भूमिका

कुनै पनि राष्ट्रको सभ्यता केवल उसका ऐतिहासिक स्मारक, राजनीतिक उपलब्धि वा आर्थिक समृद्धिबाट मात्र मापन हुँदैन; त्यसको वास्तविक परिचय भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिमा निहित हुन्छ । साहित्य समाजको अन्तःकरण हो भने कविता त्यस अन्तःकरणको सबैभन्दा संवेदनशील अभिव्यक्ति हो । कविताले समयको वेदना, समाजको चेतना, संस्कृतिको स्मृति र भविष्यप्रतिको आशालाई शब्दमा रूपान्तरण गर्छ। यसैले जहाँ कविता जीवित रहन्छ, त्यहाँ भाषा, संस्कृति र राष्ट्रिय आत्मपहिचान पनि जीवित रहन्छ ।

आजको प्रविधिमैत्री, भौतिकवादी र तीव्र प्रतिस्पर्धी जीवनशैलीका कारण मानवीय संवेदना, सांस्कृतिक आत्मीयता र साहित्यिक संवाद क्रमशः क्षीण हुँदै गइरहेको छ । यस्तो समयमा कविता केवल मनोरञ्जनको विधा नभई मानिसलाई आफ्नै अन्तर्मनसँग पुनः साक्षात्कार गराउने साधना बन्छ । समाजलाई विचार, विवेक र मूल्यबोधतर्फ उन्मुख गराउने सामर्थ्य साहित्यसँग मात्र हुन्छ । त्यसैले साहित्यिक अभियानहरूको आवश्यकता आज झन् बढी महसुस हुन थालेको छ ।

यही आवश्यकतालाई आत्मसात् गर्दै प्रारम्भ भएको ‘पशुपति-काव्यसाँझ’ नेपाली साहित्यिक जगत्को एउटा उल्लेखनीय सांस्कृतिक अभियानका रूपमा विकसित हुँदै गएको छ । यसले कविता पुस्तकका पानाबाट निकालेर पुनः समाजको बीचमा ल्याएको छ। साहित्यलाई औपचारिक समारोहको सीमाबाट मुक्त गरी साधना, संवाद र सांस्कृतिक पुनर्जागरणको माध्यम बनाउने यसको प्रयास प्रशंसनीय देखिन्छ ।

यसै अभियानको दोस्रो शृङ्खला वि.सं. २०८३ श्रावण ९ गते, हरिशयनी एकादशीका दिन, पाशुपत क्षेत्रस्थित नेपाल वेद विद्याश्रम, वनकालीमा सम्पन्न भयो । भगवान् श्रीपशुपतिनाथको पावन सान्निध्य, वैदिक वातावरण र साहित्यिक गरिमाले सम्पन्न यस कार्यक्रमले कविता केवल वाचनको विषय होइन, सामूहिक अनुभूति र सांस्कृतिक आराधनाको उत्सव पनि हुन सक्छ भन्ने अनुभूति गरायो ।

गरिमामय आयोजना र सुव्यवस्थित सञ्चालन

संस्कृत तथा नेपाली भाषाका साधक प्रा. दुर्गाप्रसाद दाहालको परिकल्पना, समर्पण र निरन्तर सक्रियताबाट प्रारम्भ भएको यो अभियान दोस्रो शृङ्खलासम्म आइपुग्दा अझ परिपक्व र व्यवस्थित देखियो । पहिलो शृङ्खलाको अनुभवलाई आत्मसात् गर्दै दोस्रो संस्करणलाई अझ प्रभावकारी बनाउने आयोजकहरूको प्रयत्न स्पष्ट रूपमा अनुभूत हुन्थ्यो ।

कार्यक्रमको सभाध्यक्षता स्वयं प्रा. दुर्गाप्रसाद दाहालले गर्नुभएको थियो । प्रमुख अतिथिका रूपमा प्रा. डा. देवी नेपाल, विशिष्ट अतिथिका रूपमा वरिष्ठ कवयित्री प्रभा भट्टराई, साथै डा. उमेशप्रसाद घिमिरे, डा. मधुसूदन लामिछाने, चिन्तामणि भट्टराई, नारायण सङ्ग्रौला, विष्णुप्रसाद पोखरेल, रामचन्द्र घिमिरे, आँचल कुसुम अधिकारीलगायतका साहित्यिक व्यक्तित्वहरूको उपस्थिति कार्यक्रमको विशेष आकर्षण बन्यो ।

नेपाल वेद विद्याश्रमका पूर्वछात्र तथा युवा कवि अञ्जन ढुङ्गेलको सजीव र काव्यमय उद्घोषणले कार्यक्रमलाई सुरुबाटै आत्मीय वातावरण प्रदान गर्‍यो । वैदिक स्वस्तिवाचन, दीपप्रज्वलन, राष्ट्रगान र स्वागत काव्यपछि प्रारम्भ भएको कार्यक्रम करिब तीन घण्टासम्म निरन्तर साहित्यिक रसधारामा प्रवाहित रह्यो । समय व्यवस्थापन, अतिथि सम्मान, कवि-परिचय तथा कार्यक्रम सञ्चालनमा देखिएको अनुशासनले आयोजकहरूको परिपक्वता स्पष्ट रूपमा प्रमाणित गर्‍यो ।

शब्द, छन्द र चेतनाको सुन्दर समन्वय

कार्यक्रममा तेइस जना कविहरूले आफ्ना सिर्जनामार्फत राष्ट्र, समाज, संस्कृति, अध्यात्म, दर्शन, प्रेम, परिवार, राजनीति, मानवीय संवेदना तथा समकालीन यथार्थका विविध आयामलाई अभिव्यक्त गरे । एउटै मञ्चमा यति व्यापक विषयगत विविधता देखिनु कार्यक्रमको उल्लेखनीय उपलब्धि मान्नुपर्छ ।

यस काव्यसाँझको विशेष आकर्षण शास्त्रीय छन्द र आधुनिक संवेदनाबीचको सन्तुलित समन्वय थियो। अनुष्टुप्, शार्दूलविक्रीडित, उपजाति, पुष्पिताग्रा, भुजङ्गप्रयात, पञ्चचामर जस्ता परम्परागत छन्दसँगै मुक्तछन्द, गजल, गीत र लोकलयको समानान्तर प्रयोगले नेपाली काव्यपरम्पराको समृद्धि र निरन्तरताको सशक्त परिचय दियो ।

आज छन्दोबद्ध कविताको अभ्यास क्रमशः दुर्लभ बन्दै गएको अवस्थामा यस्ता रचनालाई सम्मानपूर्वक मञ्च प्रदान गर्नु आफैँमा सांस्कृतिक उत्तरदायित्वको परिचायक हो । यस अभियानले छन्दलाई अतीतको सम्पदा मात्र नभई वर्तमान अभिव्यक्तिको पनि सशक्त माध्यमका रूपमा पुनः प्रतिष्ठित गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ ।

विषयगत प्रवृत्ति : समकालीन चेतनाको प्रतिबिम्ब

कार्यक्रममा प्रस्तुत रचनाहरूको समग्र अध्ययन गर्दा केही साझा प्रवृत्तिहरू स्पष्ट रूपमा देखिन्छन् । राष्ट्रप्रेम, सामाजिक उत्तरदायित्व, आध्यात्मिक चेतना, मानवीय संवेदना, शब्दप्रतिको आस्था तथा आत्मपहिचानको खोज अधिकांश कविताका मूल स्वर बनेका छन् ।

देशको वर्तमान अवस्था, नैतिक मूल्यको ह्रास, सामाजिक विसङ्गति तथा राजनीतिक विकृतिप्रति चिन्ता व्यक्त गर्ने रचनाहरूले साहित्य आज पनि समयका प्रश्नसँग संवाद गरिरहेको तथ्य पुष्टि गरे । त्यस्तै पाशुपत क्षेत्रको परिवेशअनुकूल शिवतत्त्व, वेदपरम्परा र आध्यात्मिक जीवनदर्शनसम्बन्धी कविताहरूले कार्यक्रममा विशिष्ट सांस्कृतिक गरिमा थपे ।

प्रेम, परिवार, सम्बन्ध, करुणा, जीवनसंघर्ष र आत्मसंवादका विषयलाई केन्द्रमा राखिएका रचनाहरूले पनि श्रोताको मन छोएका थिए । समग्रमा हेर्दा कार्यक्रमले नेपाली कविताको समकालीन स्वरलाई बहुआयामिक रूपमा प्रस्तुत गर्न सफल भएको देखिन्छ ।

कविताहरूको साहित्यिक मूल्याङ्कन : विषय, शिल्प र संवेदनाको समन्वय

‘पशुपति-काव्यसाँझ-२’ को वास्तविक सामर्थ्य यसको भव्य आयोजनामा मात्र सीमित छैन ; प्रस्तुत रचनाहरूको साहित्यिक स्तर, विषयगत विविधता र शिल्पगत परिपक्वतामा पनि उत्तिकै प्रकट हुन्छ । कार्यक्रममा सहभागी कविहरूले आ-आफ्ना अनुभव, दृष्टि र जीवनबोधलाई फरक–फरक शैलीमा अभिव्यक्त गरेका भए पनि समग्रमा एउटा साझा भाव स्पष्ट देखिन्छ- साहित्य समाजका लागि हो, शब्द साधनाका लागि हो र कविता संस्कृतिको संवाहक हो ।

नवप्रतिभाको आत्मविश्वास र विचारको गहिराइ

कार्यक्रमको आरम्भ युवा कवि अञ्जन ढुङ्गेलको ‘चिन्ता’ शीर्षक कविताबाट भयो । सामान्यतया नकारात्मक अर्थमा बुझिने ‘चिन्ता’लाई कविले आत्मचिन्तन र आत्मबोधसँग जोड्दै दार्शनिक उचाइ प्रदान गरेका छन् । अनुष्टुप् छन्दको सहज लय र विचारको गाम्भीर्यले उनको सिर्जनालाई प्रभावकारी बनाएको थियो । उद्घोषक र कवि दुवै भूमिकामा उनको उपस्थिति कार्यक्रमभरि ऊर्जाशील रह्यो ।

विपिन दाहालको ‘सत्पात्रको याचना’ ले समकालीन समाजको नैतिक विचलनप्रति गम्भीर प्रश्न उठाएको छ । योग्यताको उपेक्षा, मूल्यको अवमूल्यन र अवसरको असमान वितरणजस्ता विषयलाई शार्दूलविक्रीडित छन्दको ओजपूर्ण संरचनामा प्रस्तुत गर्नु उल्लेखनीय उपलब्धि हो । यद्यपि केही स्थानमा भाव अपेक्षाकृत प्रत्यक्ष देखिए पनि समग्र प्रभाव सशक्त रह्यो ।

देवेन्द्र खरेलको ‘होस् शान्ति नेपालमा’ राष्ट्रप्रेम र आशावादको कविता हो । निराशाका बीच पनि आशाको दीप निभ्न नदिने आग्रह कविताभरि प्रवाहित छ । राष्ट्रप्रेमलाई नारा होइन, संवेदनाका रूपमा प्रस्तुत गर्नु यसको प्रमुख विशेषता हो ।

शब्दप्रतिको आस्था र जीवनदर्शन

अतुल पौडेलको ‘शब्दको ताण्डव’ मुक्तछन्दमा रचित भए पनि यसको वैचारिक गहिराइ उल्लेखनीय छ । शिवको ताण्डवलाई विनाश मात्र होइन, असत्य र अज्ञानको अन्त्यपछि नयाँ चेतनाको आरम्भका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। प्रतीक र दर्शनको संयोजनले रचनालाई प्रभावशाली बनाएको छ ।

विपिन पाठकको ‘हराउँदै छु’ आधुनिक मानिसको आत्मपहिचानको खोज हो । पुष्पिताग्रा छन्दको कोमल लयमा प्रेम, संवेदना र अस्तित्वबोधको सुन्दर समन्वय पाइन्छ । वाचनशैलीले कविताको भावप्रवाहलाई अझ प्रभावकारी बनाएको थियो ।

मनीष गौतमको ‘शब्द’ शीर्षक कविताले शब्दलाई केवल भाषिक संरचना होइन, संस्कार, चेतना र परिवर्तनको आधारका रूपमा चित्रित गरेको छ । भुजङ्गप्रयात छन्दमा प्रस्तुत यस रचनाले काव्यसाधनाको दार्शनिक पक्षलाई सफलतापूर्वक उद्घाटित गरेको देखिन्छ ।

परिवार, समाज र आत्मसंवाद

सुभद्रा रिजालको ‘बुहारी’ शीर्षक मुक्तक छोटो भए पनि सामाजिक दृष्टिले निकै अर्थपूर्ण छ । नेपाली समाजमा प्रचलित पूर्वाग्रहलाई चुनौती दिँदै सासू-बुहारी सम्बन्धलाई प्रेम, विश्वास र आत्मीयताको आधारमा पुनर्परिभाषित गरिएको छ । न्यून शब्दमा गहन सन्देश दिन सक्नु यस रचनाको विशेषता हो ।

याज्ञवल्क्य न्यौपानेको ‘हे मन!’ आत्मसंवादको कविता हो । मनको चञ्चलता, आत्मसंयम र आध्यात्मिक उन्नतिलाई सरल भाषामा प्रस्तुत गरिएको छ । उपनिषद्को आत्मबोधको झल्को दिने यस रचनाले बाह्य विजयभन्दा आत्मविजय नै श्रेष्ठ हो भन्ने सन्देश दिन्छ ।

सविना कोइरालाले झ्याउरे लोकलयमा प्रस्तुत गरेको ‘नेपालमा स्वागत’ मातृभूमिप्रतिको आत्मीय प्रेमको गीत हो। नेपालको प्राकृतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक वैभवलाई लोकभाकाको सहज लयमा प्रस्तुत गरिएकाले रचना अत्यन्त सम्प्रेषणीय बनेको छ ।

संस्कृत वाङ्मय र सांस्कृतिक चेतनाको अभिव्यक्ति

आचार्य रामचन्द्र घिमिरेको ‘नेपाल वेद विद्याश्रम’ शार्दूलविक्रीडित छन्दमा रचित ओजपूर्ण रचना हो । वेदपरम्परा, गुरुकुल शिक्षा र सनातन ज्ञानसम्पदाको महत्त्वलाई काव्यात्मक गरिमाका साथ प्रस्तुत गरिएको छ । इतिहासप्रतिको सम्मान र भविष्यप्रतिको विश्वास दुवै यस कवितामा समान रूपमा अभिव्यक्त भएका छन् ।

कल्पना भुसालको गजलमा प्रेम, मौनता र अन्तर्मनका सूक्ष्म अनुभूतिहरू कलात्मक रूपमा अभिव्यक्त भएका छन् । बिम्ब, प्रतीक र भावसंयमका कारण उनका शेरहरूले श्रोताको मन छोएका थिए ।

त्यसैगरी नारायण सङ्ग्रौलाले गीत, गजल र भजनमार्फत साहित्य र सङ्गीतको अभिन्न सम्बन्धलाई जीवन्त बनाए । उनका प्रस्तुतिमा सुर, लय र भावको सन्तुलित समन्वय देखिन्थ्यो, जसले सम्पूर्ण कार्यक्रमलाई सङ्गीतमय आयाम प्रदान गर्‍यो ।

शास्त्रीय छन्दमा आधुनिक संवेदना

प्रवीण काफ्लेले उपजाति छन्दमा प्रस्तुत गरेको कविताले शब्द, संवेदना र सौन्दर्यचेतनाबीचको गहिरो सम्बन्धलाई अभिव्यक्त गर्‍यो । छन्दप्रतिको अधिकार, भाषिक संयम र भावको स्वाभाविक प्रवाहका कारण रचना प्रभावकारी बन्यो । शिल्प र विषयबीचको सन्तुलनले कविको साहित्यिक सम्भावनालाई स्पष्ट सङ्केत गरेको देखिन्छ ।

उपप्राध्यापक चिन्तामणि भट्टराईको ‘प्रेमाष्टक’ कार्यक्रमका उत्कृष्ट शास्त्रीय रचनामध्ये एक रह्यो । पञ्चचामर छन्दमा रचित यस कविताले प्रेमलाई केवल भावनात्मक अनुभूति होइन, आत्मशुद्धि र आध्यात्मिक उन्नतिको आधारका रूपमा चित्रित गरेको छ। संस्कृत काव्यपरम्पराको प्रभाव, शब्दको चयन र छन्दानुशासनका कारण रचनाले विशिष्ट साहित्यिक उचाइ प्राप्त गरेको अनुभूति भयो ।

समाजको यथार्थ र मानवीय प्रश्न

रामचन्द्र न्यौपानेको ‘यो कङ्काल कस्को हो ?’ मुक्तछन्दमा रचित सशक्त सामाजिक कविता हो । यहाँ ‘कङ्काल’ केवल एउटा प्रतीक मात्र होइन ; मूल्यहीनता, सामाजिक अन्याय, अभाव र मानवीय संवेदनाको क्षयको प्रतिनिधि बिम्बका रूपमा उभिएको छ । प्रत्यक्ष प्रश्नमार्फत पाठकलाई आत्मपरीक्षणतर्फ उन्मुख गराउने यस कविताको सामाजिक सन्देश उल्लेखनीय छ ।

बालकृष्ण गैरेका लघु गद्यकविताहरूले अत्यल्प शब्दमा गहन व्यङ्ग्य प्रस्तुत गरे । समकालीन सामाजिक तथा राजनीतिक विसङ्गतिप्रति गरिएको संकेत तीक्ष्ण भए पनि मर्यादित र कलात्मक थियो । न्यून शब्दमा अधिक अर्थ सम्प्रेषण गर्ने क्षमता उनका प्रस्तुतिको प्रमुख विशेषता रह्यो ।

दार्शनिक चेतना र जीवनबोध

रूपीश त्रिपाठीका कवितामा जीवन, ब्रह्म, आत्मा र चेतनाको दार्शनिक खोज प्रखर रूपमा अभिव्यक्त भएको पाइयो । शास्त्रीय अध्ययनको प्रभाव, वैचारिक स्पष्टता र आध्यात्मिक संवेदनाले उनका रचनालाई विशिष्ट पहिचान दिएका छन् । जटिल दार्शनिक विषयलाई पनि सहज भाषामा प्रस्तुत गर्न सक्नु उनको विशेष क्षमता देखियो ।

डा. मधुसूदन लामिछानेको ‘बाबाका अन्तिम वाणी’ कार्यक्रममा सबैभन्दा मार्मिक रचनामध्ये एक रह्यो । पितापुत्र सम्बन्ध, जीवनका अन्तिम क्षण, अनुभवको हस्तान्तरण र स्मृतिको भावनात्मक पक्षलाई अत्यन्त संयत भाषामा प्रस्तुत गरिएको छ । अनावश्यक भावुकताभन्दा आत्मीय अनुभूतिलाई प्राथमिकता दिइएकाले रचनाको प्रभाव अझ गहिरो बनेको देखिन्छ ।

श्रद्धा, प्रेम र आध्यात्मिक चेतना

अनुप उप्रेतीको ‘श्रद्धा’ शार्दूलविक्रीडित छन्दमा रचित प्रेरणादायी कविता हो । श्रद्धा, निष्ठा र सत्कर्मलाई जीवनका आधारस्तम्भका रूपमा प्रस्तुत गर्दै कविले सकारात्मक जीवनदृष्टिको स्थापना गरेका छन् । छन्दको ओज र विचारको स्पष्टताले रचनालाई प्रभावकारी बनाएको छ ।

आँचल कुसुम अधिकारीका कविता र गजलमा आधुनिक संवेदना, आत्मसम्मान, प्रेम र सम्बन्धका सूक्ष्म पक्षहरू सुन्दर रूपमा अभिव्यक्त भएका छन् । सरल भाषाभित्र गहन अनुभूति समेट्ने क्षमता उनका प्रस्तुतिमा स्पष्ट देखिन्छ ।

वरिष्ठ कवयित्री प्रभा भट्टराईको ‘आराध्यदेव पशुपतिनाथ’ कार्यक्रमको आध्यात्मिक उचाइको प्रतिनिधि रचना बन्यो । शिवभक्ति, आत्मसमर्पण र साधनाको निर्मल भावले ओतप्रोत यस कविताले सम्पूर्ण वातावरणलाई भक्तिमय बनायो । सरल अनुष्टुप् छन्दमा पनि गहन भाव सम्प्रेषण गर्न सकिने सुन्दर उदाहरण यो रचना हो ।

समापनको साहित्यिक गरिमा

प्रमुख अतिथि प्रा. डा. देवी नेपालले आफ्नो कवितामार्फत राष्ट्र, समाज, शिक्षा र बौद्धिक उत्तरदायित्वबारे गहन विचार प्रस्तुत गर्नुभयो । उहाँको रचनामा राष्ट्रप्रेम भावुक नाराका रूपमा होइन, नैतिक उत्तरदायित्वका रूपमा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ ।

कार्यक्रमको समापनमा सभाध्यक्ष प्रा. दुर्गाप्रसाद दाहालले प्रस्तुत गर्नुभएको ‘पशुपति-काव्यसाँझ’ शीर्षक कविता यस अभियानको वैचारिक घोषणापत्रजस्तै अनुभूत भयो । भगवान् श्रीपशुपतिनाथ, जगन्माता गुह्येश्वरी र श्रीगणेशप्रति समर्पित स्तुतिसँगै साहित्यलाई साधना, कवितालाई आराधना र काव्यसाँझलाई सांस्कृतिक जागरणको अभियानका रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो । समापन मन्तव्यसमेत कवितामै व्यक्त गरिनु कार्यक्रमको मौलिक विशेषता रह्यो ।

यसरी हेर्दा कार्यक्रममा प्रस्तुत अधिकांश रचनाहरूले साहित्यिक स्तर, वैचारिक गाम्भीर्य र सांस्कृतिक चेतनाको सन्तुलित परिचय दिएका छन् । केही रचनामा भाव विस्तार अलि बढी देखिए पनि समग्र कार्यक्रमको साहित्यिक गुणस्तर उल्लेखनीय रह्यो । वरिष्ठ र नवोदित स्रष्टाबीचको आत्मीय सहकार्यले नेपाली काव्यपरम्पराको उज्ज्वल भविष्यप्रति विश्वास जगाएको छ ।

समग्र मूल्याङ्कन : साहित्यिक अभियानको सुदृढ आधार

समग्र दृष्टिले हेर्दा ‘पशुपति–काव्यसाँझ–२’ केवल एउटा नियमित काव्यगोष्ठी होइन, नेपाली साहित्य, संस्कृत वाङ्मय र सांस्कृतिक चेतनालाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने दूरदर्शी अभियानका रूपमा विकसित हुँदै गएको स्पष्ट देखिन्छ । आज काव्यवाचनका कार्यक्रमहरूको सङ्ख्या बढिरहेको भए पनि साहित्यिक अनुशासन, शास्त्रीय छन्द, आध्यात्मिक वातावरण र समकालीन चेतनालाई यति सन्तुलित रूपमा समेट्ने कार्यक्रम विरलै आयोजना हुने गरेका छन्। यही कारणले ‘पशुपति-काव्यसाँझ’ ले छोटो समयमै आफ्नो पृथक् पहिचान निर्माण गर्न सफल भएको छ ।

यस अभियानको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि पुस्तान्तरणको सशक्त सेतु निर्माण हो । वरिष्ठ स्रष्टाहरूको अनुभव, मध्यपुस्ताको वैचारिक परिपक्वता र नवप्रतिभाको सिर्जनात्मक ऊर्जा एउटै मञ्चमा समान सम्मानका साथ अभिव्यक्त हुनु नेपाली साहित्यका लागि अत्यन्त सकारात्मक पक्ष हो । साहित्यको निरन्तरता यस्तै संवाद, सहकार्य र परम्पराको हस्तान्तरणबाट सम्भव हुन्छ भन्ने तथ्य यस कार्यक्रमले व्यवहारमै प्रमाणित गरेको छ ।

यसैगरी शास्त्रीय छन्दप्रतिको सम्मान कार्यक्रमको अर्को महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो । पछिल्लो समय मुक्तछन्दको प्रभाव व्यापक हुँदै गएको सन्दर्भमा अनुष्टुप्, शार्दूलविक्रीडित, उपजाति, भुजङ्गप्रयात, पुष्पिताग्रा र पञ्चचामरजस्ता छन्दलाई समान आदरका साथ प्रस्तुत गरिनु नेपाली काव्यपरम्पराको संरक्षणका दृष्टिले उल्लेखनीय प्रयास हो । यसले छन्दलाई केवल इतिहासको विषय नभई समकालीन अभिव्यक्तिको पनि जीवन्त माध्यमका रूपमा पुनः प्रतिष्ठित गरेको अनुभूति हुन्छ ।

अर्कोतर्फ कार्यक्रमको सम्पूर्ण संरचनामा साहित्यिक अनुशासन र सौन्दर्यचेतना दुवैको सन्तुलित उपस्थिति देखिन्थ्यो । समय व्यवस्थापन, कविहरूको सम्मान, प्रस्तुतीकरणको मर्यादा, वाचनको वातावरण तथा श्रोताको सहभागिताले कार्यक्रमलाई उच्चस्तरीय साहित्यिक समारोहको गरिमा प्रदान गरेको थियो । साहित्यिक कार्यक्रमहरूमा देखिने अनावश्यक औपचारिकता वा अव्यवस्था यहाँ न्यूनतम देखिनु पनि प्रशंसनीय पक्ष हो ।

यद्यपि कुनै पनि अभियानलाई अझ प्रभावकारी बनाउन केही पक्षमा ध्यान दिन आवश्यक देखिन्छ । प्रस्तुत कविताहरूको सम्पादित काव्यसङ्ग्रह नियमित रूपमा प्रकाशन गर्ने, कार्यक्रमको श्रव्य-दृश्य अभिलेखीकरण गर्ने, प्रस्तुत रचनामाथि समीक्षात्मक अन्तरक्रिया आयोजना गर्ने, युवा स्रष्टाका लागि छन्द तथा काव्यकार्यशाला सञ्चालन गर्ने तथा नेपालका विभिन्न प्रदेशमा यस अभियानलाई विस्तार गर्ने प्रयास गरिए यसको प्रभाव अझ व्यापक बन्न सक्छ । यस्ता पहलले ‘पशुपति-काव्यसाँझ’ लाई केवल वार्षिक कार्यक्रममा सीमित नराखी राष्ट्रिय साहित्यिक आन्दोलनका रूपमा विकसित गर्न सहयोग पुग्नेछ ।

उपसंहार

भगवान् श्रीपशुपतिनाथको पावन सान्निध्यमा सम्पन्न ‘पशुपति-काव्यसाँझ-२’ ले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिएको छ- कविता केवल शब्दको विन्यास होइन, संस्कृतिको चेतना हो । साहित्य केवल सिर्जना होइन, समाजप्रतिको उत्तरदायित्व हो ।

यस काव्यसाँझमा कविता सुनाइएन मात्र, अनुभूत गरियो । शब्द उच्चारण भएनन् मात्र, साधनामा रूपान्तरित भए । स्रष्टाहरू उपस्थित भएनन् मात्र, सांस्कृतिक चेतनाका संवाहकका रूपमा उभिए । यही विशेषताले यस कार्यक्रमलाई सामान्य काव्यगोष्ठीभन्दा माथि उठाई साहित्य, साधना र सांस्कृतिक पुनर्जागरणको जीवन्त उत्सवका रूपमा प्रतिष्ठित गरेको छ ।

आज नेपाली भाषा, शास्त्रीय छन्द, संस्कृत वाङ्मय र मौलिक साहित्यिक परम्पराको संरक्षण तथा प्रवर्द्धनका लागि यस्ता अभियान समयको अपरिहार्य आवश्यकता हुन् । ‘पशुपति-काव्यसाँझ’ ले यही ऐतिहासिक दायित्वलाई आत्मसात् गर्दै शब्द र संस्कृतिको दीप प्रज्वलित गर्ने प्रशंसनीय प्रयास गरेको छ । यस अभियानले आगामी दिनमा अझ व्यापक आयाम ग्रहण गरोस् । नवप्रतिभाका लागि प्रेरणाको केन्द्र बनोस् । नेपाली साहित्यलाई राष्ट्रिय सीमाभन्दा बाहिर अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चसम्म गौरवान्वित बनाउन सशक्त भूमिका निर्वाह गरोस् । भगवान् श्रीपशुपतिनाथको अनुकम्पाले यो शब्दयज्ञ निरन्तर प्रज्वलित रहोस्- यही हार्दिक मङ्गलकामना । जय श्रीपशुपतिनाथ!!

- समाप्त -