२०२५ डिसेम्बर १० देखि २०२६ मार्च १४ सम्म चार महिने अभियानका रूपमा ‘मानसिक स्वास्थ्य सचेतना अभियान २०२५’ स्वस्थ मन, सशक्त समाज नारा लिएर सुरु भएको छ। नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य केवल व्यक्तिगत स्वास्थ्यको विषय नभई मनोसामाजिक विकास र मानव अधिकारको आधार हो।

डिसेम्बर १० मानव अधिकार दिवसकै दिन सुरु गरिएको यो चार महिने अभियानले बालबालिका, किशोर–किशोरी, युवा, महिला, अपांगता भएका व्यक्ति, एलजिबिटिआइक्युप्लस समुदाय, दलित, आर्थिक रूपमा कमजोर वर्ग र वृद्धलाई लक्षित गर्दै सकारात्मक सामाजिक वातावरण निर्माण र मानसिक तनाव कम गर्ने उद्देश्य राखेको छ।

अभियानले विद्यालयमा जीवन कौशल शिक्षा, डिजिटल स्वास्थ्य र साक्षरता पहलमार्फत विद्यार्थी र अभिभावकमा आत्मविश्वास र सामाजिक समावेशिता विकास गरिरहेको छ। समुदायमा मानसिक स्वास्थ्य डेस्क स्थापना, महिला समूह र युवा क्लबसँग सहकार्य गरेर सहानुभूतिपूर्ण र सहयोगी वातावरण निर्माण गर्दैछ। स्वास्थ्य संस्थाहरूमा मनोसामाजिक परामर्श सेवा, हेल्पलाइन र तत्काल रिफर गर्ने प्रणाली उपलब्ध गराएर परिवार र व्यक्तिमा तत्काल सहयोग सुनिश्चित गरिएको छ। डिजिटल माध्यमबाट सही सूचना प्रवाह गर्दै, गलत बुझाइ र भ्रम हटाउने प्रयास पनि भइरहेको छ।

यस अभियानबाट व्यक्तिगत स्तरमा तनाव व्यवस्थापन, आत्मविश्वास र सकारात्मक सोच विकास हुन्छ, समुदायमा सहयोगी र कलंकविहीन वातावरण निर्माण हुन्छ र संस्थागत स्तरमा नीति कार्यान्वयन र स्वास्थ्य सेवामा पहुँच सुधार हुन्छ। मानसिक स्वास्थ्यको सुरक्षा केवल सरकारको मात्र जिम्मेवारी नभई विद्यालय, परिवार, समुदाय, मिडिया र स्वास्थ्यकर्मीको साझा दायित्व हो।

स्वस्थ मन भएका व्यक्तिले मात्र परिवार, समाज र राष्ट्रमा सकारात्मक योगदान गर्न सक्छन्। मानसिक स्वास्थ्य अधिकार, आवश्यकता र मानव जीवनको मेरुदण्ड हो, साथै यो अभियानले राष्ट्रव्यापी सकारात्मक परिवर्तनको मार्ग प्रशस्त गर्ने विश्वास राखिएको छ।

सुदृढ मानसिक स्वास्थ्य: व्यक्तित्व, परिवार र समाजको आधार

मानसिक स्वास्थ्य केवल व्यक्तिगत स्वास्थ्यको सवाल मात्र होइन, सामाजिक–सांस्कृतिक जटिलता र चुनौतीको रूपमा हेर्नुपर्छ। व्यक्तिको मानसिक अवस्था उसको व्यक्तिगत जीवनसँग मात्र सम्बन्धित हुँदैन, परिवार, समुदाय र राष्ट्रको समग्र विकाससँग गहिरो रूपमा जोडिएको हुन्छ। जब व्यक्तिको मनोवैज्ञानिक अवस्था सन्तुलित र स्वस्थ हुन्छ, उनी आफ्नो परिवारमा जिम्मेवार भूमिका निर्वाह गर्न सक्षम हुन्छन्, सामाजिक सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउँछन् र समुदायमा सकारात्मक योगदान दिन सक्छन् तर मानसिक अस्वस्थता हुँदा व्यक्तिले आफ्नो भावनात्मक, सामाजिक र व्यावहारिक जीवनमा चुनौती सामना गर्न कठिनाई महसुस गर्छ, निर्णय क्षमता कमजोर हुन्छ, तनाव व्यवस्थापनमा समस्या आउँछ, पारिवारिक सम्बन्धमा द्वन्द्व उत्पन्न हुन सक्छ र समुदायसँगको सहकार्यमा बाधा आउँछ।

यस्तै परिस्थितिले देखाउँछ कि मानसिक स्वास्थ्य केवल स्वास्थ्य सेवा वा चिकित्सकीय हस्तक्षेपको विषय मात्र होइन, सामाजिक संरचना र व्यवहार सुधारको आधार पनि हो। यही कारणले डिसेम्बर १०, मानव अधिकार दिवसको अवसरमा सुरु गरिएको मानसिक स्वास्थ्य सचेतना अभियान २०२५ केवल स्वास्थ्य सेवा प्रवर्धनको पहल नभई व्यक्तिगत, पारिवारिक र सामुदायिक मनोसामाजिक पुनर्संरचना तथा जागरुकता फैलाउने अभियानका रूपमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

अभियानले मानसिक स्वास्थ्यप्रति सामाजिक कलंक घटाउने, परिवार र समुदायमा सहयोगी वातावरण निर्माण गर्ने, व्यक्तिको आत्मविश्वास र सामाजिक सहभागिता बढाउने तथा दीर्घकालीन रूपमा स्वस्थ समाज निर्माण गर्ने उद्देश्य राखेको छ। यसरी मानसिक स्वास्थ्यको संरक्षण र प्रवर्धनलाई राष्ट्रिय प्राथमिकता बनाउनु मात्र व्यक्तिगत भलाइ नभई राष्ट्रको सामाजिक–आर्थिक समृद्धिका लागि पनि अपरिहार्य कदम हो।

मानसिक स्वास्थ्य र सामाजिक जीवनको सम्बन्ध

मानसिक स्वास्थ्य कमजोर हुँदा व्यक्तिको दैनिक जीवनमा मात्र नभई परिवार, विद्यालय, कार्यस्थल र समुदायमा पनि असर पर्छ। तनाव, चिन्ता, डिप्रेसन वा भावनात्मक अस्थिरताले निर्णय क्षमता, सामाजिक सहभागिता र आत्मसम्मानलाई कमजोर बनाउँछ। यो अवस्था भनेको व्यक्तिको मात्र होइन, उसको वरपरका मानिसहरूको जीवनमा पनि प्रभाव पार्ने सामाजिक चुनौती हो।

उदाहरणका लागि परिवारमा तनावयुक्त वातावरण वा सहयोगको कमीले बालबालिका र किशोर–किशोरीमा भावनात्मक असुरक्षा, विद्यालयमा ध्यान कम हुनु तथा समाजमा अलगाव र कलंक उत्पन्न गर्न सक्छ। यस्तै, युवामा बेरोजगारी, वैदेशिक रोजगारका दबाब, सामाजिक अपेक्षा र डिजिटल माध्यमबाट उत्पन्न दबाबले मानसिक अस्वस्थता बढाउँछ।

महिलाहरूले पारिवारिक जिम्मेवारी, लैंगिक विभेद र आर्थिक आश्रितताबाट सिर्जित तनाव अनुभव गर्छन्। अपांगता भएका व्यक्ति, वृद्ध र विशेष लैंगिक समुदाय अझै बढी सामाजिक अलगाव र हिंसाको जोखिममा छन्। यसले देखाउँछ कि मानसिक स्वास्थ्य केवल व्यक्तिगत विषय होइन, यो सामाजिक न्याय, समानता र मानवीय गरिमासँग जोडिएको सामाजिक मनोवैज्ञानिक मुद्दा हो।

मनोवैज्ञानिक सामाजिक चुनौतीहरू

नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित चुनौतीहरू केवल व्यक्तिगत नभई व्यापक सामाजिक र संरचनात्मक समस्यासँग जोडिएका छन्। विशेषगरी ग्रामीण तथा दूरदराज क्षेत्रका मानिसहरू आवश्यक उपचार र परामर्श सेवा पाउन असमर्थ छन्, जहाँ मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ, मनोचिकित्सक र काउन्सेलरको संख्या अत्यन्त कम छ।

यस्तै, समाजमा अझै पनि मानसिक रोगप्रति भ्रम, लाज, डर र गलत बुझाइ व्यापक छ, जसले प्रभावित व्यक्तिलाई उपचार खोज्न र समस्याबारे खुला रूपमा बोल्नबाट रोक्छ। परिवार र समाजबाट पर्याप्त भावनात्मक समर्थन नपाउनुले व्यक्तिको मानसिक अस्वस्थतालाई अझ गहिरो र दीर्घकालीन बनाउँछ, जसले परिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक सहभागितामा पनि नकारात्मक प्रभाव पार्छ।

त्यसैगरी कुलत एवं नसा सेवन, विद्यालय र कार्यस्थलमा मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता नदिनु र महिला, अपांगता भएका व्यक्ति तथा अन्य कमजोर समूहका लागि सीमित सेवा उपलब्ध हुनुले मानसिक स्वास्थ्यको सामाजिक–सांस्कृतिक चुनौतीलाई अझ जटिल बनाएको छ। यी सबै चुनौती केवल स्वास्थ्य सेवाको अभावमा सीमित नभई सामाजिक संरचना, शिक्षा, जागरुकता र सहयोगको कमी गहिरो रूपमा जोडिएका छन्, जसले व्यक्तिको जीवनस्तर, सामाजिक सहभागिता र समग्र समुदायको सुदृढतामा प्रभाव पार्छ।

स्वस्थ मन, स्वस्थ समाज

मानसिक स्वास्थ्य केवल व्यक्तिगत समस्या वा विलासीको विषय होइन। यो मानव स्वास्थ्य र अधिकारको अभिन्न हिस्सा हो। प्रत्येक व्यक्तिलाई सम्मान, स्वतन्त्रता, गरिमा र सुरक्षित जीवनको अधिकार छ र यी अधिकारको वास्तविकता तब मात्र पूर्ण हुन्छ जब व्यक्ति मानसिक रूपमा स्वस्थ हुन्छ। मानसिक स्वास्थ्य कमजोर हुँदा व्यक्ति आफ्नो निर्णय क्षमता, सामाजिक सहभागिता र जीवनको गुणस्तरमा प्रभावकारी भूमिका खेल्न असमर्थ हुन्छ। यस्तो अवस्थामा परिवार, विद्यालय, कार्यस्थल र समुदायसँगको सम्बन्ध कमजोर हुन्छ, सामाजिक अलगाव र कलंक बढ्छ र व्यक्ति जोखिमपूर्ण परिस्थितिहरूमा सजिलै पर्न सक्छ।

दैनिक जीवनमा मानसिक स्वास्थ्यको महत्त्व अत्यन्तै स्पष्ट छ। स्वस्थ मन भएकाले मात्र मानिसले तनाव व्यवस्थापन गर्न, भावनात्मक चुनौतीहरूको सामना गर्न, सहकर्मी, परिवार र समुदायसँग सहयोगपूर्ण सम्बन्ध निर्माण गर्न सक्छ। यसले व्यक्तिको सामाजिक र आर्थिक जीवनलाई सन्तुलित बनाउँछ, परिवार र समाजलाई सुदृढ बनाउँछ र समग्र राष्ट्रको समृद्धिमा योगदान पुर्‍याउँछ।

मानसिक स्वास्थ्यलाई मानव अधिकारको रूपमा मान्यता दिनु भनेको प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो जीवनमा गरिमायुक्त र स्वतन्त्र रूपमा बाँच्ने हक सुनिश्चित गर्नु हो। स्वास्थ्य अधिकारको सन्दर्भमा मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिनुले व्यक्ति मात्र होइन, परिवार, समुदाय र राष्ट्रस्तरमा दीर्घकालीन सकारात्मक प्रभाव पार्छ। डिसेम्बर १० देखि मार्च १४ सम्म सञ्चालन हुने यो अभियानले व्यक्तिको मनोसामाजिक उत्थानमा मात्र होइन, सामाजिक जागरुकता, कलंक घटाउने प्रयास र समावेशी समुदाय निर्माणमा पनि मार्ग प्रशस्त गर्ने विश्वास गर्न सकिन्छ।

यसरी, मानसिक स्वास्थ्य मानव अधिकार मात्र होइन, दैनिक जीवनको आधारभूत आवश्यकता र स्वस्थ, सशक्त समाजको मेरुदण्ड पनि हो। त्यसैले मानसिक स्वास्थ्य सुरक्षित राख्नु सबैको साझा जिम्मेवारी हो, स्वस्थ मन भएकाले मात्र सशक्त परिवार र समृद्ध समाज निर्माण सम्भव छ।