर्न राजनीतिक सभा, पत्रकार सम्मेलन, सार्वजनिक कार्यक्रम वा सञ्चारमाध्यमको खोजी गर्ने नेपाली नेताहरू अहिले सामाजिक सञ्जाललाई प्रत्यक्ष राजनीतिक मञ्चका रूपमा प्रयोग गर्न थालेका छन्।

पार्टीले आफ्नो कुरा सुन्यो भने पनि सामाजिक सञ्जालमा स्टाटस, नसुने पनि स्टाटस। माग सम्बोधन भयो भने त्यसको जानकारी दिन स्टाटस, भएन भने असन्तुष्टि पोख्न पनि स्टाटस। समर्थन जुटाउन, विपक्षीमाथि प्रहार गर्न, सरकारको बचाउ गर्न, पार्टीभित्र दबाब सिर्जना गर्न र आफ्ना समर्थकसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्न फेसबुक, एक्स, टिकटक, इन्स्टाग्राम र युट्युब नेताहरूका नयाँ राजनीतिक हतियार बनेका छन्।

नेपालको बदलिँदो राजनीतिक परिवेशमा सामाजिक सञ्जालको प्रभाव सबैभन्दा बढी देखिने दलमध्ये राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) पनि एक बनेको छ। पार्टीका शीर्ष नेतादेखि सांसद र समर्थकसम्म आफ्ना धारणा सामाजिक सञ्जालमार्फत सार्वजनिक गर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ। पार्टीभित्रका मतभेद, असन्तुष्टि, स्पष्टीकरण र राजनीतिक सन्देशसमेत सार्वजनिक रूपमा सामाजिक सञ्जालमार्फत बाहिर आउन थालेपछि रास्वपामा त डिजिटल माध्यम स्वयं एउटा समानान्तर राजनीतिक मञ्चजस्तै बनेको देखिन्छ।

प्रधानमन्त्री बालेनका लागि ‘डिजिटल जनमत’

प्रधानमन्त्री बालेन शाह नेपाली राजनीतिमा सामाजिक सञ्जालको शक्तिलाई सबैभन्दा प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्ने नेतामध्ये एकका रूपमा स्थापित भएका छन्। परम्परागत सञ्चारमाध्यमसँग नियमित अन्तर्वार्ता र पत्रकार सम्मेलनभन्दा सामाजिक सञ्जालमार्फत प्रत्यक्ष सन्देश दिने उनको शैलीले ठूलो जनसमूहसम्म पहुँच बनाएको छ।

काठमाडौं महानगरपालिकाको प्रमुख हुँदा होस् वा राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश गरेपछि, बालेनले फेसबुकलगायत डिजिटल प्लेटफर्मलाई आफ्ना निर्णय, धारणा र राजनीतिक सन्देश सार्वजनिक गर्ने प्रमुख माध्यम बनाउँदै आएका छन्। उनको एउटा पोस्टले राजनीतिक बहस मात्र होइन, सञ्चारमाध्यमको समाचारको एजेन्डासमेत तय गर्ने गरेको छ।

बालेनको राजनीतिक उदयमा सामाजिक सञ्जालले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको विश्लेषण विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय तथा नेपाली अध्ययनमा गरिएको छ। उनले परम्परागत पार्टी संरचना र लामो राजनीतिक संगठनको तुलनामा डिजिटल पहुँच र व्यक्तिगत लोकप्रियतालाई राजनीतिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्न सफल भएको विश्लेषण गरिएको छ।

सामाजिक सञ्जालमा ठूलो अनुयायी संख्या भएका कारण प्रधानमन्त्रीका रूपमा समेत बालेनले आफ्नो व्यक्तिगत डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत सार्वजनिक सूचना र सन्देश प्रवाह गर्दा तीव्र पहुँच पाउने गरेका छन्। यही कारण राजनीतिक निर्णय, व्यक्तिगत ब्रान्डिङ र सार्वजनिक सञ्चारबीचको सीमाबारे बहस पनि बढेको छ।

रवि लामिछानेदेखि गगन र ओलीसम्म

रास्वपा सभापति रवि लामिछाने पनि सामाजिक सञ्जाललाई प्रत्यक्ष राजनीतिक संवादको माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्ने प्रमुख नेतामध्ये पर्छन्। आफ्ना राजनीतिक धारणा, पार्टीका निर्णय, आलोचनाको जवाफ तथा समर्थकसँग संवादका लागि उनले डिजिटल प्लेटफर्मलाई प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्दै आएका छन्।

रास्वपाको उदयसँगै पार्टीका धेरै नेताहरूले सामाजिक सञ्जाललाई संगठन विस्तार र जनमत निर्माणको प्रमुख माध्यम बनाएका छन्। पार्टीका आन्तरिक विषयसमेत सार्वजनिक रूपमा सामाजिक सञ्जालमा बहसको विषय बन्न थालेका छन्।

नेपाली कांग्रेसका सभापति गगन थापाले पनि सामाजिक सञ्जालमार्फत आफ्ना राजनीतिक धारणा, पार्टीभित्रका बहस र सार्वजनिक सरोकारका विषयमा निरन्तर संवाद गर्दै आएका छन्। परम्परागत भाषणको शैलीसँगै छोटा भिडियो, प्रत्यक्ष सम्बोधन र पोस्टमार्फत युवापुस्तासम्म पुग्ने प्रयास राजनीतिको नयाँ अभ्यास बनेको छ।

नेकपा (एमाले) अध्यक्ष केपी शर्मा ओली सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय शीर्ष नेतामध्ये पर्छन्। फेसबुक, भिडियो सामग्री तथा अन्य डिजिटल माध्यममार्फत राजनीतिक सन्देश प्रवाह गर्ने एमालेको अभ्यास पुरानै भए पनि पछिल्ला वर्षमा डिजिटल प्रतिस्पर्धा अझ तीव्र बनेको छ। नेपालका प्रमुख दलहरूले निर्वाचन अभियान र जनमत निर्माणमा सामाजिक सञ्जाललाई एजेन्डा तय गर्ने उपकरणका रूपमा प्रयोग गरेको अध्ययनहरूले पनि देखाएका छन्।

एमाले महासचिव शंकर पोखरेललगायत अन्य नेताहरूले पनि समसामयिक राजनीतिक घटनाक्रममा तत्काल धारणा सार्वजनिक गर्न सामाजिक सञ्जाललाई प्रमुख माध्यम बनाउँदै आएका छन्। कुनै निर्णयमा समर्थन वा विरोध जनाउन होस्, विपक्षीमाथि टिप्पणी गर्न होस् वा पार्टीको आधिकारिक लाइनको पक्षमा तर्क प्रस्तुत गर्न; पोस्ट र स्टाटस राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको नयाँ माध्यम बनेका छन्।

किन यति लोकप्रिय बन्यो सामाजिक सञ्जाल?

सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियताको पहिलो कारण हो; प्रत्यक्ष पहुँच। कुनै सम्पादक, सञ्चारमाध्यम वा पत्रकार सम्मेलनको प्रतीक्षा नगरी नेता आफैँले लाखौँ मानिससम्म तत्काल आफ्नो सन्देश पुर्‍याउन सक्छन्।

दोस्रो, यो तुलनात्मक रूपमा छिटो र कम खर्चिलो माध्यम हो। विशेषगरी नयाँ दल, स्वतन्त्र उम्मेदवार तथा सीमित संगठन भएका राजनीतिक शक्तिका लागि सामाजिक सञ्जालले ठूलो राजनीतिक संगठनसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने अवसर दिएको छ।

तेस्रो, सामाजिक सञ्जालमा प्रतिक्रिया तत्काल प्राप्त हुन्छ। लाइक, कमेन्ट, सेयर र भिडियोको पहुँचबाट नेताहरूले आफ्नो सन्देशप्रति जनताको तत्काल प्रतिक्रिया मापन गर्न सक्छन्। यही कारण अहिले डिजिटल प्रतिक्रिया स्वयं राजनीतिक ‘मुड’ बुझ्ने एउटा अनौपचारिक सूचकजस्तो बन्न थालेको छ।

चौथो कारण युवापुस्ताको बढ्दो डिजिटल उपस्थिति हो। मोबाइल फोन र इन्टरनेटको पहुँच विस्तारसँगै राजनीतिक जानकारी लिनेदेखि बहस गर्नेसम्मको शैली परिवर्तन भएको छ। परम्परागत चियापसल र सार्वजनिक चौतारोको राजनीतिक बहस अब फेसबुकको कमेन्ट बक्स, टिकटक भिडियो र एक्सका पोस्टमा पनि सरेको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा पुरानै अभ्यास

सामाजिक सञ्जालको राजनीतिक प्रयोग नेपालमा मात्र सीमित छैन। विश्व राजनीतिमा पनि पछिल्लो दशकमा डिजिटल प्लेटफर्म नेताहरूको प्रमुख राजनीतिक हतियार बनेको छ।

अमेरिकाका पूर्वराष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सामाजिक सञ्जाललाई परम्परागत सञ्चारमाध्यमलाई चुनौती दिने प्रत्यक्ष राजनीतिक माध्यमका रूपमा प्रयोग गरेका थिए। भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत समर्थक र नागरिकसँग व्यापक सम्पर्क विस्तार गरेका छन्।

विश्वका धेरै देशमा राजनीतिक दलहरूले सामाजिक सञ्जालमार्फत चुनावी प्रचार, समर्थक परिचालन, कोष सङ्कलन, प्रत्यक्ष प्रसारण र जनमत निर्माण गरिरहेका छन्। यसले राजनीतिक सञ्चारलाई तीव्र र प्रत्यक्ष बनाएको छ, तर गलत सूचना, भावनात्मक ध्रुवीकरण र ‘एल्गोरिदमको राजनीति’ जस्ता चुनौती पनि बढाएको छ।

नेपालमा बालेन शाह र रास्वपाजस्ता नयाँ राजनीतिक शक्तिले डिजिटल पहुँचलाई संगठनात्मक कमजोरी पूर्ति गर्ने माध्यमका रूपमा प्रभावकारी ढंगले प्रयोग गरेको विश्लेषण गरिएको छ। पुराना दलहरू पनि अब यही प्रतिस्पर्धामा प्रवेश गर्न बाध्य भएका छन्।

स्टाटसले पार्टी चलाउने जोखिम पनि

तर, सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोगसँगै चुनौती पनि उत्तिकै छन्। पार्टीभित्र छलफल गर्नुपर्ने विषय सार्वजनिक स्टाटसमा आउँदा मतभेद थप चर्किन सक्छ। अपुष्ट सूचना, आवेगमा गरिएका टिप्पणी र व्यक्तिगत आरोपले राजनीतिक वातावरणलाई थप ध्रुवीकृत बनाउन सक्छ।

विशेषगरी शीर्ष नेताको एउटा पोस्टले समर्थकलाई तत्काल प्रभावित गर्ने भएकाले जिम्मेवारीबोध र तथ्यको शुद्धता झनै महत्वपूर्ण हुन्छ। व्यक्तिगत सामाजिक सञ्जाल खाता र सार्वजनिक पदको आधिकारिक सूचना प्रणालीबीचको सीमासमेत स्पष्ट हुनुपर्ने बहस उठिरहेको छ।

राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार सामाजिक सञ्जाल जनतासँग प्रत्यक्ष संवादको प्रभावकारी माध्यम भए पनि यसले परम्परागत राजनीतिक संवाद, संस्थागत प्रक्रिया र जवाफदेहिताको विकल्प बन्नु हुँदैन।

तर नेपाली राजनीतिमा अब भाषणपछि स्टाटस होइन, धेरै अवस्थामा स्टाटसपछि नै राजनीतिक बहस सुरु हुन थालेको छ। सार्वजनिक मञ्चमा बोलेका शब्दभन्दा फेसबुकको पोस्ट, एक्सको प्रतिक्रिया वा टिकटकको भिडियोले ठूलो बहस सिर्जना गर्ने अवस्था बनेको छ।

पार्टीले सुने पनि स्टाटस, नसुने पनि स्टाटस; माग पूरा भए पनि पोस्ट, पूरा नभए पनि पोस्ट; नेपाली राजनीतिको नयाँ भाषामा सामाजिक सञ्जाल अब केवल ‘भर्चुअल संसार’ रहेन। यो जनमत निर्माण गर्ने, समर्थक परिचालन गर्ने र राजनीतिक शक्ति प्रदर्शन गर्ने नयाँ डिजिटल मैदान बनिसकेको छ।