अक्सिटोसिनको अर्थ छिटो जन्म हो; यो शब्द ग्रीकबाट आएको हो। यो एक पेप्टाइड हार्मोन हो जुन सुप्राओप्टिक र प्यारा भेन्ट्रिकुलर हाइपोथैलेमिक न्युक्लीमा म्याग्नोसेलुलर–न्युरो–सेक्रेटरी–कोशिकाहरूमा संश्लेषित हुन्छ जबकि पोस्टरियर पिट्युटरी लोबमा भण्डारण गरिन्छ र त्यसपछि न्युरोएन्डोक्राइन रिफ्लेक्सको परिणामस्वरूप रगतमा निस्कन्छ।

अक्सिटोसिनलाई दानामा मिसाएर खुवाउने गरिएको छ। त्यसपछि पोस्टरियर–पिट्युटरी–ग्रन्थी–एक्सनसँग ढुवानी गरिन्छ र वाहक प्रोटिन, न्युरोेफिसिनको साथ प्रणालीगत परिसंचरणमा उत्सर्जित गरिन्छ। यो प्रजनन प्रक्रियासँग सम्बन्धित छ। यसले गर्भाशयलाई संकुचित बनाउँछ। एस्ट्रोजेनले प्रभुत्व जमाएको मायोमेट्रियम जस्तै ओभुलेसन र प्रसवमा पाइने, अक्सिटोसिनप्रति बढी उत्तरदायी देखिन्छ र फलस्वरूप यसले गर्भाशयमा संकुचन निम्त्याउँछ। त्यस समयमा अक्सिटोसिन रिलिजपछिको मायोमेट्रियम संकुचन र उपयुक्त उत्तेजनाहरूसँग सम्बन्धित छ। जसले सहवासमा डिम्बवाहिनीमा शुक्रकीटको ढुवानीमा मदत गर्छ र प्रसवमा भ्रुणको निष्कासनमा मदत गर्छ; त्यसैले निषेचन प्रक्रिया पूरा गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छ। महिला र पुरुष दुवैमा यौन चरम उत्तेजनाका बेला पनि अक्सिटोसिन रगतमा निस्कन्छ। गाई/भैंसीमा ओटी मस्तिष्क र केही अन्य तन्तुहरूमा साथै अण्डाशय, अण्डकोष र कर्पसल्युटियममा निस्कन्छ।

सबै स्तनधारी प्राणीहरूमा अक्सिटोसिन जन्म प्रक्रियामा प्रसव प्रेरण र मर्मतका लागि र स्तनपान गराउँदा दुध निष्कासनको लागि अन्तर्जात रूपमा निस्कन्छ। यसले दुधको एल्भियोलसलाई घेरेको मायोएपिथेलियल–कोशिकाको संकुचनलाई बढावा दिएर गर्भाशय संकुचन साथै दुध निस्कासन निम्त्याउँछ। प्राकृतिक अक्सिटोसिनले स्तनपान गराउँदा स्तनबाट दुध निकाल्न प्रयोग गर्छः प्राकृतिक रूपमा उत्पादित अक्सिटोसिनको मात्राले प्रसव उत्तेजित गर्दैन। जन्मको समयमा प्रसव प्रेरणका लागि बाह्य अक्सिटोसिनको आवश्यकता पर्छ। हर्मोनको नक्कल गर्न र कृत्रिम औषधि अक्सिटोसिन (सिन्टोसिनन) सिर्जना गर्न १९५३ मा भिन्सेन्ट डु भिग्नाउडद्वारा विकसित गरिएको थियो।

प्रसव प्रक्रिया अगाडि नबढेको अवस्थामा, प्रसव प्रेरणा र समर्थनद्वारा जन्मलाई सहज बनाउन जेनेरिक अक्सिटोसिन एनालगहरू (सिन्थेटिक अक्सिटोसिन) प्रयोग गरिन्छ। जन्म अघि पाठेघरको मुखको फैलावट र प्रसव प्रक्रियाको दोस्रो र तेस्रो चरणमा संकुचनका लागि यो शारीरिक रूपमा धेरै महत्त्वपूर्ण छ। रगतमा अक्सिटोसिनको आधा–जीवन ०.५५ देखि ३.६ मिनेट हुन्छ, त्यसैले यो २–६ मिनेट भित्र विभिन्न इन्जाइमहरूको कार्य मार्फत रगत प्रवाहबाट द्रुत रूपमा गायब हुन्छ।

कृत्रिम अक्सिटोसिन पशु चिकित्सा र मानव चिकित्सा अभ्यासमा प्रयोग गरिन्छ। अक्सिटोसिन मानव र पशु चिकित्सा दुवै उपचारमा डिसल्टरी प्रसवको समयमा गर्भाशयको लयबद्ध संकुचन बढाउन र प्रेरित गर्न रोजाइको औषधि हो। यो गर्भपतन र प्रसवपछि रक्तस्राव रोक्न र नियन्त्रण गर्न प्रयोग गरिन्छ। यो अपरिहार्य गर्भपतनको व्यवस्थापन र उपचारात्मक रूपमा गर्भपतनको प्रेरणाको लागि पनि प्रयोग गरिन्छ।

स्तनपान गराउन कठिनाइ अनुभव गर्ने स्तनपान गराउने महिलाहरूमा दुध निकाल्ने प्रवर्द्धनको लागि अक्सिटोसिनको क्लिनिकल प्रयोग पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। यसबाहेक यो स्तनको इन्जर्जमेन्ट र स्तनशोथ जस्ता रोगको उपचारको लागि प्रयोग गरिन्छ। अक्सिटोसिनलाई प्रसवपछि राखिएको प्लेसेन्टा निष्कासन गर्न र पशु चिकित्सा अभ्यासमा दुधको प्रवाहलाई प्रेरित गर्न विश्वव्यापी रूपमा प्रयोग गरिन्छ। साना जनावरहरूमा, महिला लामो समयसम्म प्रसवमा हुँदा प्रसव प्रक्रियामा सहयोग गर्न पनि अक्सिटोसिन प्रयोग गरिन्छ।

अक्सिटोसिन गर्भवती महिलाहरूका लागि प्रयोग गरिने हर्मोन हो। गाईपालकहरूले आफ्ना दुध दिने जनावरहरूलाई दुध खुवाउन अक्सिटोसिनको सुई दिइरहेका छन् र किसानहरूले तरबुज, लौका, बैगुन जस्ता तरकारीहरूको लम्बाइ बढाउन यसको मात्रा बढाइरहेका छन्। यो सुई लगाएपछि तरकारीको आकार रातभर दोब्बर हुन्छ।

यति मात्र होइन, केही घण्टामा तिनीहरूको तौल पनि बढ्छ। यो सुई लगाएपछि तरकारीको आकार रातभर दोब्बर हुन्छ। यति मात्र होइन, केही घण्टामा तिनीहरूको तौल पनि बढ्छ। डाक्टरहरूका अनुसार तरकारी र दुध खुवाउने जनावरहरूको लागि अक्सिटोसिनको प्रयोग स्वास्थ्यसँग खेलबाड गरिरहेको छ। डाक्टरको प्रेस्क्रिप्सन बिना यसलाई बेच्नु पूर्णतया गलत हो।

तरकारीहरूको लम्बाइ र तौल बढाउन किसानहरूले अक्सिटोसिनको सुई निकै प्रयोग गरिरहेका छन्। विवाहको मौसममा लौका, फर्सी र तरबुजको ठुलो माग हुन्छ तर गर्मीका कारण तिनीहरूको उत्पादन सीमित हुन्छ। यस्तो अवस्थामा २०।२५ रुपैयाँमा पाइने अक्सिटोसिनको सुई लगाएर कम समयमा धेरै तरकारी उत्पादन भइरहेको छ।

स्वास्थ्यका लागि फाइदाजनक हरियो तरकारीले अक्सिटोसिनको मात्राका कारण हानि पुर्‍याइरहेका छन्। इन्जेक्सन लगाएको केही घण्टामै यी तरकारीहरूको आकार र तौल बढ्न थाल्छ र तिनीहरूको चमक पनि बढ्छ। तरकारी उत्पादनको यो खेलमा मानिसहरूको स्वास्थ्य बिग्रन थालेको छ। कम समयमा बढी नाफा कमाउने लोभमा किसानहरूले अक्सिटोसिन प्रयोग गरेर आम जनताको स्वास्थ्यसँग खेलिरहेका छन्।

कोही गाईपालक किसानले दुध दिने जनावरहरूलाई फ्लुनिक्सिन मेग्लुमाइन र अक्सिटोसिनको सुई दिँदै छन् भने सावधान भए हुन्छ। किनभने यो सुई दिइएपछि उत्पादित दुध मानव स्वास्थ्यका लागि खतरनाक साबित हुन सक्छ। यसको उच्च मात्राले जनावरको मृत्यु पनि हुनसक्छ। अक्सिटोसिन सुईको बिक्रीमा प्रतिबन्ध लगाइएको छ तर पसलहरूमा खुलेआम बिक्री गर्न छाडिएको छैन।

चिकित्सा क्षेत्रमा विभिन्न उद्देश्यका लागि कृत्रिम अक्सिटोसिन व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यो प्रसव उत्तेजित गर्न, प्रसवोत्तर रक्तस्राव नियन्त्रण गर्न र स्तनपान बढाउन प्रयोग गरिन्छ। हालैका अध्ययनहरूले अटिजम स्पेक्ट्रम डिसअर्डर, चिन्ता र डिप्रेसन जस्ता मानसिक स्वास्थ्य अवस्थाहरूको उपचारमा अक्सिटोसिनको सम्भावित भूमिकालाई पनि संकेत गरेका छन्।  

अक्सिटोसिन प्रयोग गरेर दुध उत्पादन गर्दा जनावरको स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्ने मात्र होइन, त्यो दुध सेवन गर्ने मानिसहरू नपुंसकता, बाँझोपन र अन्य गम्भीर रोगहरूबाट पीडित हुन पनि सक्छन्। यति मात्र होइन अक्सिटोसिन प्रयोग गरिएको जनावर मरेपछि त्यसको मासु खाने अन्य जनावर वा चराहरू समेत गम्भीर रोगहरूको शिकार हुन पुग्छन्।

यसलाई प्रेम हर्मोन पनि भनिन्छ। सामाजिक सम्बन्ध, बच्चा जन्माउने र महिलाहरूले भोग्ने धेरै समस्याहरूको लागि मात्रा मिलाएर अक्सिटोसिनको सुई दिइन्छ। डाक्टरको प्रेस्क्रिप्सन बिना बेच्ने कार्य त्रुटिपूर्ण छ। अक्सिटोसिनको प्रयोगबाट उत्पादित दुधको सेवनले बालबालिकाको स्वास्थ्यमा पनि नराम्रो असर पार्छ। हर्मोनको वृद्धिका कारण बालबालिका सानै उमेरमा बुढा देखिन थालेका छन्।

दुग्धजन्य जनावरहरूमा अक्सिटोसिनको अत्यधिक प्रयोग एक गैरकानुनी अभ्यास हो जसले पीडा निम्त्याउँछ र जनावरको प्रजननमा बाधा पुर्‍याउँछ। साथै दुधमा अवशेषहरू मार्फत जनस्वास्थ्यमा जोखिम निम्त्याउँछ जसले उपभोक्ताहरूमा हार्मोनल असन्तुलन र समयपूर्व यौवन निम्त्याउन सक्छ। अक्सिटोसिनको लामो समयसम्म प्रयोगले जनावरको स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्छ, जसले गर्दा पाठेघरको संकुचन, पीडा, प्रजनन चक्रमा अवरोध र सम्भावित लत लाग्न सक्छ। सार्वजनिक स्वास्थ्य सरोकारहरूमा अक्सिटोसिन–उपचार गरिएको दुधको सेवनका कारण मानिसमा हार्मोनल अवरोध समावेश छ, जसले समयपूर्व यौवन जस्ता अवस्थाहरू निम्त्याउन सक्छ।

(लेखक कार्की वरिष्ठ पशुचिकित्सक हुन्।)