दसैँ स्मृति

बाको क्यासेटमा पानको पात...

बिहिबार, २७ असोज २०७३, १८ : ५९ ध्रुव दंगाल

 योसमेत तीन साल भइसकेछ दसैँमा टीका नलगाएको । पूर्खा दाङ जिल्लाबाट बसाईँ सरी आएकाले दङ्गाली भन्दाभन्दै दङ्गाल थर लेख्दै आएका छौं हामी । एउटै बाजेको सन्तान हामी बढ्दै जाँदा अहिले डेढ सय परिवारमा बाँडिएका छौं । ठूलो परिवार भएकाले सुतक पर्दा होस् या जूठो, चाडबाड बिथोलिइहाल्छ । यो साल ठूली आमा र ठूलोबाको जूठो बारिरहका छौँ । खानपिन चले पनि टीकाटाला चलेन । दसैँको रौनक मान्यजनबाट टीका, जमरा र आर्शिवाद लिनुमा छ । त्यसबाट बञ्जित हुँदा दसैँ खल्लो हुने नै भयो । 

त्यसो त सिन्धुपाल्चोकमा बिगत दुई सालदेखि दसैँले उमंग ल्याउन सकेको छैन । गएको वर्ष वैशाख १२ को भूकम्पले सर्वाधिक क्षति पु¥याएको जिल्ला हो सिन्धुपाल्चोक । घर छैन । जिल्लावासी जस्ताको अस्थायी टहरोमा आश्रित छन् । भूकम्पमा ३ हजार ५ सय ७० जना गुमाएका सिन्धुवासी गत वर्षको दसैँमा शोकमा थिए । त्यसैले दसैँ रौनक हराउने नै भयो । यो दसैंमा पनि दसैँले टहरोभित्र पटक्कै उमंग भित्र्याउन सकेन । 

उसो त दसैँ रौनक वर्षेनी घट्दै गएको छ । केही दिनअघि मात्र प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालले चाडबाडलाई पुनर्परिभाषित गर्नुपर्छ भने । उनले के बुझेर भने थाहा छैन । मेरो बुझाइमा आधुनिक पुस्ता चाडबाडलाई आफैँ पुनर्परिभाषित गर्न तल्लिन छ । अर्थात आधुनिकता र भित्रदोँ विदेशी संस्कृतिले हाम्रा चाडबाड त्यसै पनि खल्लो बन्दै गइरहेका छन् । मौलिकता क्रमशः हराउँदै गएको छ । 

 म खुब सम्झिरहेको छु बच्पनको दसैँ । म केटाकेटी हुँदा (२०–२५ वर्षअघि) र अहिलेको दसैँ बीच निकै ठूलो अन्तर पाउँछु । आहा ! त्यो दसैँ । घटस्पाथनाको दिनदेखि लिंगे पिङ हाल्न टोलैपिच्छे केटाकेटी भेला भएर बाबियो उठाउन थाल्थ्यौँ । जम्मा भएको बाबियो एक ठाउँमा राख्थ्यौँ ।

हरेक दिन त्यसलाई धोइपखाली सुकाएर मजबुत बनाउँथ्यौँ । फूलपातीको बिहान गाउँको ठूलो आँगनमा भेला भएर ठूलाबा–काकाबाहरुले पिङ बाटिदिन्थे । हामी केटाकेटी बाबियोको गाँस बनाएर सघाउँथ्यौँ । यो दिन हाम्रा शरीरमा नयाँ लुगा हुन्थे । वर्षमा एकचोटी हो यही दसैँमा शरीरले नयाँ लुगा भेट्टाउँथ्यो । त्यो लुगा निलो रंगको पोलिस्टरको सर्ट र पाइन्ट हुन्थ्यो । विद्यालय पोशाकको समेत काम गर्ने गरी खर्च जोगाउन यो लुगा किनिदिन्थे बाआमाले । 

 त्यतिबेला बालीघरे प्रथा थियो । दर्जीले लुगा सिलाइ दिन्थे । हाम्रा दर्जीलाई हामी साईँला बा भन्थ्यौँ । घटस्थापनादेखि स्कुल बन्द हुने भएकाले हाम्रो बास उनैकोमा हुन्थ्यो । धर्ना कसेर रोइकराइ गर्न सके उनले अरुको भन्दा पहिला लुगा सिलाइ दिन्थे । त्यसो नगर्नेको लुगा दसैँमा तयार हुन्नथ्यो । उनीहरु दसैँमा पूरानै लुगा लगाउन बाध्य हुन्थे । नयाँ लुगा सिलाउन नभ्याउँदा वा साईँलाबाले नसिलाइदिँदा धेरै दसैँ पूरानै लुगामा मनाएको छु मैले पनि । केटोकटी मन न हो त्यति बेला खुब रुन आउँथ्यो । 

 हाम्रा साईँलाबाको लुगा सिलाउने खास सीप थिएन सायद, या भनौँ चापले भ्याउँदैनथे कि ! गोजी पाइन्टको बाहिरै टाँसिदिन्थे । त्यो गोजीमा धेरै चिउरा नअट्दा जात्रै हुन्थ्यो । दसैँमा मात्र चिउरा पेटभरी खान पाउँथ्यौँ हामी । अघिपछि खाने त्यति चलन थिएन । त्यै पनि शरीरले नयाँ लुगा भेट्टाएकामा खुट्टा भुईँमा हुन्नथ्यो । धान भिजाएर आधा रातमा चिउरा कुट्न आमासँग चौतारा र सिरुवारीका मिल गएको सम्झना अझै ताजै छ । दिनभर कुर्दा पनि पालो आउन्नथ्यो । चिउरा कुट्न दुई दिनसम्म पालो कुरिन्थ्यो । 

 अष्टमीका दिन घर–घरमा खसी काटिन्थ्यो । सक्नेले फूलपातीकै दिन बोका र पाठी पूजा गरेर मासु शिकार गर्थे । मेरो परिवारमा अक्सर अष्टमीको दिन मात्र खसी ढल्थ्यो । अघिल्लै दिन मासु खानेका घरमा खुब ढुक्थ्यौँ हामी लोभले । कसैले मायाले खान दिन्थे, कोहीले देखेको नदेख्यै गर्थे । मासुको यतिबिघ्न लोभ लाग्नुको कारण थियो, दसैंमा मात्र खसी काटिनु । मलाई याद भएसम्म अघिपछि मासु खाने त्यति चलन थिएन । मासु र चिउरा खान पाएपछि हामी केटाकेटीलाई के चाहिन्थ्यो र !

 बोकाइनडाँडामा फूलपातीको दिन साँझ पिङ थापिन्थ्यो । त्यहाँ जोडी बर र पीपलका रुख छन् । ती अझै छन् । पिङ खेल्न केटाकेटीले पालो पाउँदैनथे । पहिलो सक्ने (बल हुने) ले खेल्थे । हामी केटाकेटी राति मात्र पिङ खेल्न पाउँथ्यौँ । बा, काका, काकी, दिदीहरु पिङ झट्कालेर बरपीपिलको पात टिप्थे । त्यो दृश्यले खुब रोमाञ्चित बनाउँथ्यो । हामी त्यसै गर्न प्रयास गथ्र्यौँ तर साना भएकाले सक्दैनथ्यौँ । दिदीहरुले दोहोरी खेलाउँदै पिङ झट्काउन सिकाउँथे । अलि ठूलो भएपछि मैले पनि पिङ मच्चाएर बरपीपलको पात लुछेको छु निकै पटक । पात लुच्छ्नेलाई साथीसँगी अब यो हिउँदमा तेरो बिहे हुन्छ भन्थे । पात टिप्नेहरु लाजले भुतुक्कै हुन्थे । पात टिप्दा म पनि थुपै पटक लाजले भुतुक्कै भएको छु । 

 पिङमूनि ओखर खेल्ने चलन थियो । काका, दाजुहरु पैसा राखेर ओखर खेल्थे । हामी केटाकेटी कसले बाजी मार्छ भनेर उत्सुकतापूर्वक हेथ्र्यौ । त्यतिबेलासम्म गाउँमा तास खेल्ने खासै प्रचलन थिएन । गाउँका अगुवा (हजुरबा, बा र काका) हरु जुवा खेल्थे । त्यो पैसामा खेलिँदैनथ्यो । रमाइलोको माध्यम थियो जुवा । म ५–६ कक्षामा पढ्दा गाउँमा तास भित्रियो । खासगरी राजधानीमा जागिर गर्ने काका, दाइहरुले दसैँमा तास खेल्ने चलन भित्र्याए । तर उनीहरु शान्तपूर्वक खेल्थे रमाइलोका लागि । हामी केटाकेटीले त्यसलाई पछ्याउन थाल्यौँ । 

दसैंको सिजन बारीमा कोदो लहलह हुर्किरहेको हुन्छ । हामी दाजुभाइ कादोघारीभित्र लुकेर तास खेल्थ्यौँ । बाआमा र काका–काकीहरु हाम्रो पिछा गर्थे । किन कि त्यतिबेलासम्म गाउँमा तास खेल्नु राम्रो मानिदैनथ्योँ । कान निमठ्दै हामीलाई पक्रन्थे परिवारले । एक पटक तास खेल्दा खेल्दै गर्दा म तुलसी दाजुबाट रंगे हात पक्रिएको छु । उनले कन्सिरीको रौँ तान्दा मैले तुरुक्कै नयाँ पोस्टिरको पाइन्ट पिसाब फेरेर भिजाएको थिएँ त्यति बेला । त्यसउप्रान्त आजसम्म मेरा हातले तास समाएको छैन । 

टीकाको दिन हामी केटाकेटीको लागि थप विशेष रहन्थ्यो । नयाँ लुगाको साथमा टीका र जमराले चिटिक्क सजिनु त छँदै थियो, मान्यजनबाट दक्षिणामा पैसा पनि पाइन्थ्यो । घरमा छोराहरुलाई दक्षिणा दिने चलन थिएन । छोरीहरुले मात्र पैसा पाउँथे । सुकी, मोहर र एक, दुई रुपैयाँको नोट देखाएर दिदीबहिनीहरु हामीलाई गिज्याउँथे । त्यतिबेला खुब झोँक चलेर आउँथ्यो । मामा धेरै हुने केटाहरु पैसाको धक्कु लगाउँथ्ये । आफ्नो त मामा एक जना मात्र । दक्षिणामा त्यस्तै सुकी, मोहर पाइन्थ्यो । पछि मामाले एक, दुईको नोट दक्षिणा दिन थाले । त्यतिबेला एक, दुई रुपैयाँ पनि निकै ठूलो थियो । दालमोठ चिउरा पेटभरी खान पुग्ने आउँथ्यो । पिप्लामेट खान त केही दिनैलाई पुग्थ्यो । 

त्यतिबेला मेरो घरमा पानासोनिक क्यासेट थियो । टीका थाप्न बा क्यासेट घन्काउँदै सुसुराला निस्कन्थेँ । मामाघर जान पाउँदा म त्यसै मख्ख । बाले काँधमा बोक्ने क्यासेटको गीतको तालसँगै म र बहिनीहरु नाच्दै पछि लाग्थ्यौँ । मलाई सम्झना भएसम्म त्यतिबेला लोकदोहोरी गीतका चलन खासै सुरु भएको थिएन । तारादेवी, कोइलीदेवी, नारायणगोपालहरुको गीत बढी बझ्थे । कि मंगलधुन घन्कन्थ्यो । पछि प्रेमराजा महतहरु लोकदोहोरी गीत लिएर आए । उनीहरुको गीतको तालमा कम्मर मर्काइ–मर्काइ नाच्दै बाको पछि लागेर मावली गएको हिजै जस्तो लाग्दैछ ः 
    पानको पात 
    माया तिम्लाई सम्झन्छु दिनको रात 
    मस्र्याङदी सलल ......................।
    
 







यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।


अन्य समाचार

सिभिल बैंकको शाखा अब झापाको सुरुङ्गामा

सिभिल बैंकको शाखा अब झापाको सुरुङ्गामा

सिभिल बैंक लिमिटेडले झापा जिल्लाको सुरुङ्गामा शाखा संचालनमा ल्याएको छ । सो शाखाको उद्घाटन कन्काई नगरपालिकाका मेयर राजेन्द्र कुमार पोखरेलले...

स्मार्टफोन क्यामराबाट राम्रो तस्विर कसरी खिच्ने ?

स्मार्टफोन क्यामराबाट राम्रो तस्विर कसरी खिच्ने ?

स्मार्टफोनमा क्यामरा नै अहिलेको लागि स्मार्टफोनको सबैभन्दा महत्व फिचर मध्ये एक बन्न पुगेको छ ...

पोखराको लेकसाइडमा किंग्स लाउञ्जको सेवा सुरु

पोखराको लेकसाइडमा किंग्स लाउञ्जको सेवा सुरु

किङ्स लाउन्जले पोखरामा पहिलो शाखा सञ्चालनमा ल्याएको छ । स्थापनाको पहिलो वर्ष पुरा गरेको उपलक्ष्यमा पोखराको लेकसाईडमा पारिवारिक वाताबरणमा आधुनिक...

अग्नि ग्रुपको ब्राण्ड एम्बेसडरमा सृंखला खतिवडा , उदय छात्रवृत्ति अन्तर्गत २५ विद्यार्थीले पाए २५ हजार

अग्नि ग्रुपको ब्राण्ड एम्बेसडरमा सृंखला खतिवडा , उदय छात्रवृत्ति अन्तर्गत २५ विद्यार्थीले पाए २५ हजार

महिन्द्रा एण्ड महिन्द्राको प्रमुख आधिकारिक बिक्रेता अग्नि ग्रुपको ब्राण्ड एम्बेसडरमा पुर्व मिस नेपाल सृंखला खतिवडा नियुक्त भएकी छिन | ...

गोयन्का ग्रुपको सेलो कुलर बजारमा

गोयन्का ग्रुपको सेलो कुलर बजारमा

तीन वर्षयता संचालित गोयन्का ग्रुपले बजारमा ल्याएका प्रोडक्टहरु उपभोक्ताले अत्याधिक रुचाउँदै आइरहेका छन् । स्थापनाकाल देखि नै गुणस्तरयुक्त प्रोडक्ट बिक्रि...

एनसेलले ल्यायो भारत भ्रमणमा ‘अनलिमिटेड रोमिङ्ग डेटा प्याक’  योजना

एनसेलले ल्यायो भारत भ्रमणमा ‘अनलिमिटेड रोमिङ्ग डेटा प्याक’ योजना

एनसेलका ग्राहकले अब भारत भ्रमणमा रहदा बिना कुनै झन्झट अझ सुलभ दरमा डेटा रोमिङ्ग सेवाको मजा लिन सक्नेछन् । ग्राहकले...

कस्तो भ्याक्युम क्लिनर किन्ने ? -  भ्याक्युम क्लिनर खरिद गाइड

कस्तो भ्याक्युम क्लिनर किन्ने ? - भ्याक्युम क्लिनर खरिद गाइड

भ्याक्युम क्लिनर किन्दा के के हेरेर किन्ने ? कस्तो किन्ने ? ...

सिटी एक्सप्रेस मनि ट्रान्सफर र राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक बिच सम्झौता

सिटी एक्सप्रेस मनि ट्रान्सफर र राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक बिच सम्झौता

सिटी एक्सप्रेस मनि ट्रान्सफर र राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक बिच सम्झौता ...