११ औँ पुस्तकालय दिवस

पुस्तकालयको त मतलबै छैन

बिहिबार, १४ भदौ २०७५, १० : ५४ रमेश निरौला

त्रिभुवन विश्वविद्यालय उच्च शिक्षामा अझैँ पनि नेपालीका लागि प्रतिस्पर्धीविहीन छ । प्रतिस्पर्धी नभएको धावक कति दौड्ला सबैले अनुमान लगाउन सक्छन् । त्रिविका धेरैजसो निकाय कामकाजी नभएको भनी आलोचना हुने गरेको छ । यसका अन्य विभाग वा शाखा जस्तै पुस्तकालयहरू पनि काम नलाग्ने छन् त ? सेवारत पुस्तकालयका सीमा के होलान् ? पैरवी नपुगेको भन्दै त्रिविको पुस्तकालय विज्ञान विभागका विद्यार्थीले थालेको वार्षिक कार्यक्रम पुस्तकालय दिवस राष्ट्रिय पर्व भइसक्यो । हरेक वर्ष भदौ १५ गते मनाइने पुस्तकालय दिवसमा त्रिविका पुस्तकालयकर्मीले के सुधार गर्दा दिवसको औचित्य पुष्टि होला ? पेसा सुधार्न आपूm सुध्रनुपर्ने र आफ्ना कार्यस्थल कामकाजी बनाउनुपर्ने पैरवी गर्न यो लेख तयार गरिएको हो । सबैले आफ्नो काम दृढतापूर्वक सम्पन्न गर्ने हो भने पेसा, व्यवसाय मात्र हैन देश नै समृद्ध बन्ने आँकलन लेखकको छ।

संकलन सुधार : त्रिविमा रहेका अधिकांश पुस्तकालयको हालत खराब छ भन्न कार्यरत जनशक्ति भएरै पनि मेरा लागि गाह्रो छैन । यहाँका पुस्तकालयमा रहेको अधिकांश संकलन पुरानो र अव्यवस्थित छ । प्राविधिक जनशक्ति नभएर पुस्तकालय व्यवस्थापन र लेनदेन अस्तव्यस्त छ । शिक्षक र विद्यार्थीले फिर्ता नगरेका पुस्तकको कार्डले पुस्तकालयका धेरै दराज भरिएका छन् । भएका पुस्तक संस्करण र पाठ्यक्रमका हिसाबले अत्यन्त पुराना साबित भएका छन् । प्रयोगमा नआउने पुस्तक हटाउन सहज छैन । सरकारी सम्पत्ति भएका कारण तिनलाई हटाउन लामो र निरन्तरको प्रयास जरुरी छ।

जनशक्ति सुधार : त्रिविको पुस्तकालयमा कार्यरत जनशक्तिलाई शैक्षिक तथा प्राज्ञिक उन्नयन गर्न तालिम तथा पुनर्ताजगी सुविधा उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ । अधिकांश जनशक्ति कामचलाउ प्रकृतिका छन् । पुस्तकालयसम्बन्धी आधारभूत तालिम लिएका जनशक्ति निर्माण गर्नु चुनौतीपूर्ण छ । हाजिर गरे तलब, काम गरे भत्ता खोज्ने रोग त्रिविमा नौलो होइन । बदलिँदो परिस्थितिमा आफूलाई सुधार गर्न नसक्ने कर्मचारीलाई अनिवार्य अवकासको व्यवस्था गरेर नयाँ जनशक्ति भित्र्याउन ढिला भइसक्यो।

प्रशासनिक सुधार : त्रिविमा नियमित नभइरहेको काम नयाँ कर्मचारी भर्ना हो । शिक्षकहरू करार, आंशिक आदि नाममा नियुक्त भइरहेका छन् तर कर्मचारी भर्ना गर्न खोलिएको सेवा आयोग परीक्षा विभिन्न बाहानामा पटक पटक सारिएको छ । कतिपयले संसारको कुनै पनि विश्वविद्यालयमा शिक्षकभन्दा कर्मचारी बढी हुँदैनन् भन्ने कुतर्क गर्ने गरेका छन् । एक घण्टी पढाएर भाग्ने शिक्षकका विद्यार्थी त्रिविका पुस्तकालयमा थुप्रिन्छन् तिनले खोज्ने पाठ्यसामग्री पुस्तकालयमा सहयोगी कर्मचारीको भरमा चलेको धेरै भयो । ढेड दर्जन बढी अधिकृत स्तरको प्राविधिक कर्मचारी ५ वर्षभन्दा बढी समयदेखि पुस्तकालयका लागि आवश्यक छ तर तिनको नियुक्ति हुनसकेको छैन । विश्वविद्यालय मुख्यतः शिक्षक, कर्मचारी र विद्यार्थीको त्रिवेणी हो । विश्वविद्यालय चलाउने उपकुलपति, शिक्षाध्यक्ष र रजिस्ट्रार सबै शिक्षक मात्र हुने विद्यमान व्यवस्थामा ठूलो समस्या छ । जिन्दगी विश्वविद्यालयमा बिताउने कुनै पनि कर्मचारी आफ्नो नेतृत्व गर्न नसक्ने हालतमा होला भन्ने कल्पना बेतुकको छ । कर्मचारी व्यवस्थापन गर्ने काममा शिक्षक जो फरक पृष्ठभूमिको हुन्छ उसलाई जिम्मेवारी दिनु सर्वथा अन्यायपूर्ण छ । आफ्नो सम्पत्तिको मालिक आफू हुन नपाएझैँ आफ्नो नेतृत्व आपैmँ गर्न नपाउने कर्मचारीबाट विश्वविद्यालय नेतृत्व गुणस्तरको अपेक्षा गर्छ । कर्मचारीको प्रमुख रजिस्ट्रार योग्य कर्मचारी नै हुने व्यवस्था आवश्यक छ । कुनै कर्मचारी शैक्षिक योग्यता, तालिम, क्षमता अभिवृद्धि आदिमा कमी भएर शिक्षकलाई रजिस्ट्रार मान्न तयार होला तर क्षमता भएरै पनि अवसर नपाउने हो भने यसले गुणस्तर ल्याउनेछैन।

भौतिक सुधार : त्रिविको सम्पूर्ण भौतिक सम्पत्तिलाई मूल्यांकन गरी यसको समुचित प्रयोग र व्यवस्थापन गर्न सके हाल त्रिविबाट राज्यलाई पर्न गएको बजेट भारलाई आन्तरिक स्रोतबाट परिपूर्ति गर्न सकिन्छ । तर त्यसो गर्न नियमनसहितको अधिकार क्याम्पस, कार्यालयलाई दिनु जरुरी छ । एक क्याम्पस प्रमुखले चाहेर पनि कतिपय काम गर्न केन्द्रकै मुख ताक्नुपर्ने अवस्था विद्यमान छ । प्राविधिक ज्ञान भएको पुस्तकालय प्रमुखले पुस्तकालय सुधारको योजना र क्याम्पस प्रमुख लिएर त्रिविका विभिन्न निकाय धाउनुपर्ने बाध्यता कहिले हट्ला ? त्रिविलाई विकेन्द्रित गर्ने भनिए पनि पुस्तकालयमा एक सहयोगी नियुक्तदेखि सानो बजेट चलाउनसमेत केन्द्रको स्वीकृति कुर्नुपर्ने बाध्यता छ।

संरचनागत सुधार : त्रिविलाई कामकाजी बनाउन आंगिक क्याम्पस वा कार्यालयको क्षमता अभिवृद्धि गरेर मात्र हुँदैन निश्चित नियमन गर्ने निकाय अन्तर्गत काम गर्ने स्वतन्त्रता दिनुपर्छ । त्रिवि केन्द्रीय पुस्तकालयको भार महसुस गर्दै अध्ययन संस्थान र संकायका केन्द्रीय पुस्तकालय खोल्न सकेमा पुस्तकालयको काम चुस्त हुनेमा शंका छैन । यसका लागि थप लगानी र आर्थिक भार विश्वविद्यालयले व्यहोर्नुपर्ने छैन । भएकै क्याम्पस पुस्तकालयलाई जनशक्ति थप गरी काम लगाउन सकिन्छ । ७ प्रदेशमा ७ वटा त्रिवि अन्तर्गतका क्याम्पसमा व्यवस्थित र सुविधा सम्पन्न त्रिवि पुस्तकालय सहजीकरण शाखा खोल्न सकेमा त्यस भेगमा उत्पादन हुने सामग्री संकलन र व्यवस्थापनमा गुणस्तर वृद्धि गर्न सकिनेछ।

पाठ्यक्रम र शैक्षिक व्यवस्थापनमा सुधार : त्रिविका पुस्तकालयहरूले हाल प्रयोग गर्दै आएका कतिपय पाठ्यपुस्तक पुराना तथा सिद्धान्तमा मात्र आधारित भएकोले समयानुकूल विश्वमा चलेका पाठ्यपुस्तक संकलन र व्यवस्थापन गर्न सके त्रिवि विश्वको बढी विद्यार्थी भएको विश्वविद्यालय मात्र होइन, प्राज्ञिक र व्यवस्थापकीय रूपमा फेरि पनि एसियाको एउटा अब्बल विश्वविद्यालय बनाउन सकिन्छ । पुस्तकालय सुधार नगरी विश्वविद्यालय सुधार्ने सपना देख्नु नाजायज हुनेछ ।  प्राविधिक विषय तथा कार्यक्रमका लागि पुस्तकालय कक्ष र अध्ययन सामग्री सँगसँगै प्रयोग गर्नु आवश्यक छ । सेमेस्टर प्रणालीमार्फत भएको सुधार तथा आकर्षणलाई पुस्तकालय संकलन, व्यवस्थापन र वितरणमा ढाल्न ढिला गर्नुपर्ने कुनै कारण छैन । त्रिविलाई अब पुरानो शाखमा हैन नयाँ भाष्य (डिस्कोर्स)मा प्रवेश गराउने समय आयो ।  एमफिल तथा पिएचडी लगायतका कार्यक्रम पढाएर मात्र पूरा हुने तह होइनन् । यस्ता तहलाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुसारका अध्ययन सामग्री उपलब्ध गराउन पुस्तकालयको क्षमता अभिवृद्धि गर्नुपर्छ । नयाँ अनुसन्धानको निष्कर्ष ल्याउन र तिनमाथि विद्यार्थीलाई पहुँच दिन सकियो भने अनुसन्धानमा सहयोगी हुनसक्छ । संसारमा विश्वविद्यालयको गुणस्तर अध्ययन, अध्यापन भन्दा अनुसन्धानले निर्धारण गर्न थालिसक्यो । संसारमा ख्याति प्राप्त विश्वविद्यालयहरूसँग सम्बन्ध कायम गर्दै अनुसन्धान र तिनको प्रकाशनमा सहकार्यको थालनी गर्न सकिन्छ।

अध्ययन, अनुसन्धानमा सुधार : विश्वविद्यालयहरूको प्रगति र उन्नतिको मुख्य आधार भनेको त्यसको प्राज्ञिक र अनुसन्धानमा भएको विकास नै हो । विगतमा त्रिविमा सेडा, सेरिड, सिनास र रिकास्ट जस्ता अनुसन्धान केन्द्रहरू एकअर्कोमा प्रतिस्पर्धात्मक रूपमा काम गर्ने र विश्वविद्यालय मात्र होइन, समग्र मुलुकको आर्थिक, सामाजिक, ऐतिहासिक तथा वैज्ञानिक क्षेत्रमा आवश्यक सल्लाह दिने हैसियत राख्थे । तर अहिले यी सबै संस्था कर्मचारीको तलब व्यवस्थापनमा रुमल्लिइरहेको देखिन्छ । तिनका पुस्तकालय कामकाजी छैनन् । अनुसन्धान केन्द्रका पुस्तकालय त्रिविकै अर्को अनुसन्धान केन्द्रले निकाल्ने जर्नल संकलन गर्दैनन् । अनुसन्धान गर्ने शिक्षक पैसाका कारण गर्न नसकिएको तर्क गर्छन् जबकि पुस्तकालय अनुसन्धानको प्रमुख साधन हो । अनुसन्धाताले आफ्ना कार्यालयका पुस्तकालय कामकाजी बनाउन घच्घच्याउनु, फुक्र्याउनु र धम्क्याउनुसम्म जरुरी छ।

(पुस्तकालय अधिकृत, त्रिभुवन विश्वविद्यालय)








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

सिटी एक्सप्रेस र एन् एस् क्यास पोइन्टमा उपहार

सिटी एक्सप्रेस र एन् एस् क्यास पोइन्टमा उपहार

सिटी एक्सप्रेस मनि ट्रान्सफर र एन् एस् क्यास पोइन्ट/लु लु एक्सचेन्ज मलेशियाको संयुक्त पहलमा स्क्त्र्याच एण्ड विन प्रमोसन अगस्ट १०,२०१९...

पल्सर एनएस २०० अब एबीएसमा

पल्सर एनएस २०० अब एबीएसमा

हन्सराज हुलासचन्द एण्ड कम्पनी प्रा.लि., नेपालका लागि दुई पाङग्रे बजाज मोटरसाइकलहरुको एक मात्र अधिकृत वितरकले नयाँ पल्सर एनएस २०० मा...

तयारी पोसाकको सो रुम खुल्यो

तयारी पोसाकको सो रुम खुल्यो

पूर्वकै केन्द्र मानिएको इटहरीमा तयारी पोसाकका सामग्री खरिद गर्ने सो रुम खुलेको छ। ...

एभरेस्ट बैंकले मनायो रजत जयन्ती

एभरेस्ट बैंकले मनायो रजत जयन्ती

एभरेस्ट बैंकले नर्भिक इन्टरनेसनल अस्पताल र नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको सहकार्यमा विभिन्न संस्थागत सामाजिक उत्तरदायित्वका कार्यक्रम आयोजना गरेको छ । ...

फेसबुकलाई ३५ अर्ब डलरको जरिवाना हुन सक्ने!

फेसबुकलाई ३५ अर्ब डलरको जरिवाना हुन सक्ने!

मुद्दा हारेको खण्डमा फेसबुकले अहिलेसम्म कै सबैभन्दा ठूलो रकम जरिवाना तिर्नु पर्ने हुन्छ ! ...

उद्यम चलाउन महिलालाई अवसर

उद्यम चलाउन महिलालाई अवसर

महिला बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिकमन्त्री थपमाया थापा मगरले महिलालाई उद्यमशीलतासँग जोड्न आवश्यक रहेको बताएकी छन् । ...

क्रोम ब्राउजर निकै असुरक्षित - क्रोमको सट्टा यो ब्राउजर प्रयोग गर्नु उचित !

क्रोम ब्राउजर निकै असुरक्षित - क्रोमको सट्टा यो ब्राउजर प्रयोग गर्नु उचित !

गुगल क्रोमलाई जर्मनको एक साइबर सुरक्षा निकायले सबैभन्दा असुरक्षित ब्राउजरको संज्ञा दिएको छ ...

स्मार्टफोन VR को भविष्य अन्योलमा

स्मार्टफोन VR को भविष्य अन्योलमा

सामसंग GearVR र गुगल डेड्रिम जस्ता स्मार्टफोन VR को भविष्य अन्योलमा परेको छ ! ...

Ncell Footer Ad