रिपोर्ताज

पुरस्कार प्रभाव

शनिबार, १८ कार्तिक २०७४, १३ : ०६ शान्ति लामा

कतिपय पुस्तक पुरस्कार नपाउँदासम्म छायामा हुन्छन् । किताब छायामा परेका लेखकको चर्चा पनि कमै हुन्छ । यस वर्ष साहित्यमतर्फको नोबेल पुरस्कार पाउनुअघि काजुओ इसिगुरो ‘लो प्रोफाइल’ लेखक थिए । नोबेल पुरस्कारले एकाएक उनलाई चर्चाको शिखरमा पुर्‍याइदियो । वर्षौंसम्म गुमनामजस्तै इसिगुरो विश्वभरका सञ्चारमाध्यममा छाउन थाले । 
पाठकका आँखामा खासै नपरेको खण्डकाव्य ‘धृतराष्ट्र’ २०७३ सालको मदन पुरस्कार छनोट सूचीमा पर्नेबित्तिकै  चर्चित भयो । ‘धृतराष्ट्र’का लेखक घनश्याम कँडेललाई साहित्य विमर्शकर्तालले मात्र होइन, आम पाठकले समेत सोधखोज गर्न थाले । नेपाली वाङ्मयमा बिर्सन थालिएको छन्दबारे चर्चा–परिचर्चा सुरु भयो ।

हुन त साहित्यका लागि अनेकौँ पुरस्कार छन् । यद्यपि नेपालमा मदन, पद्मश्रीजस्ता केही पुरस्कार जितेपछि किताब र लेखकको सम्मान अर्काे उचाइमा पुग्ने गरेको छ । पुरस्कार पाएपछि किताबको बिक्री मात्र बढ्दैन, लेखकको करिअरमा समेत कायापलट आउँछ । 

न्याय र शान्तिका कार्यकर्ताका रूपमा काम गरिरहेकी राधा पौडेलले आफ्नै भोगाइ समेटेर ‘खलंगामा हमला’ लेखिन् । उनको यो किताबले २०७० का लागि मदन पुरस्कार पायो । त्यसअघि कतै चर्चामा नरहेको किताबले धेरैको ध्यान खिच्यो । राधालाई लेखकको परिचय पनि दिलायो । उनी आफ्नो लेखनको उद्देश्य समेत पुरस्कारले पूरा भएको बताउँछिन् । ‘न्याय र शान्तिको परिभाषा बदलिनुपर्छ भन्ने उद्देश्यले किताब लेखेको थिएँ । दूरदराजमा मान्छे किन र कसरी मरिरहेको छ भन्ने  काठमाडौंलाई वास्ता थिएन,’ उनी भन्छिन्, ‘त्यही कुरा सबैलाई पढाउन चाहन्थेँ । पुरस्कारले सबैमाझ पु¥याउने काम गर्‍यो ।’ 

अहिले किताब छापिएपछि कता बेच्ने अनि कसरी बेच्ने भन्ने चिन्ता कम छ । राम्रा किताबको प्रचार–प्रसार गर्ने धेरै प्लेटफर्म छन् । कुनै समय यस्तो पनि थियो, के किताब बजारमा आयो भनेर थाहा पाउन निकै समय लाग्थ्यो । त्यो समय किताबका लागि दिइने पुरस्कार किताबको प्रचारको माध्यम थियो । 

पौडेलले सन् २००२ मा यो किताब लेखेकी थिइन् । प्रकाशक खोज्दाखोज्दै किताब छाप्न १२ वर्ष लागेको उनी बताउँछिन् । भन्छिन्, ‘धेरै ठाउँमा पाण्डुलिपि देखाउँदै हिँडियो । कसैले पत्याएन । कोहीले माओवादीको किताब भनेर छाप्दैनौँ भने । पछि नेपालयले प्रकाशन त ग¥यो । तर, कुनै चर्चा भएको थिएन ।’ पुरस्कार पाउनुअघि विकास र शान्तिका क्षेत्रमा काम गर्नेहरूले पढिसकेका थिए । पुरस्कार पाएपछि भने साहित्य मनपराउने पाठकले धेरै पढेको उनी बताउँछिन् । पुरस्कार पाएपछि राधा पौडेललाई मानिसहरूले फरक तरिकाले हेर्न थाले ।  किताब पढेर जुम्लाका लागि काम गर्छु भन्नेहरू पनि भेटिए । कल्पनै नगरेका मान्छेहरू उनको किताबको पाठक रहेको उनी सुनाउँछिन् । पुरस्कृत किताबमाथि प्राज्ञिक अनुसन्धानका काम पनि हुन्छन् । खलंगामा हमलामाथि पनि थेसिस पनि गरिँदै छ । काठमाडौंको अक्षरा भन्ने विद्यालयले तीन वर्षदेखि ‘खलंगामा हमला’लाई कोर्समा राखेको लेखक पौडेलले बताइन् । केही च्याप्टर अंग्रेजीमा पनि निकालिएको छ । 

किताब ठ्याक्कै कति बिक्यो भन्ने आफूलाई थाहा नभएको तर निरन्तर बिकिरहेको उनी बताउँछिन् । भन्छिन्, ‘रोयल्टी पाइरहेकै छु । पाएको सबै रोयल्टी रकम एक्सन वक्र्स नेपाल र राधा पौडेल फाउन्डेसबाट सामाजिक काममै लगाइरहेकी छु ।’ जुम्लामा शान्ति वाटिका बनाउन पनि रोयल्टीको पैसा लगाएको उनी सुनाउँछिन् । एक दर्जनभन्दा बढी भाषामा निकाल्ने उनको प्रतिज्ञा छ ।  

किताबलाई ह्वात्तै चर्चामा ल्याए पनि लेखनमा भने पुरस्कारले खासै दबाब सिर्जना नगरेको उनी बताउँछिन् । आफू लेखक कम र सामाजिक कार्यकर्ता धेरै भएकाले मन लाग्दा लेख्ने उनी बताउँछिन् । भन्छिन्, ‘त्यसैले मलाई पुरस्कारको प्रेसर छैन । पुरस्कार पाउँला र पाउने गरी लेखुँला भनेर लेख्दिनँ । मलाई कथा लेख्न कल्पनाशील हुनु पनि पर्दैन । प्रशस्तै कथा दैनिक मसँग ठोक्किन आउँछन् । तिनैलाई टिप्ने हुँ ।’ 

अहिले किताब छापिएपछि कता बेच्ने अनि कसरी बेच्ने भन्ने चिन्ता कम छ । राम्रा किताबको प्रचार–प्रसार गर्ने धेरै प्लेटफर्म छन् । कुनै समय यस्तो पनि थियो, के किताब बजारमा आयो भनेर थाहा पाउन निकै समय लाग्थ्यो । त्यो समय किताबका लागि दिइने पुरस्कार किताबको प्रचारको माध्यम थियो भन्छन्, साहित्यकार मोदनाथ प्रश्रित । उनले ०२३ सालमै ‘मानव’ महाकाव्यका लागि मदन पुरस्कार पाएका थिए । सामन्ती समाजमा महिला अनि दलितमाथिको अत्याचारविरुद्ध उनले ‘मानव’ महाकाव्य लेखेका थिए । किताब लेखेर उनले आफैँले स्थापना गरेको पसिना प्रकाशनबाट किताब ल्याए । सम्झन्छन्, ‘५०–६० वटा किताब चिनेजानेका साथीलाई पढिदिन भनेर दिएको थिएँ । त्यसभन्दा बढी त केही बिकेको थिएन ।’ अनि पाल्पाका कवि माधव देवकोटाको सिफारिसमा मदन पुरस्कारमा आवेदन प¥यो, प्रश्रितको किताबको । आफ्नो किताबले मदन पुरस्कार पाएको कुरा रेडियोमा सुनेको उनी बताउँछन् । त्यतिबेला उनी बुटवल बस्थे। 

पुरस्कार पाएपछि किताबको सर्वत्र माग भयो । अहिलेसम्म पनि मानव महाकाव्य बिकिरहेकै छ । कति बिक्यो भन्ने हिसाब–किताब छैन । प्रश्रित सुनाउँछन्, ‘पुरस्कार पाएपछि त बिकेको बिकेकै छ । देवासुर संग्राम र मानव सधैँ बिकिरहने किताब हुन् ।’  महाकाव्यका केही सर्गहरू अंग्रेजीमा र केही हिन्दीमा समेत अनुवाद गरिएका छन् । मानव महाकाव्यमाथि पिएचडी समेत भएको छ।  

व्यक्ति, संस्था तथा पुस्तकालयले पुरस्कृत किताब संग्रहकै लागि भए पनि धेरै किन्ने लेखक अमर न्यौपाने बताउँछन् । त्यसैले बिक्री पनि ह्वात्तै बढ्ने गरेको उनको अनुभव छ । जसले गर्दा लेखकलाई रोयल्टीबापतको आर्थिक लाभ पनि हुन्छ। 

राम्रा किताब कुनै पुरस्कार नपाए पनि युगयुगान्तर पढिन्छन् । सधैँ बिकिरहन्छन् ।  लेखक न्यौपाने भन्छन्, ‘जस्तो बिपीले लेखनका लागि कुनै पुरस्कार पाएनन् । तर, प्रकाशकहरू भन्छन्– बिपी सधैँ उही स्तरमा बिकिरहेका छन् ।’ 
किताबको भीडमा पुरस्कारको महŒव पनि आफ्नै खालको छ । पुरस्कार पाएको पुस्तकप्रति हुने धेरैको ध्यानाकर्षण र किताबबारे हुने विमर्शले पनि लेखक–पाठक दुवैलाई राम्रो हुने उनको विचार छ । ‘किताबका राम्रा लाइनलाई जसरी हाइलाइटरले हाइलाइट गरिन्छ,’ उनी पुरस्कारको महŒव बुझाउँछन्,  ‘पुरस्कार भनेको किताबमा हाइलाइटर लगाउनुजस्तै हो।’

न्यौपानेले पहिलो उपन्यास ‘पानीको घाम’का लागि पद्मश्री पुरस्कार पाए । त्यतिबेला पद्मश्रीको अहिलेजस्तो चर्चा थिएन । यद्यपि लेखकलाई यो पुरस्कारपछि साहित्यिक जगत्मा राम्रै नाम दियो । दोस्रो उपन्यास ‘सेतो धर्ती’ले पाएको मदन पुरस्कारले भने आफूलाई सामान्य पाठकमाझ  परिचित बनाएको उनी बताउँछन् । पुरस्कार पाएपछि तत्कालका लागि राम्रो आर्थिक लाभ हुने उनको तर्क छ । अमर भन्छन्, ‘तत्कालका लागि सेलिब्रिटी फिल गराउँछ । धेरैको ध्यानाकर्षण, मिडिया कभरेजका कारण पुरस्कारको ह्याङओभरले लेखकलाई लामो समय छोड्दैन।’  

दीर्घकालका लागि भने लेखनमा जिम्मेवार बनाउने काम पुरस्कारले गर्ने उनको भनाइ छ । पाठकको अपेक्षा र पहिलोभन्दा राम्रो लेख्नुपर्ने दबावबा लेखक पर्ने अनुभव उनको छ । पुरस्कार पाएपछि लेखक हुँ भन्ने कन्सियसनेसले धेरै सताउने गरेको न्यौपाने बताउँछन् । अनि लेखक बढी कन्सस हुँदा लेखन कमजोर हुने उनको ठहर छ। 

उनी आफैँ पनि लेखक हुनुको अस्तित्वबोधको चापमा परेको स्विकार्छन् । ‘सेतो धर्ती लेख्दा लेखक हुँ भन्ने सोचिएन। मदन पुरस्कारले लेखक भन्ने परिचयलाई बढी बलियो बनायो । पछिका लेखनमा लेखक भएर लेखेँ कि भन्ने लाग्छ,’ उनले भन्ने गरेका छन्, ‘जीवन र ध्यानको समागमबाट हृदयले जन्माएको सन्तानको नाम साहित्य हो ।’ त्यसैले लेखनमा अवचेतन र पठनमा चेतन मन बढी सक्रिय हुनुपर्छ भन्ने विचार उनको हो । तर, पुरस्कारले कहिलेकाहीँ लेखनमा चेतन सक्रिय बनाउन भूमिका खेल्दा कृतिमा भावनाको कमी हुने उनको ठहर छ।

पुरस्कृत पुस्तककै बिक्री अनि समीक्षा धेरै हुने हुनाले धेरै लेखकलाई पुरस्कारको लोभ पनि छ । हार्डकोर रिडरबाहेक सामान्य पाठकलाई पुरस्कार नपाएसम्म किताबबारे चासो हुँदैन । तर, धेरै पुस्तकको व्यावसायिक सफलताको नियति सामान्य पाठककै हातमा हुन्छ । त्यस्ता सामान्य पाठकमाझ पुस्तकलाई पु¥याउन पुरस्कारले सहयोग गर्ने प्रकाशन संस्था नेपालयकी प्रमुख कार्यकारी अधिकृत सैजन मास्के बताउँछिन्। 

उनी भन्छिन्, ‘पुरस्कार पाएपछि रिभ्यु गरिन्छन् । पुरस्कार नै पाएपछि के रहेछ त भनेर किताब किन्ने खालका पाठक पनि धेरै छन् ।’ त्यसैको प्रभावस्वरूप किताबको माग बजारमा अधिक हुन्छ । बिक्री पनि बढ्छ । नेपालयबाट प्रकाशित नारायण वाग्लेको ‘पल्पसा क्याफे’ र राधा पौडेलको ‘खलंगामा हमला’ले मदन पुरस्कार पाएका थिए। 

पल्पसा क्याफेको प्रकाशनसँगै चर्चा–परिचर्चा राम्रै भइसकेको थियो । त्यसमा लेखकको प्रोफाइलको छवि आफ्नै ठाउँमा थियो । त्यसैले पुरस्कार नपाए पनि चर्चा र बिक्री राम्रै थियो । ‘खलंगामा हमला’ चाहिँ पुरस्कारमा मनोनयन हुनुअघि खासै चर्चा पाउन सकेको थिएन । पुरस्कारले एकैपटक चर्चाको शिखरमा पुर्‍याइदियो । तारिफसँगै बिक्री पनि बढ्यो । 
लेखक राधा पौडेल अझै खलंगामा हमलाको रोयल्टी प्राप्त गर्दै छिन्। 








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

सामसङको प्रिमियम क्यामरा अब 'एथर्टी एस' मा

सामसङको प्रिमियम क्यामरा अब 'एथर्टी एस' मा

सामसङले हालै नयाँ डिजाइनको साथ ग्यालेक्सी 'एथर्टी एस' प्रस्तुत गरेको छ । ...

सिन्धुका थप दुई शाखा विस्तार

सिन्धुका थप दुई शाखा विस्तार

पछिल्लो समय आक्रमक ढंगले बैंकिङ एकाइ विस्तार गरिरहेको सिन्धु विकास बैंकले एकैदिन थप दुई शाखा विस्तार गरेको छ । ...

इन्टरनेट लिज लाइनको महसुल घट्यो

इन्टरनेट लिज लाइनको महसुल घट्यो

नेपाल टेलिकमले कात्तिक १ देखि लागू हुने गरी इन्टरनेट लिज लाइनको महसुल घटाएको छ । ...

गोंगबुमा सुविधायुक्त सिनेमा हल

गोंगबुमा सुविधायुक्त सिनेमा हल

गोंगबुस्थित अत्याधुनिक सुविधायुक्त सिनेमा हल आइएनआइले प्रदर्शन सुरु गरेको छ । ...

सिजीको लक्की–ड्र सम्पन्न

सिजीको लक्की–ड्र सम्पन्न

चाडपर्वका बेला सिजीले ल्याएको ‘सिजीसँग उत्साह उमंग थाइल्यान्ड जाउँ परिवारसँग’ नामक स्किमको पहिलो चरणको लक्की–ड्र समपन्न भएको छ । ...

बिएमडब्लू मोटराड जिएस सर्टिफाइड ट्रेनिङ

बिएमडब्लू मोटराड जिएस सर्टिफाइड ट्रेनिङ

बिएमडब्लू मोटराड नेपालका आधिकारिक बिक्रेता हिमालयन मोटराडले ‘बिएमडब्लू मोटराड जिएस सर्टिफाइड ट्रेनिङ’ सम्पन्न गरेको जनाएको छ । ...

ओपो रेनोटू एफको नेपालमा विक्रि आरम्भ

ओपो रेनोटू एफको नेपालमा विक्रि आरम्भ

ओपोले नेपालमा आफ्नो बहुप्रतिक्षित मोडल ओपो रेनोटू एफको अक्टोबर १८देखि पाको, न्यूरोड स्थित आफ्नो आधिकारिक शोरुममा आयोजित फर्स्टसेल कार्यक्रम मार्फत...

टिभिएस एक्सचेन्ज मेला सम्पन्न

टिभिएस एक्सचेन्ज मेला सम्पन्न

नेपालका लागि टिभिएस टू ह्विलर्सको एकमात्र आधिकारिक वितरक जगदम्बा मोटर्सले ‘टिभिएस एक्सचेन्ज एन्ड फाइनान्स फेयर’को आयोजना गरेकोे छ । ...

Ncell Footer Ad