नेपाली वाङ्मयको विशाल आकाशमा आफ्नो आलोकले शताब्दीभन्दा लामो समयसम्म उज्यालो छरिरहेका स्वच्छन्दतावादी तथा परिष्कारवादी भावधाराका शीर्षस्थ स्रष्टा राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरे नेपाली भाषा, साहित्य, संस्कृति र राष्ट्रिय अस्मिताका सिङ्गो युग हुन्।

वि.सं. २०७७ साल भाद्र २ गते मंगलबार साँझ १०१ वर्षको सुदीर्घ जीवनयात्रा पार गर्दै उनले काठमाडौंको कपुरधारास्थित आफ्नै निवासमा अन्तिम सास फेरेपछि नेपाली साहित्यको एउटा गौरवशाली अध्यायले विश्राम लिएको थियो।

भौतिक रूपमा बिदा भए पनि आफ्ना कालजयी खण्डकाव्य, गीतिनाटक, देशभक्तिपूर्ण गीत र छन्दोबद्ध कवितामार्फत उनी प्रत्येक नेपालीको मुटुको धड्कनमा अमर रहेका छन्।

हिमाल, पहाड, तराई, खोलानाला र नेपाली माटोको सुगन्धलाई शब्दमा उतार्ने उनका काव्यिक पङ्क्तिहरूले नेपाली हुनुको आत्मसम्मान र स्वाभिमानलाई विश्वभर सधैँ उँचो राखिरहेका छन्।

माधवप्रसाद घिमिरेको जन्म वि.सं. १९७६ असोज ७ गते लमजुङ जिल्लाको रमणीय पुस्तुन गाउँमा भएको थियो। बुबा विष्णुप्रसाद घिमिरे र आमा गौरी घिमिरेको कोखबाट जन्मिएका बालक माधवको बाल्यकाल पहाडी प्रकृति, मर्स्याङ्दी नदीको सुसेली र लमजुङ हिमालको काखमा बितेको थियो।

तर, उनी बालकै छँदा आमा गौरीको असामयिक निधन भएपछि मातृस्नेहबाट वञ्चित हुनुपरेको गहिरो पीडा नै उनको चेतनाको पहिलो आघात बन्यो।

आमाको अभावले सिर्जना गरेको रिक्तता र पहाडी ग्रामीण जीवनको एकाङ्गीपनका बीच उनले मर्स्याङ्दीका छाल, वन-पाखा र हिमाली हावासँग आत्मसंवाद गर्न थाले, जसले उनको पछिल्लो जीवनको प्रकृतिप्रेम, स्वच्छन्दतावादी चेतना र संवेदनशील काव्य-चेतनाको मूल जग निर्माण गर्‍यो।

घिमिरेको प्रारम्भिक शिक्षा गाउँमै र त्यसपछि लमजुङकै दुराडाँडामा संस्कृत व्याकरणको अध्ययनबाट अघि बढेको थियो। ज्ञानको फराकिलो क्षितिज खोज्दै वि.सं. १९९० को दशकको सुरुवातमै काठमाडौं आएका उनले रानीपोखरीस्थित तीनधारा संस्कृत पाठशालामा भर्ना भएर संस्कृत साहित्य, व्याकरण र पूर्वीय दर्शनको अध्ययन गरे।

पछि उच्च शिक्षाका लागि भारतको बनारसस्थित क्विन्स कलेज पुगेका घिमिरेले वेदान्त र साहित्यमा ‘शास्त्री’ सम्मको औपचारिक उपाधि हासिल गरे।

संस्कृत भाषा, छन्दशास्त्र र पूर्वीय सौन्दर्यशास्त्रको यही गहन अध्ययनले उनको भाषाशैलीलाई परिष्कृत, सन्तुलित र लालित्यपूर्ण बनायो भने उनले शास्त्रीय अनुशासनलाई नेपाली जनबोली र लोकलयसँग मिसाएर मौलिक नेपाली छन्द-सौन्दर्य निर्माण गरे।

घिमिरेको औपचारिक काव्य-यात्रा वि.सं. १९९२ मा गोरखापत्रमा ‘ज्ञानपुष्प’ शीर्षकको कविता प्रकाशित भएसँगै प्रारम्भ भएको थियो। त्यसपछि वि.सं. १९९४ मा उनको पहिलो कवितासङ्ग्रह ‘नवमञ्जरी’ प्रकाशित भयो।

अध्ययन पूरा गरेपछि उनले वि.सं. १९९७ देखि २००२ सम्म भाषा अनुवाद परिषद्‌मा लेखकका रूपमा र वि.सं. २००१ देखि २००५ सम्म गोरखापत्रमा सह-सम्पादकका रूपमा काम गरे।

गोरखापत्रमा रहँदा उनले नेपाली भाषाको मानक रूप निर्माण र भाषालाई सरस बनाउन महत्त्वपूर्ण योगदान दिए भने पछि नेपाली भाषा प्रकाशिनी समितिमा समेत आबद्ध भएर पाठ्यपुस्तक तथा साहित्यिक ग्रन्थहरूको सम्पादन र प्रकाशनमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गरे।

माधवप्रसाद घिमिरेको पारिवारिक जीवनमा वि.सं. २००४ साल एउटा अत्यन्त दुःखद मोड बन्यो। उनकी पहिलो पत्नी गौरीको दुई साना छोरीहरू छाडेर अल्पायुमै निधन भयो आफ्नी ममतामयी पत्नीको असामयिक वियोगको त्यही शोक, आँसु र वैवाहिक प्रेमको मर्मस्पर्शी अभिव्यक्तिका रूपमा कालजयी शोककाव्य ‘गौरी’ जन्मियो।

वि.सं. २००५/२००६ तिर प्रकाशित ‘गौरी’ खण्डकाव्य नेपाली साहित्यको इतिहासमै सबैभन्दा बढी रुचाइएको अमर कृति मानिन्छ। यसमा कविले व्यक्तिगत शोकलाई सार्वभौम मानवीय संवेदनामा रूपान्तरण गरेका छन्।

पछि पारिवारिक आग्रह र साना छोरीहरूको लालनपालनका निम्ति उनले महाकाली घिमिरेसँग दोस्रो विवाह गरे। घिमिरेलाई जीवनभर कुशल गृहिणी र प्रेरणादायी सहयात्रीका रूपमा साथ दिइन्।

राष्ट्रकवि घिमिरेले नेपाली साहित्यका विविध विधाहरूमा दर्जनौँ कालजयी ग्रन्थहरू उपहार दिएका छन्। उनका खण्डकाव्यहरूमध्ये ऐतिहासिक त्याग र नारी गरिमा बोकेको ‘राजेश्वरी’, पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियानमा आधारित साझा पुरस्कार विजेता ‘राष्ट्रनिर्माता’, महाभारतको युद्धपछिको विभीषिका र शान्तिको सन्देश दिने ‘अश्वत्थामा’, हिमाली लोकजीवनको प्रेमाख्यान ‘हिमालपारि हिमालवारि’ तथा ‘धर्तीमाता’, ‘पापिनी सासु’ र ‘सेतीबेरी’ प्रमुख छन्।

यस्तै, वि.सं. २०३९ मा मञ्चन भएको उनको ‘मालती मङ्गले’ गीतिनाटक नेपाली नाट्य इतिहासकै सर्वाधिक सफल कृति मानिन्छ। यसमा १८औँ शताब्दीको दासप्रथा र जातीय विभेदमाथि प्रेमको विजय देखाइएको छ।

यसबाहेक ‘शकुन्तला’ र ‘विषकन्या’ गीतिनाटक, साझा पुरस्कार प्राप्त निबन्धसङ्ग्रह ‘चारु चर्चा’, कवितासङ्ग्रह ‘किन्नर–किन्नरी’ र बालसाहित्यका कृतिहरू ‘सुनपंखुरी’ तथा ‘बाल लहरी’ उनका विशिष्ट योगदान हुन्।

घिमिरेका देशभक्तिपूर्ण राष्ट्रिय गीतहरूले नेपालको भूगोललाई भावनात्मक रूपमा जोड्ने काम गरेका छन्।

‘गाउँछ गीत नेपाली ज्योतिको पंख उचाली...’, ‘नेपाली हामी रहूँला कहाँ नेपालै नरहे...’, ‘फूलको थुङ्गा बगेर गयो गङ्गाको पानीमा...’, ‘आजै र राति के देखेँ सपना...’ तथा ‘तारा खस्यो धर्तीमा...’ जस्ता उनका गीतहरू नेपाली जनजीवन र सुगम सङ्गीतका धरोहर हुन्।

उनका सिर्जनामा नेपाली लोकजीवनको सुवास र राष्ट्रियताको गहिरो आत्मगौरव प्रतिविम्बित भएको पाइन्छ। जीवनको उत्तराद्र्धमा उनी पूर्वीय दर्शन, वैज्ञानिक चेतना र विश्वशान्तिको सन्देश समेटेर ‘ऋतम्भरा’ नामक बृहत् महाकाव्य लेखिरहेका थिए। यसलाई पूर्ण रूप दिन नपाउँदै उनको देहावसान भयो।

नेपाली कवितामा शास्त्रीय छन्दलाई लोकप्रिय, लयात्मक र जनजिब्रोमा बस्ने बनाउने प्रमुख श्रेय घिमिरेलाई जान्छ। उनले शार्दूलविक्रीडित, मन्दाक्रान्ता, शिखरिणी, वसन्ततिलका, उपजाति र अनुष्टुप जस्ता जटिल छन्दहरूलाई अत्यन्त सरस बनाएर प्रस्तुत गरे।

भावनामा स्वच्छन्द र कल्पनाशील भए पनि भाषा, व्याकरण र छन्दको अनुशासनमा उनी अत्यन्त कठोर थिए। उनको यही परिष्कारवादी र स्वच्छन्दतावादी समन्वयका कारण उनका कविताका प्रत्येक शब्द लालित्यपूर्ण र सन्तुलित बन्न पुगेका छन्।

साहित्य सिर्जनासँगै घिमिरेले प्राज्ञिक संस्थाहरूको नेतृत्वमा रहेर पनि विशिष्ट योगदान पुर्‍याए। उनी वि.सं. २०१४ सालमा नेपाल राजकीय प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको स्थापनाकालदेखि नै सदस्यका रूपमा जोडिए।

वि.सं. २०२८ देखि २०३६ सम्म सदस्य सचिव र वि.सं. २०३६ देखि २०४५ सम्म उपकुलपतिका रूपमा उनले प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको कुशल नेतृत्व सम्हाले। आजीवन सदस्यका रूपमा समेत रहेका घिमिरेको कार्यकालमा प्रतिष्ठानले नेपाली भाषाका अतिरिक्त अन्य मातृभाषाहरूको संरक्षण, अन्तर्राष्ट्रिय साहित्यिक सम्बन्ध विस्तार र बृहत् नेपाली शब्दकोश निर्माणमा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हासिल गरेको थियो।

नेपाली राज्य र समाजले घिमिरेलाई सधैँ उच्च सम्मानका साथ हेर्‍यो। उनलाई वि.सं. २०६० असोज ७ गते तत्कालीन प्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापाले ‘छन्द शिरोमणि’ को उपाधिबाट अभिनन्दन गरेका थिए भने त्यसको तीन दिनपछि असोज १० गते नेपाल सरकारले सर्वोच्च नागरिक साहित्यिक सम्मानका रूपमा ‘राष्ट्रकवि’ उपाधि प्रदान गरेको थियो।

यसबाहेक उनले साझा पुरस्कार, त्रिभुवन प्रज्ञा पुरस्कार (२०३२), पद्मश्री साधना सम्मान (२०६७), त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट मानार्थ विद्यावारिधि (२०७०) र नेपाली सेनाबाट मानार्थ सहायक रथी (२०७४) को उपाधि प्राप्त गरेका थिए।

वि.सं. २०७५ असोज ७ गते १०० वर्ष पूरा गरी १०१ औँ वर्षमा प्रवेश गर्दा उनको शतवार्षिकी जन्मोत्सवलाई नेपाल र विदेशमा रहेका नेपालीहरूले भव्य राष्ट्रिय उत्सवका रूपमा मनाएका थिए।

जीवनको अन्तिम समयमा श्वासप्रश्वास र मुटुसम्बन्धी समस्याबाट ग्रसित भएका घिमिरेको वि.सं. २०७७ साल भाद्र २ गते साँझ कपुरधारास्थित निवासमा निधन भयो। उनको पार्थिव शरीरलाई पशुपति आर्यघाटमा नेपाली सेना र नेपाल प्रहरीको सलामीसहित पूर्ण राजकीय सम्मानका साथ अन्त्येष्टि गरिएको थियो।

राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरेको शताब्दी लामो जीवन र काव्य साधना आफैँमा एउटा महाकाव्य थियो। प्रकृतिको सौन्दर्यलाई छन्दमा ढाल्ने, व्यक्तिगत शोकलाई शक्तिमा बदल्ने, युद्धको विभीषिकामा शान्तिको दीप बाल्ने र सम्पूर्ण नेपालीलाई राष्ट्रियताको धागोमा गाँस्ने उनको योगदान अद्वितीय छ।

भौतिक रूपमा उनी नरहे पनि जबसम्म नेपालको अस्तित्व रहन्छ, जबसम्म हिमालमा हिउँ चम्किन्छ र मर्स्याङ्दीमा पानी बगिरहन्छ, तबसम्म राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरे आफ्ना अमर शब्दहरूमार्फत प्रत्येक नेपालीको हृदयमा बाँचिरहनेछन्।