नेपालले लामो समयसम्म अभावको कथा बोकेको छ। कहिले रोजगारीको अभाव, कहिले उद्योगको अभाव, कहिले पूँजीको अभाव, कहिले अवसरको अभाव। यही अभावको बीचमा लाखौं नेपाली युवाहरूले आफ्नै पसिना परदेशमा बगाए। गाउँ खाली हुँदै गए, परिवारहरू टुक्रिए, र राष्ट्रिय अर्थतन्त्र रेमिटेन्सको भरमा टिकिरह्यो। तर आज नेपाल अगाडि एउटा यस्तो अवसर उभिएको छ, जसले यो अभावको कथालाई सम्भावनाको कथामा बदल्न सक्छ। त्यो अवसर हो-स्वदेशी बिजुली।

ऊर्जा क्षेत्रका प्राविधिक पक्षहरू ऊर्जा विज्ञ, इन्जिनियर, नीति निर्माता र लगानीकर्ताहरूले अझ गहिराइमा व्याख्या गर्ने विषय हुन्। तर व्यवस्थापन, बजार निर्माण, औद्योगिकीकरण र राष्ट्रिय समृद्धिको दृष्टिले हेर्दा, नेपालको बिजुली अब केवल उत्पादनको विषय मात्र रहेन। यो हाम्रो विकास सोच, आर्थिक संरचना र भविष्यको राष्ट्रिय दिशासँग जोडिएको विषय बनिसकेको छ।

नेपालले बिजुली उत्पादन गर्ने बाटो समातिसकेको छ। अब मूल प्रश्न हो-त्यो बिजुलीले नेपालभित्रै कति मूल्य सिर्जना गर्छ? कति उद्योग चलाउँछ? कति रोजगारी बनाउँछ? कति आयात घटाउँछ? कति परिवारको जीवन सजिलो बनाउँछ? र कति युवालाई विदेश जानुपर्ने बाध्यताबाट रोक्छ?

मेरो बुझाइमा अब नेपालको ऊर्जा बहसलाई मेगावाटको संख्याबाट समृद्धिको परिणामतर्फ सार्नुपर्ने समय आएको छ।

बिजुली उत्पादन उपलब्धि हो, तर अन्तिम लक्ष्य होइन

केही वर्षअघिसम्म लोडसेडिङ नेपालको दैनिक जीवनको हिस्सा थियो। उद्योगीले जेनेरेटर चलाउँथे, विद्यार्थीले बत्तीको प्रतीक्षा गर्थे, घरपरिवारले तालिकाअनुसार जीवन चलाउँथे। त्यो समयबाट आज हामी विद्युत् उत्पादन, खपत र निर्यातको नयाँ चरणमा प्रवेश गरेका छौं। यो आफैंमा ठूलो राष्ट्रिय उपलब्धि हो।

तर अब हामीले आफैंसँग एउटा गम्भीर प्रश्न सोध्नुपर्छ-के हाम्रो ऊर्जा नीति केवल बिजुली उत्पादन गरेर बेच्नेमा सीमित हुने हो? कि स्वदेशी बिजुलीलाई स्वदेशी समृद्धिको आधार बनाउने हो?

विद्युत् निर्यात आवश्यक छ। यसले विदेशी मुद्रा ल्याउँछ, लगानीकर्ताको विश्वास बढाउँछ र बजार विस्तार गर्छ। तर दीर्घकालीन राष्ट्रिय समृद्धिको दृष्टिले निर्यात मात्र पर्याप्त हुँदैन। वास्तविक आर्थिक छलाङ तब हुन्छ, जब स्वदेशमै उत्पादित बिजुलीले स्वदेशकै उद्योग, यातायात, कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि, घरायसी जीवन र सेवा क्षेत्रलाई नयाँ उत्पादक शक्तिमा बदल्छ।

बिजुली केवल तारमा बग्ने ऊर्जा होइन; सही व्यवस्थापन भयो भने यो रोजगारी, उत्पादन, उद्यमशीलता र राष्ट्रिय आत्मनिर्भरतामा बदलिने शक्ति हो।

अब चाहिन्छ खपतको राष्ट्रिय रणनीति

नेपालमा लामो समयसम्म ऊर्जा बहस उत्पादनमा केन्द्रित रह्यो। कुन नदीमा आयोजना बन्ने? कति मेगावाट उत्पादन हुने? कति लगानी आउने? यी प्रश्न स्वाभाविक थिए, किनभने देशलाई बिजुली चाहिएको थियो। तर अब अर्को प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण बन्दैछ-उत्पादित बिजुली कहाँ खपत हुन्छ?

विद्युत् खपत बढाउने कुरा नेपाल विद्युत् प्राधिकरण वा ऊर्जा मन्त्रालयको मात्र जिम्मेवारी होइन। यो राष्ट्रिय व्यवस्थापनको विषय हो। यसमा उद्योग मन्त्रालय, अर्थ मन्त्रालय, भौतिक पूर्वाधार, यातायात, कृषि, शहरी विकास, स्थानीय तह, बैंक तथा वित्तीय संस्था, निजी क्षेत्र, मिडिया र नागरिक सबै जोडिनुपर्छ।

भान्सामा विद्युतीय चुलो प्रयोग बढ्नु पनि ऊर्जा रणनीति हो। सार्वजनिक यातायात विद्युतीय बन्नु पनि ऊर्जा रणनीति हो। कृषि प्रशोधन उद्योगमा बिजुली प्रयोग हुनु पनि ऊर्जा रणनीति हो। होटल, रिसोर्ट, कोल्ड स्टोर, साना उद्योग, डेटा सेन्टर, उत्पादनमूलक कारखाना र विद्युतीय उपकरणमा स्वदेशी बिजुलीको प्रयोग बढ्नु पनि ऊर्जा रणनीति हो।

त्यसैले अब नेपाललाई केवल विद्युत् उत्पादन नीति होइन, विद्युत् खपत नीति चाहिन्छ। यो नीति कागजमा मात्र होइन, व्यवहारमा देखिनुपर्छ।

स्वदेशी बिजुलीबाट आयात घटाउने अवसर

नेपालको अर्थतन्त्रको ठूलो कमजोरी भनेको आयातमा अत्यधिक निर्भरता हो। पेट्रोलियम पदार्थ, एलपी ग्यास, औद्योगिक कच्चा पदार्थ, निर्माण सामग्री, उपभोग्य वस्तु-हामी धेरै कुरा बाहिरबाट ल्याउँछौं। यसले व्यापार घाटा बढाउँछ र विदेशी मुद्रामाथि दबाब सिर्जना गर्छ।

स्वदेशी बिजुलीले यो संरचनालाई विस्तारै बदल्न सक्छ। खाना पकाउन एलपी ग्यासको सट्टा विद्युतीय चुलो, यातायातमा पेट्रोल-डिजेलको सट्टा विद्युतीय सवारी, उद्योगमा आयातित इन्धनको सट्टा विद्युत्, कृषि प्रशोधनमा डिजेल उपकरणको सट्टा विद्युतीय प्रणाली-यी सबै केवल प्रविधि परिवर्तन होइनन्। यी आर्थिक आत्मनिर्भरताका साना तर महत्त्वपूर्ण कदम हुन्।

तर नागरिकलाई केवल ‘विद्युत् प्रयोग गर’ भनेर पुग्दैन। त्यसका लागि विश्वसनीय आपूर्ति, सहज उपकरण, किस्ताबन्दी सुविधा, मर्मत सेवा, उपयुक्त महसुल संरचना र स्पष्ट जनचेतना चाहिन्छ। व्यवहार परिवर्तन व्यवस्थापनबिना हुँदैन। ऊर्जा रूपान्तरण पनि अन्ततः मानवीय व्यवहार र बजार विश्वाससँग जोडिएको विषय हो।

उद्योग नबनेसम्म बिजुलीको पूर्ण मूल्य बन्दैन

नेपालको भविष्य केवल बिजुली बेचेर सुरक्षित हुँदैन। बिजुली प्रयोग गरेर वस्तु र सेवा उत्पादन गर्न सकियो भने मात्र त्यसको गुणात्मक मूल्य बढ्छ। एक युनिट बिजुली निर्यात गर्दा एउटा मूल्य आउँछ, तर त्यही बिजुली प्रयोग गरेर उत्पादन, प्रशोधन, प्याकेजिङ, सेवा, डिजिटल पूर्वाधार वा पर्यटन सुविधा सिर्जना गर्दा त्यसले धेरै गुणा आर्थिक प्रभाव पार्न सक्छ।

स्वदेशी बिजुलीबाट स्वदेशी उद्योगको विकास गर्न सकियो भने नेपालले तीनवटा उपलब्धि सँगसँगै हासिल गर्न सक्छ-आयात प्रतिस्थापन, रोजगारी सिर्जना र निर्यातयोग्य उत्पादन। यही नै नयाँ विकास मोडेलको आधार हो।

नेपालले अब औद्योगिक करिडोर, विशेष आर्थिक क्षेत्र, कृषि-प्रशोधन केन्द्र, कोल्ड चेन, विद्युतीय यातायात नेटवर्क, डेटा सेन्टर, पर्यटन पूर्वाधार र हरित उत्पादन उद्योगलाई ऊर्जा योजनासँग जोड्नुपर्छ। उद्योगलाई बिजुली चाहिन्छ, तर बिजुलीलाई पनि उद्योग चाहिन्छ। यी दुईलाई अलग-अलग सोचेर समृद्धि सम्भव छैन।

व्यवस्थापनको मूल प्रश्न : समन्वय कसले गर्ने?

नेपालको सबैभन्दा ठूलो कमजोरी स्रोतको अभाव मात्र होइन, समन्वयको अभाव पनि हो। एउटा मन्त्रालयले उत्पादनको कुरा गर्छ, अर्कोले उद्योगको, अर्कोले यातायातको, अर्कोले राजस्वको, अर्कोले वातावरणको। तर समृद्धि भने अलग-अलग फाइलबाट होइन, साझा राष्ट्रिय प्राथमिकताबाट आउँछ।

ऊर्जालाई समृद्धिको आधार बनाउने हो भने अब एकीकृत सोच चाहिन्छ। उत्पादन, प्रसारण, वितरण, खपत, औद्योगिकीकरण, वित्तीय सुविधा, जनचेतना र निर्यात-यी सबैलाई एउटै राष्ट्रिय व्यवस्थापन फ्रेममा हेर्नुपर्छ।

निजी क्षेत्रले लगानी गर्न विश्वास खोज्छ। उद्योगले स्थिर नीति खोज्छ। बैंकले व्यावहारिक परियोजना खोज्छ। नागरिकले सजिलो विकल्प खोज्छ। सरकारलाई परिणाम चाहिन्छ। यी सबै पक्षलाई एउटै दिशामा लैजानु नै व्यवस्थापन हो। यही ठाउँमा नेपालको ऊर्जा यात्रालाई प्राविधिक बहसबाट राष्ट्रिय समृद्धि व्यवस्थापनको बहसमा रूपान्तरण गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

बिजुलीलाई राष्ट्रिय ब्रान्ड बनाउने समय

आज विश्व जलवायु परिवर्तन, हरित अर्थतन्त्र र स्वच्छ ऊर्जाको बहसमा अघि बढिरहेको छ। नेपालले आफ्नो जलविद्युत् र स्वच्छ ऊर्जा क्षमतालाई केवल आन्तरिक स्रोतको रूपमा होइन, राष्ट्रिय ब्रान्डको रूपमा पनि हेर्नुपर्छ।

‘स्वच्छ बिजुलीबाट उत्पादित नेपाल’ भन्ने विचार भविष्यमा हाम्रो औद्योगिक र व्यापारिक पहिचान बन्न सक्छ। पर्यटन, कृषि उत्पादन, हस्तकला, डिजिटल सेवा, हरित उद्योग, विद्युतीय यातायात-यी सबैमा नेपालले स्वच्छ ऊर्जाको कथा जोड्न सक्छ।

राष्ट्रहरू केवल वस्तु बेचेर धनी हुँदैनन्; उनीहरू आफ्नो कथा बेचेर पनि बलिया हुन्छन्। नेपालले हिमाल, प्रकृति र संस्कृतिको कथा संसारलाई सुनाएको छ। अब स्वच्छ ऊर्जा र हरित समृद्धिको कथा पनि सुनाउने समय आएको छ।

तर यो कथा नाराले मात्र बन्दैन। यसका लागि नीति चाहिन्छ, कार्यान्वयन चाहिन्छ, लगानी चाहिन्छ, बजार चाहिन्छ र सबैभन्दा महत्वपूर्ण-विश्वास चाहिन्छ।

नागरिक जीवनसँग जोडिएको ऊर्जा

कुनै पनि राष्ट्रिय अभियान सफल हुन जनजीवनसँग जोडिनुपर्छ। स्वदेशी बिजुलीको कुरा ठूला आयोजनामा मात्र सीमित रह्यो भने नागरिकले त्यसलाई आफ्नो विषय ठान्दैनन्। तर जब बिजुलीले घरको खर्च घटाउँछ, विद्यार्थीको पढाइ सहज बनाउँछ, साना व्यवसाय चलाउँछ, किसानको उत्पादन जोगाउँछ, यातायात सस्तो बनाउँछ, स्वास्थ्य सेवा सुधार्छ र युवालाई काम दिन्छ-त्यसपछि ऊर्जा राष्ट्रिय भावनाको विषय बन्छ।

त्यसैले अब ऊर्जा संवाद जनताको भाषामा हुनुपर्छ। मेगावाट, ग्रिड, पीपीए, प्रसारण लाइन जस्ता शब्दहरू आवश्यक छन्, तर ती शब्दहरूलाई नागरिकको जीवन, रोजगारी र भविष्यसँग जोडेर बुझाउनुपर्छ। यही काम मिडिया, शैक्षिक संस्था, निजी क्षेत्र र नीति निर्माताहरूले मिलेर गर्न सक्छन्। ऊर्जा रूपान्तरण केवल सरकारी कार्यक्रम होइन, यो व्यवहार परिवर्तनको अभियान पनि हो।

नयाँ विकास मोडेलको आधार

नेपालले लामो समयसम्म विकासलाई सडक, भवन, पुल र आयोजनामा मात्र नाप्यो। ती सबै आवश्यक छन्। तर अब विकासको नयाँ प्रश्न हो-हामीले उपलब्ध स्रोतलाई आर्थिक मूल्यमा कसरी बदल्छौं? स्वदेशी बिजुलीबाट स्वदेशी समृद्धि भन्ने विचार यही प्रश्नको उत्तर हो। यसको अर्थ हो, नेपालको बिजुलीले नेपाली उद्योग चलाओस्। नेपाली उद्योगले नेपाली रोजगारी बनाओस्। नेपाली रोजगारीले नेपाली परिवारलाई स्थिरता देओस्। नेपाली उत्पादनले आयात घटाओस्। नेपाली बजारले आत्मविश्वास पाओस्। र नेपालले स्वच्छ ऊर्जा आधारित नयाँ आर्थिक पहिचान बनाओस्। यो केवल ऊर्जा मोडेल होइन; यो समृद्धिको व्यवस्थापन मोडेल हो।

निष्कर्ष : उज्यालोबाट समृद्धितर्फ

नेपालले अँध्यारोबाट उज्यालोतर्फको यात्रा गरिसकेको छ। अब उज्यालोबाट समृद्धितर्फको यात्रा सुरु गर्नुपर्ने समय आएको छ। यो यात्रा केवल ऊर्जा मन्त्रालयको होइन, सम्पूर्ण राष्ट्रको साझा जिम्मेवारी हो।

अबको बहस ‘कति बिजुली उत्पादन भयो?’ मा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। अबको बहस ‘त्यो बिजुलीले कति नेपालीको जीवन बदल्यो?’ भन्ने हुनुपर्छ। ‘कति मेगावाट थपियो?’ भन्दा पनि ‘कति उद्योग चल्यो, कति रोजगारी बन्यो, कति आयात घट्यो, कति युवा देशमै अडिए?’ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हुनुपर्छ।

स्वदेशी बिजुलीबाट स्वदेशी समृद्धि सम्भव छ। तर त्यसका लागि उत्पादनलाई खपतसँग, खपतलाई उद्योगसँग, उद्योगलाई रोजगारीसँग, रोजगारीलाई राष्ट्रिय आत्मविश्वाससँग र राष्ट्रिय आत्मविश्वासलाई दीर्घकालीन विकास मोडेलसँग जोड्नुपर्छ।

नेपालसँग स्रोत छ। सम्भावना छ। निजी क्षेत्रको ऊर्जा छ। युवाको आकांक्षा छ। अब चाहिएको कुरा हो-साझा दृष्टि, व्यवस्थापन क्षमता र समृद्धितर्फ केन्द्रित राष्ट्रिय संकल्प।

यदि हामीले स्वदेशी बिजुलीलाई केवल बिक्रीयोग्य वस्तु होइन, राष्ट्रिय समृद्धिको आधारका रूपमा व्यवस्थापन गर्न सक्यौं भने नेपालले आउने दशकमा विकासको नयाँ कथा लेख्न सक्छ। त्यो कथा हुनेछ-स्वदेशी बिजुलीबाट स्वदेशी समृद्धिको कथा।