नेपाली कांग्रेसको १५औं महाधिवेशन नेपालको समकालीन राजनीतिक यात्रामा चासोका साथ हेरिएको एउटा महत्त्वपूर्ण राजनीतिक घटना हो। कांग्रेसले २०८३ असोज १६ देखि १९ गतेसम्म महाधिवेशन गर्ने कार्यतालिका सार्वजनिक गरेको छ।

विभिन्न स्थानमा भएको भारी वर्षाका कारण केही तहका अधिवेशन तथा महाधिवेशन प्रतिनिधि छनोट प्रक्रिया प्रभावित भएपछि उद्घाटन कार्यक्रम असोज १८ गते काठमाडौंको खुलामञ्चमा गर्ने निर्णय गरिएको पार्टीले जनाएको छ। महाधिवेशन कुनै पनि दलको आन्तरिक लोकतन्त्रको महत्त्वपूर्ण अभ्यास हो। यसले नेतृत्व चयन मात्र गर्दैन, पार्टीको आगामी राजनीतिक दिशा, संगठनात्मक संरचना, नीतिगत प्राथमिकता र कार्यशैलीबारे पनि बहस गर्ने अवसर प्रदान गर्छ। यस अर्थमा नेपाली कांग्रेसको १५औं महाधिवेशनलाई नेतृत्व चयनको प्रक्रियाभन्दा व्यापक राजनीतिक सन्दर्भमा हेर्न आवश्यक हुन्छ।

नेपाली कांग्रेस नेपालको राजनीतिक इतिहासमा लामो समयदेखि सक्रिय लोकतान्त्रिक संस्था हो। प्रजातान्त्रिक आन्दोलनदेखि संविधान निर्माण र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको संस्थागत विकाससम्म कांग्रेसले विभिन्न कालखण्डमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ। यही ऐतिहासिक पृष्ठभूमिले कांग्रेसको प्रत्येक महाधिवेशनलाई पार्टीभित्रको विषय मात्र नभई नेपालको राजनीतिक बहससँग पनि जोड्ने गरेको छ तर दलको इतिहास जति महत्त्वपूर्ण भए पनि भविष्य निर्माणका लागि वर्तमानका चुनौती बुझ्न आवश्यक हुन्छ। समयसँगै समाजका अपेक्षा बदलिएका छन्। नागरिकका राजनीतिक अधिकारसँगै आर्थिक अवसर, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, सुशासन र सामाजिक सुरक्षाका प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण बनेका छन्।

आजको नेपाली समाजको एउटा प्रमुख प्रश्न युवाको भविष्यसँग सम्बन्धित छ। ठुलो संख्यामा नेपाली युवा रोजगारी तथा अध्ययनका लागि विदेश जाने क्रम जारी छ। यसले परिवार, समाज, श्रम बजार र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा विभिन्न प्रभाव पारिरहेको छ। स्वदेशमै उत्पादन र रोजगारीको अवसर विस्तार गर्ने, उद्यमशीलता प्रवर्धन गर्ने र युवालाई आर्थिक गतिविधिमा जोड्ने विषय कुनै पनि प्रमुख दलको नीतिगत प्राथमिकतामा पर्नुपर्ने देखिन्छ।

कृषि नेपालको अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचनासँग जोडिएको अर्को महत्त्वपूर्ण क्षेत्र हो। कृषिमा संलग्न ठुलो जनसंख्या रहे पनि उत्पादन, बजार, भण्डारण, मूल्य निर्धारण, प्रविधि र लगानीका समस्या अझै छन्। कृषि आधुनिकीकरण र उत्पादनलाई बजारसँग जोड्ने विषयमा स्पष्ट र दीर्घकालीन नीति आवश्यक छ।

त्यस्तै उद्योग, पर्यटन, जलस्रोत तथा सूचना प्रविधिको विकासमार्फत उत्पादन र रोजगारी विस्तार गर्ने विषयमा पनि दलहरूले ठोस दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। यस सन्दर्भमा १५औं महाधिवेशन कांग्रेसका लागि आफ्नो नीतिगत प्राथमिकता स्पष्ट गर्ने अवसर हुन सक्छ।

महाधिवेशनको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष आन्तरिक लोकतन्त्र हो। लोकतान्त्रिक दलमा विचारको विविधता स्वाभाविक हुन्छ। नेतृत्वका लागि प्रतिस्पर्धा, नीतिगत मतभिन्नता र संगठनभित्रका बहसलाई संस्थागत ढंगले व्यवस्थापन गर्न सक्नु लोकतान्त्रिक संस्कारको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। फरक विचारलाई स्थान दिने, असहमतिलाई सम्मान गर्ने र निर्णय प्रक्रियालाई पारदर्शी बनाउने अभ्यासले पार्टी संस्थालाई बलियो बनाउन सक्छ।

पछिल्लो समय कांग्रेसभित्र नेतृत्व, वैधानिकता तथा महाधिवेशन प्रक्रियालाई लिएर विभिन्न धारणा सार्वजनिक भएका छन्। सम्बन्धित पक्षहरूले आआफ्ना दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्दै आएका छन्। यस्तो अवस्थामा संस्थागत प्रक्रियामार्फत मतभेद समाधान गर्नु र पार्टीको वैधानिक तथा लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई सुदृढ गर्नु महत्त्वपूर्ण देखिन्छ।

महाधिवेशनले संगठनात्मक सुधारका विषयमा पनि गम्भीर बहस गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। नेपाली कांग्रेसको संगठन वडा तहदेखि केन्द्रीय तहसम्म फैलिएको छ। यही संगठन पार्टीको आधार हो। तल्लो तहका कार्यकर्ता र सदस्यको सहभागिता, प्रतिनिधि छनोटको पारदर्शिता, नेतृत्व विकास, जिम्मेवारीको स्पष्टता तथा संगठनभित्र अवसरको समान पहुँचजस्ता विषयले पार्टीको आन्तरिक लोकतन्त्रलाई प्रभाव पार्छन्।

यस दृष्टिले महाधिवेशनमा सहभागी प्रतिनिधिलाई केवल मतदान गर्ने भूमिकामा सीमित नगरी नीति निर्माण र संगठनात्मक सुधारको प्रक्रियामा सक्रिय सहभागी बनाउनु आवश्यक हुन्छ। महाधिवेशनको बन्दसत्रमा प्रस्तुत हुने राजनीतिक तथा सांगठनिक प्रस्तावमाथि गम्भीर छलफल हुनु यसै कारण महत्त्वपूर्ण छ।

नेपालको संघीय शासन प्रणाली पनि कांग्रेसको आगामी राजनीतिक बहसको एउटा महत्त्वपूर्ण विषय हो। संघीयता कार्यान्वयनका क्रममा संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबिच अधिकार, स्रोत, जिम्मेवारी र प्रशासनिक समन्वयका विषयमा विभिन्न चुनौती देखिएका छन्। स्थानीय तहलाई प्रभावकारी सेवा प्रवाह गर्न सक्षम बनाउने, प्रदेशको भूमिकालाई स्पष्ट र परिणाममुखी बनाउने तथा संघीय संरचनालाई नागरिकको दैनिक जीवनसँग जोड्ने विषयमा थप नीतिगत स्पष्टता आवश्यक छ।

त्यसैगरी सुशासनको प्रश्न पनि आजको राजनीतिमा केन्द्रमा छ। लोकतन्त्रको संस्थागत विकाससँगै नागरिकले राज्यबाट प्रभावकारी सेवा, पारदर्शिता र जवाफदेहिता अपेक्षा गर्छन्। सार्वजनिक सेवा प्राप्त गर्न लाग्ने समय, सरकारी निकायको कार्यसम्पादन, सार्वजनिक खर्चको प्रभावकारिता तथा भ्रष्टाचार नियन्त्रणजस्ता विषयले राज्यप्रतिको नागरिक विश्वासमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छन्।

त्यसैले राजनीतिक दलका घोषणापत्र र महाधिवेशनका दस्ताबेजमा सुशासनको विषय उल्लेख गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसलाई कार्यान्वयन गर्न सकिने संस्थागत व्यवस्था र स्पष्ट प्राथमिकता पनि आवश्यक हुन्छ। १५औं महाधिवेशनमा पुस्तान्तरणको प्रश्न पनि स्वाभाविक रूपमा उठ्नेछ। नेपाली कांग्रेसमा लामो राजनीतिक अनुभव बोकेको पुस्ता छ भने नयाँ पुस्ता नयाँ सामाजिक, आर्थिक र प्रविधिगत परिवेशसँग परिचित हुँदै राजनीतिको मूलधारमा प्रवेश गरिरहेको छ।

पुस्तान्तरणलाई केवल नेतृत्वको उमेर परिवर्तनका रूपमा नभई विचार, कार्यशैली र जिम्मेवारी हस्तान्तरणका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। अनुभव र नवीनताको संयोजनले संगठनलाई थप प्रभावकारी बनाउन सक्छ। पुरानो पुस्ताको राजनीतिक अनुभव र नयाँ पुस्ताको नयाँ सोचबिच संवाद र सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्नु दुवै पक्षका लागि उपयोगी हुन सक्छ।

त्यसैगरी महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसी, थारू, मुस्लिम तथा विभिन्न भौगोलिक र सामाजिक समुदायको अर्थपूर्ण सहभागितालाई पनि महाधिवेशनले महत्त्व दिनुपर्ने देखिन्छ। लोकतान्त्रिक संस्थाको प्रतिनिधित्व केवल संख्यामा मात्र होइन, निर्णय प्रक्रियामा प्रभावकारी सहभागितामा पनि प्रतिबिम्बित हुनुपर्छ।

महाधिवेशनको सफलता नेतृत्व चयनबाट मात्र मापन हुँदैन। निर्वाचनपछि संगठन कसरी सञ्चालन हुन्छ, फरक विचारलाई कति स्थान दिइन्छ, कार्यकर्तासँग नेतृत्वको सम्बन्ध कस्तो हुन्छ, नीति निर्माण कति निरन्तर हुन्छ र जनताका प्रश्नलाई पार्टीले कति प्राथमिकता दिन्छ भन्ने विषयले यसको वास्तविक प्रभाव निर्धारण गर्नेछ।

करिब सात हजार प्रतिनिधिको सहभागिताको तयारी रहेको सार्वजनिक विवरण छ। उद्घाटन तथा बन्दसत्रका कार्यक्रम खुलामञ्चमा गर्ने तयारीसम्बन्धी विवरण पनि सार्वजनिक भएका छन्। यस्तो ठुलो प्रतिनिधित्व भएको महाधिवेशनले व्यापक राजनीतिक बहसको अवसर प्रदान गर्न सक्छ।

यद्यपि महाधिवेशनको राजनीतिक महत्त्व केवल प्रतिनिधिको संख्या वा कार्यक्रमको भव्यतामा निर्भर हुँदैन। त्यसको महत्त्व विचारको गहिराइ, नीतिको स्पष्टता र निर्णयको कार्यान्वयन क्षमतामा निर्भर हुन्छ।

आज नेपाली जनताले दलबाट केवल सरकार निर्माण गर्ने क्षमता मात्र खोजिरहेका छैनन्। उनीहरू प्रभावकारी शासन, आर्थिक अवसर, सामाजिक न्याय, सार्वजनिक सेवाको सुधार र भविष्यप्रति विश्वास खोजिरहेका छन्।

 दलहरूबिचको प्रतिस्पर्धा त्यसैले केवल निर्वाचन जित्ने प्रतिस्पर्धामा सीमित नभई नीति र परिणाम दिने क्षमताको प्रतिस्पर्धामा रूपान्तरण हुन आवश्यक छ।यस दृष्टिले नेपाली कांग्रेसको १५औं महाधिवेशन एउटा अवसर हो– आफ्नो इतिहासको समीक्षा गर्ने, वर्तमानका चुनौती पहिचान गर्ने र भविष्यको स्पष्ट दिशा निर्धारण गर्ने अवसर। महाधिवेशनले नेतृत्व चयन गर्नेछ तर त्यससँगै नीति र राजनीतिक संस्कृतिबारे पनि सन्देश दिनेछ। आन्तरिक लोकतन्त्रलाई कति बलियो बनाउने, संगठनलाई कति पारदर्शी बनाउने, नयाँ पुस्तालाई कति अवसर दिने, जनताका आर्थिक तथा सामाजिक प्रश्नलाई कति प्राथमिकता दिने र लोकतान्त्रिक संस्थालाई कति प्रभावकारी बनाउने भन्ने विषयमा महाधिवेशनका निर्णयको महत्त्व रहनेछ।

१५औं महाधिवेशनको वास्तविक उपलब्धि त्यतिबेला देखिनेछ, जब महाधिवेशनपछि पार्टीको संगठन, नीति र कार्यशैलीमा त्यसको प्रभाव देखिन थाल्नेछ। नेतृत्व चयन एउटा प्रक्रिया हो, त्यसपछि सुरु हुने राजनीतिक यात्रा नै यसको दीर्घकालीन मूल्यांकनको आधार हुनेछ।

असोजको महाधिवेशन त्यसैले नेपाली कांग्रेसका लागि केवल नेतृत्व चयनको अवसर होइन, आफ्नो विगतको समीक्षा गर्दै भविष्यको राजनीतिक दिशा निर्धारण गर्ने अवसर पनि हो।

नेपालको लोकतन्त्रलाई थप संस्थागत, राज्यलाई थप जवाफदेही र दललाई थप जनमुखी बनाउने दिशामा महाधिवेशनले कस्तो सन्देश दिन्छ भन्ने कुरा अब चासोको विषय बनेको छ। त्यसको उत्तर महाधिवेशनको मञ्चमा प्रस्तुत हुने भाषणमा मात्र होइन, त्यसपछि देखिने व्यवहार र कार्यसम्पादनमा खोजिनेछ।