पुनर्निर्माणमा महिला सहभागिताकाे सवाल

मङ्गलबार, ०३ फागुन २०७३, १६ : २४ सुनिता जिसी

विभिन्न समयमा ठुल्ठूला भूकम्पले नेपालमा क्षति पु¥याउँदै आए पनि अझै त्यसप्रति पर्याप्त सजकता अपनाएको पाइँदैन । गत वर्षको ७.८ म्याग्निच्युडको विनाशकारी भूकम्पले मुलुकको सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था तहसनहस भएको छ । यद्यपि, भूकम्पपछि पुनर्निर्माणको अवस्था कछुवाको गतिमा अगाडि बढेको देखिन्छ ।

समृद्ध समाज बनाउन हरेक क्रियाकलापमा महिला र पुरुषको अर्थपूर्ण सहभागिता जरुरी हुन्छ । समृद्धिका लागि चालिने हरेक कदममा महिला र पुरुष दुवैको उत्तिकै भूमिका चाहिन्छ । भूकम्पपछिको पुनर्निर्माणमा महिला सहभागितालाई प्राथमिकताका साथ अगाडि बढाउनुपर्छ । महिला सहभागिता बेवास्ता गरिएमा कार्यक्रमले लक्षित उद्देश्य पूरा गर्न सक्दैन ।

दुई वर्ष बित्न लाग्दा पनि राज्यले अग्रसरताका साथ भूकम्पपीडितको उचित गाँसबास व्यवस्थापनको काम अगाडि बढाउन सकेको छैन । पुनर्निर्माणका लागि राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरबाट विभिन्न सहयोग प्राप्त भए पनि पीडितका लागि त्यसको समुचित ढंगबाट प्रयोग भएको देखिँदैन । एक वर्षको अवधिमा राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत नै दुई पटक परिवर्तन भइसकेका छन् ।

समृद्ध समाज बनाउन हरेक क्रियाकलापमा महिला र पुरुषको अर्थपूर्ण सहभागिता जरुरी हुन्छ । समृद्धिका लागि चालिने हरेक कदममा महिला र पुरुष दुवैको उत्तिकै भूमिका चाहिन्छ । भूकम्पपछिको पुनर्निर्माणमा महिला सहभागितालाई प्राथमिकताका साथ अगाडि बढाउनुपर्छ । महिला सहभागिता बेवास्ता गरिएमा कार्यक्रमले लक्षित उद्देश्य पूरा गर्न सक्दैन ।

त्यही भएर संयुक्त राष्ट्र संघीय महिला निकायले पनि यसलाई महत्व दिँदै आएका छन् । नेपालस्थित युएन वुमनको कार्यालयले नेपालका भूकम्पप्रभावित जिल्लामा पुनर्निर्माण योजना लागू गरिँदा लैंगिक पक्षलाई प्राथमिकताका साथ प्रस्तुत गर्नुपर्ने धारणा सार्वजनिक गरिसकेको छ । त्यही भएर पनि महिला सशक्तीकरण र लैंगिक समानतालाई केन्द्रमा राखेर कार्ययोजना अगाडि बढाउनुपर्छ । 

भूकम्पपछिको पुनर्निर्माण तथा अन्य विकास योजनामा सम्बन्धित क्षेत्रका महिलाको आकांक्षा प्रतिबिम्वित हुनुपर्छ । भूकम्पपछि महिलाले खाद्यान्न जोहो, स्वास्थ्य, सरसफाइ, पिउनेपानीलगायत पक्षमा प्रत्यक्ष भोग्नुपरेका कठिनाइ तथा चुनौतीको उचित व्यवस्थापनमा उनीहरूको सहभागिताले प्रभावकारी भूमिका खेल्छ । प्राकृतिक प्रकोपको बेला पुरुषको दाँजोमा महिलाले विभिन्न खालका समस्या झेल्नुपरेको देखिन्छ ।

पुनर्निर्माणको सिलसिलामा चालिने हरेक पाइलामा समानुपातिक सहभागिताले महिला सशक्तीकरणलाई मद्दत पुग्छ । यस क्रममा महिला जनशक्तिका लागि विभिन्न प्रकारका क्षमता अभिवृद्धि तालिम आयोजना गरिनुपर्छ । महिला सक्षम एवं सबल भएमा पूरा परिवारलाई नै सबल बनाउन मद्दत पुग्छ । यसले आउँदो पुस्तालाई समेत प्रभावकारी बनाउन टेवा पुग्छ । यसले आर्थिक समुन्नतिमा समेत टेवा दिन्छ र शिक्षा, स्वास्थ्य, आयआर्जनलगायत सामाजिक क्षेत्रमा महिलाको उपस्थिति बलियो हुन्छ । 

भूकम्प अतिप्रभावित गोरखा, सिन्धुपाल्चोक, दोलखालगायत जिल्लाको अवस्था हेर्दा महिलाको अवस्था दयनीय छ । क्षमता अभिवृद्धि कार्यक्रममा उनीहरूको पहुँच कमी मात्र नभई शिक्षा, स्वास्थ्यलगायत सामाजिक क्षेत्रमा महिलाको सहभागिता उल्लेखनीय देखिँदैन ।  सरकारी तथ्यांक अनुसार भूकम्पमा परी ८८०० भन्दा बढी नागरिकले ज्यान गुमाएका छन्  । यसरी मृत्यु हुनेमा महिला तथा बालबालिकाको संख्या ५५ प्रतिशतभन्दा बढी छ । भूकम्पमा भत्किएका घरमध्ये २६ प्रतिशत घरका मूली महिला रहेका थिए । भूकम्पप्रभावित १४ जिल्लामा ४० हजार महिला तथा बालबालिकामा अपांगता समस्या देखिएको छ । ६५ वर्षभन्दा बढी उमेरका वृद्घा महिलाको संख्या १ लाख ६३ हजार छ । 

भूकम्पपछि केटाको दाँजोमा केटीहरू नियमित रूपमा स्कुल नआएको पाइएको छ । त्यसो त अभिभावकले पनि छोरीलाई घरायसी काम लगाएर छोरालाई मात्र स्कुल पठाउने गरेको भेटिन्छ । भूकम्पपछि पढाइ सुरु भएका स्कुलमा पनि बालिकामैत्री वातावरण तयार हुन सकेको छैन ।

भूकम्पपछि पुनर्निर्माण योजना अगाडि बढाउँदा सुरुको अवस्थादेखि नै महिला सहभागितामा जोड दिनुपर्छ । जनसंख्याको आधा हिस्सा ओगट्ने महिलालाई  योजना तर्जुमाको अवस्थादेखि कार्यान्वयन चरणसम्म सहभागी गराउनुपर्छ । एकल महिला, दलित तथा विपन्न महिलालाई समेत कार्ययोजना निर्माणमा सरिक बनाउनुपर्छ । जबसम्म विकासको पूर्वाधार तथा योजनामा महिलाको दर्बिलो उपस्थिति हुँदैन तबसम्म कार्ययोजना परिणाममुखी बन्न सक्दैन ।

पुनर्निर्माण कार्यमा प्राविधिक, योजनाविद्, समाजशास्त्री, कृषिविज्ञलगायत छनोट गर्दा महिला प्रतिनिधित्व ध्यान दिनुपर्छ । महिला मुद्दा तथा समस्या बुझेका विज्ञहरू पुनर्निर्माणको खाका निर्माणमा सरिक हुनसकेमा यसलाई प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ ।

साधारण घरको नक्सा बनाउँदा महिलाको विचार समेट्न सके राम्रो सुरुआत मान्न सकिन्छ । त्यसो त निर्माणको समयमा पनि महिलामैत्री पक्षलाई ख्याल गरिनुपर्छ । हाम्रो देशमा अधिकांश घरमा महिलाले भान्साको काम गर्नुपर्छ । तसर्थ, भान्साघर बनाउँदा त्यहाँ बस्दा महिलालाई हुने कठिनाइ तथा त्यसबाट स्वास्थ्यमा पर्नसक्ने समस्या मनन् गरेर महिलामैत्री संरचना निर्माण गरिनुपर्छ । स्वास्थ्य तथा सरसफाइमा देखिएका समस्या सम्बोधन गर्दै बृहत रूपमा निर्माण योजना अगाडि बढाउनुपर्छ । भूकम्पप्रभावित गाउँमा शुद्घ पिउने पानीको पहुँचले स्वास्थ्यमा ठूलो योगदान पु¥याउँछ ।

पुनर्निर्माण कार्यका लागि तालिम प्राप्त निर्माणकर्मीलाई तालिमको अवसर प्रदान गरिनुपर्छ । यस्तो अवस्थामा कसरी महिलालाई प्रभावकारी रूपमा तालिमको अवसर प्रदान गर्ने भन्ने ख्याल गर्नुपर्छ । तालिम नपाएका महिलालाई पुनर्निर्माणसम्बन्धी क्रियाकलाप अगाडि बढाउन अप्ठ्यारो पर्छ । त्यसो त तालिमप्राप्त निर्माणकर्मीको दैनिक ज्यालासमेत बढी हुने हुँदा यसले परिवारमा समेत टेवा पुग्छ ।

तालिम छनोट प्रक्रियाको चरणदेखि नै कसरी महिलाको सहभागिता बढाउने भन्नेमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ । महिलाले पुनर्निर्माणसम्बन्धी काममा पुुरुषसरह नै काम गर्न सक्छन् भन्नेमा कुनै द्विविधा छैन । निर्माण कार्यमा सहयोगीको भूमिका निर्वाह गर्दै आएका महिलाले तालिम अझै राम्ररी काम गर्नसक्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ ।  

तसर्थ, महिलालाई पुनर्निर्माण कार्यमा सहभागी गराई अवसर दिएमा उनीहरूले पक्कै योगदान पु¥याउन सक्छन्  । महिला सहभागिता तथा लैंगिक समानताको लक्ष्यमा यो कदमले पक्कै इँटा थप्न सक्छ । अन्ततः पुनर्निर्माण कार्यमा महिलाको अर्थपूर्ण प्रतिनिधित्वले सामाजिक रूपान्तरणमा समेत टेवा पुग्न सक्ने देखिन्छ ।







यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।


अन्य समाचार

प्रभु बैंक लि. को आरुघाट शाखा कार्यालय सञ्चालन

प्रभु बैंक लि. को आरुघाट शाखा कार्यालय सञ्चालन

संघीय संरचना बमोजिम गठित विभिन्न स्थानीय तहमा आफ्नो शाखा कार्यालय सञ्चालनमा ल्याई बैंकको शाखा सञ्जाल विस्तार गर्नुका साथै गाउँ गउँमा...

एभरेष्ट बैंकका ग्राहकलाई धनगढीको सीपी हस्पिटलमा १०% छुट

एभरेष्ट बैंकका ग्राहकलाई धनगढीको सीपी हस्पिटलमा १०% छुट

एभरेष्ट बैंक लिमिटेडले धनगढीको सीपी हस्पिटल प्रा.लि.सँग ग्राहकहरुलाई विशेष छुटको व्यवस्था गर्न साझेदारी गरेको छ । ...

सिभिल बैंक लिमिटेडको शाखा रौतहटको गरुडामा

सिभिल बैंक लिमिटेडको शाखा रौतहटको गरुडामा

सिभिल बैंकले आफ्नो शाखा बिस्तारको क्रममा रौतहटको गरुडामा शाखा संचालनमा ल्याएको छ । सो शाखाको उद्घाटन गरुडा नगरपालिकाको मेयर इन्नु...

ओपो रेनो १०एक्स नेपालमा सार्वजनिक हुँदै

ओपो रेनो १०एक्स नेपालमा सार्वजनिक हुँदै

दक्षिण एसियामा ओपो रेनो १०एक्स सिरिज सार्वजनिकसँगै नेपालमा असार १५ बाट उपलब्ध हुने भएको छ । ...

दराज मोबाइल विक यही असार ९ देखि १५ सम्म

दराज मोबाइल विक यही असार ९ देखि १५ सम्म

दराज मोबाइल विक अभियान यही असार ९ देखि १५ सम्म हुने भएको छ । ...

ह्वावेका उत्पादनमा पैसा फिर्ताको ग्यारेन्टी

ह्वावेका उत्पादनमा पैसा फिर्ताको ग्यारेन्टी

नेपालका लागि ह्वावे स्मार्टफोनको अधिकृत वितरकले आफ्ना स्मार्टफोन र ट्याब्लेटमा गुगल एप तथा फेसबुक नचलेमा ग्राहकलाई पूरै पैसा फिर्ता गरिने...

टाटा टियागो एक्सजेड प्लस नेपालमा

टाटा टियागो एक्सजेड प्लस नेपालमा

टाटा मोटर्सको नेपालका लागि आधिकारिक वितरक सिप्रदी टेडिङले औपचारिक रूपमा नयाँ टाटा टियागो एक्सजेड प्लस नेपाली बजारमा सार्वजनिक गरेको छ...

१३औं राष्ट्रिय ए .यस .ए. आर्किटेक्चर प्रदर्शनी सम्पन्न

१३औं राष्ट्रिय ए .यस .ए. आर्किटेक्चर प्रदर्शनी सम्पन्न

राइनो ५०० डि तथा रिद्धि सिद्धि सिमेन्टको संयुक्त सहकार्य लगायतको सहायतामा वास्तुकला र यसका विभिन्न पक्षका साथै पुनःनिर्माण र नेपालका...