जुम्लाको पातारासी गाउँपालिका–२ तल्फी गाउँ अहिले मौन तर गहिरो आर्थिक परिवर्तनको केन्द्र बनेको छ। हिउँदमा घरघरको भान्साको आधार मानिने गुन्द्रुक अब यहाँ केवल परम्परागत खाद्य अभ्यासमा सीमित छैन, यो मूल्य अभिवृद्धि भएको ग्रामीण उद्योगतर्फ उन्मुख हुँदैछ।

सोलार ड्रायर ग्रीनहाउस प्रविधिको आगमनसँगै पाटनमा खेर जाने सागसब्जी, जडीबुटी र मौसमी उत्पादनहरू अब नियन्त्रित तापक्रममा प्रशोधन हुन थालेका छन्। घाम र मौसमको अनिश्चिततामा निर्भर गुन्द्रुक उत्पादन प्रणाली अहिले प्रविधि, समय र बजारसँग जोडिएको नयाँ संरचनामा प्रवेश गरेको छ।

स्थानीय महिलाहरूका लागि गुन्द्रुक बनाउने प्रक्रिया लामो समयसम्म मौसम, धुलो, झिँगा र कुहिने जोखिमबीचको संघर्ष थियो। तर अहिले सोलार ड्रायरले त्यो श्रमलाई सुरक्षित, व्यवस्थित र व्यवसायमुखी बनाएको छ।

पातारासी गाउँपालिका–२ तल्फी गाउँकी चन्नदेवी बोहोराको अनुभवमा उत्पादनको गुणस्तर र समय दुवैमा ठूलो परिवर्तन आएको छ। उनका अनुसार एक दिनमै गुणस्तरीय गुन्द्रुक तयार हुनु केवल सहजता होइन, उत्पादन क्षमतामा आएको गुणात्मक छलाङ हो।

उक्त गाउँकै धनकली बोहोराले माटोको छानो र खुला आँगनमा हुने उत्पादनको अनिश्चितताबाट अब पूर्ण रूपमा छुटकारा मिलेको बताउँछिन्। उनका अनुसार अब उत्पादनमा एकरूपता, सफाइ र बजारअनुकूल गुणस्तर सुनिश्चित भएको छ।

यस्तै पातारासी गाउँपालिका–५ लासी गाउँकी सुस्मिता बुढा अहिले सोलार ड्रायरलाई घरेलु उपकरण होइन, सानो प्रशोधन उद्योगका रूपमा प्रयोग गर्छिन्। सिस्नु, पाल्ता साग, काउली, बन्दा, गाजर, मुला, लसुनदेखि स्याउका चाना, मासुको सुकुटी र टमाटरका भुजासम्म यहाँ प्रशोधन भइरहेका छन्।

उनका अनुसार पहिले उत्पादन घरमै सीमित हुन्थ्यो, तर अब बजार केन्द्रित भएको छ। ‘अब हामी उत्पादन मात्र होइन, मूल्य बढाउने काममा लागेका छौं,’ उनी भन्छिन्।

लासी गाउँकै सावित्रा बुढाका अनुसार उत्पादन सुरक्षित र आकर्षक बनेपछि उपभोक्ताको विश्वास बढेको छ। तर उनीहरूको साझा माग भनेको प्याकेजिङ, लेबलिङ र ब्रान्डिङमा संस्थागत सहयोग हो, जसले गाउँको उत्पादनलाई प्रतिस्पर्धी बनाउनेछ।

‘हाम्रा पाटनमा ढोकायो साग, खोले साग, रुघा लगायत एक दर्जनभन्दा बढी साग पाइन्छन्। पहिले घरको छतमा घाममा सुकाएर गुन्द्रुक बनाउने गरेका थियौं,’ उनले बताइन्।

अहिले उनी काउली, बन्दा, लसुन, प्याज, गाजर, मुला, साग र पाल्ता साग संकलनमा व्यस्त छिन्। हरेक दिन सिस्नु र पाल्ता साग सोलार ड्रायरमा सुकाउने गरिएको छ। पहिले माटोको घरको छतमा सुकाउँदा हावाहुरीले उडाउने समस्या थियो।

पातारासी गाउँपालिका अध्यक्ष पूर्णसिंह बोहोराका अनुसार सोलार ड्रायर ग्रीनहाउसले खेर जाने कच्चा पदार्थलाई बजारयोग्य उत्पादनमा रूपान्तरण गर्ने आधार तयार गरेको छ। गाउँपालिकाले किसानलाई उत्पादनदेखि बजारसम्म जोड्ने नीति अघि सारेको उनले बताए।

हाल जुम्लाको पातारासी–२ तल्फी गाउँ र पातारासी–५ लासी बजारमा दुई वटा सोलार ड्रायर सञ्चालनमा छन् भने जिल्लाभर चन्दननाथ नगरपालिका सहित तीन वटा मात्र सञ्चालनमा छन्। प्रारम्भिक चरणमै यो प्रविधिले स्थानीय उत्पादन प्रणालीमा उल्लेखनीय परिवर्तन देखाएको छ।

एक सोलार ड्रायरको लागत करिब ७ लाख रुपैयाँ रहेको छ। एक युनिटमा ३६ वटा क्यारेट प्रयोग गरिन्छ, जसले ठूलो मात्रामा सागसब्जी प्रशोधन गर्न सक्षम बनाउँछ। यो प्रणाली सौर्य ऊर्जासँगै विद्युतबाट पनि सञ्चालन गर्न सकिने भएकाले जलवायु जोखिम कम हुन्छ।

पेस नेपाल जुम्लाका कार्यकारी निर्देशक किशोर न्यौपानेका अनुसार परियोजनामा करिब २५ लाख रुपैयाँ लगानी भएको छ, जसमा आधा हिस्सा साझेदारी कार्यक्रमले व्यहोरेको हो। हाल दैनिक न्यूनतम करिब ७० देखि ८० केजीसम्म गुन्द्रुक र सुकुटी उत्पादन भइरहेको छ।

स्थानीय बजारमा साग प्रतिमुठा ५ देखि १० रुपैयाँ, आलु प्रतिकेजी ३० रुपैयाँ, सिस्नु प्याकेट १ सय रुपैयाँ, आलु चिप्स ५० रुपैयाँ र स्याउ चाना १ सय रुपैयाँमा बिक्री भइरहेका छन्। तर यही कच्चा पदार्थलाई प्रशोधन गरेर बनाइने गुन्द्रुक र सुकुटीले धेरै गुणा मूल्य अभिवृद्धि गर्ने सम्भावना देखिएको छ।

यसले आम्दानी मात्रै बढाएको छैन, ग्रामीण अर्थतन्त्रमा मूल्य श्रृंखला निर्माणको प्रारम्भिक संकेत पनि दिएको छ।

पातारासीमा सुरु भएको सोलार ड्रायर प्रयोग परम्परागत ज्ञान र आधुनिक बजारबीचको सेतु बनेको छ। गुन्द्रुक अब केवल हिउँदको भान्साको वस्तु होइन, ब्रान्ड बन्ने दिशामा अघि बढिरहेको छ।

जुम्लाका हिमाली पाटनमा खेर जाने साग अब आर्थिक अवसरमा रूपान्तरण हुँदैछ। यही परिवर्तनले पातारासीलाई कृषि गाउँ मात्र नभई ग्रामीण उद्यमशीलता र मूल्य अभिवृद्धि उत्पादनको उदीयमान केन्द्रका रूपमा स्थापित गरिरहेको छ।