साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कार विजेता छनोट प्रक्रिया लामो अध्ययन, मूल्याङ्कन, छलफल र मतदानमा आधारित हुन्छ। पुरस्कारका लागि विश्वभरबाट आएका करिब २२० नामबाट सुरु हुने प्रक्रिया अन्ततः पाँच जना लेखकको छोटो सूचीमा पुग्छ। त्यसपछि उनीहरूका साहित्यिक कृतिको गहन अध्ययन गरेर विजेता छनोट गरिन्छ। 

स्विडिस एकेडेमी तथा नोबेल समितिकी सदस्य र लेखिका एलेन म्याटसनका अनुसार साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कार प्रदान गर्दा लेखकको व्यक्तिगत जीवनभन्दा साहित्यिक गुणस्तरलाई प्राथमिकता दिइन्छ। उत्कृष्ट साहित्य लेख्नु नै पुरस्कारका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आधार हो। 

म्याटसनका अनुसार साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कारका लागि मनोनयन गर्न निश्चित प्रणाली छ। विश्वभरका योग्य विद्वान्, साहित्यिक समीक्षक, साहित्यिक संस्थाका प्रतिनिधि, विभिन्न एकेडेमीका सदस्य, अघिल्ला नोबेल पुरस्कार विजेता र स्विडिस एकेडेमीका सदस्यले सम्भावित लेखकको नाम सिफारिस गर्न सक्छन्। 

सैद्धान्तिक रूपमा उत्कृष्ट साहित्य लेख्ने जोसुकै लेखक पनि पुरस्कारका लागि मनोनित हुन सक्छन्। यसका लागि कुनै निश्चित उमेर वा अन्य अतिरिक्त सर्त तोकिएको छैन। निर्णायक पक्ष भनेको लेखकको साहित्यिक कृतिको गुणस्तर हो। 

नोबेल पुरस्कारको छनोट प्रक्रिया विभिन्न चरणमा अघि बढ्छ। म्याटसनका अनुसार सुरुमा विश्वभरबाट प्राप्त करिब २२० नामको लामो सूची तयार हुन्छ। त्यसपछि विभिन्न क्षेत्रका विशेषज्ञको सहयोगमा ती नामको अध्ययन र मूल्याङ्कन गरिन्छ। 

यस प्रक्रियाबाट करिब २० जना लेखकको सूची तयार पारिन्छ। उनीहरूमध्ये थप अध्ययनपछि पाँच जनालाई अन्तिम छोटो सूचीमा समावेश गरिन्छ। 

त्यसपछि नोबेल समितिका सदस्यले ती पाँचै लेखकका साहित्यिक कृति गहन रूपमा अध्ययन गर्छन्। उनीहरूका पुस्तक पढ्ने, कृतिको मूल्याङ्कन गर्ने र त्यसबारे आफ्ना धारणा स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्ने काम हुन्छ। छलफल र मतदानका माध्यमबाट अन्तिम विजेता चयन गरिन्छ। 

म्याटसनका अनुसार यो प्रक्रिया कुनै लेखकको एउटा चर्चित वा पछिल्लो पुस्तक पढेर मात्रै पूरा हुँदैन। समितिका सदस्यले सम्भव भएसम्म उम्मेदवारका सम्पूर्ण कृति अध्ययन गरेर उनीहरूको साहित्यिक यात्रालाई बुझ्ने प्रयास गर्छन्। 

साहित्यमा नोबेल पुरस्कारका लागि उत्कृष्ट लेखन मात्रै पर्याप्त नहुन सक्ने म्याटसनको भनाइ छ। उनका अनुसार विश्वमा धेरै उत्कृष्ट लेखक छन्, तर पुरस्कार विजेताको लेखनमा थप विशिष्टता आवश्यक हुन्छ। 

कुनै लेखकका कृतिमा निरन्तर देखिने सिर्जनात्मक शक्ति, साहित्यिक विकास र मौलिक आवाजले उनलाई अरूभन्दा फरक बनाउँछ। म्याटसनले यसलाई लेखकको लेखनभित्र सुनिने यस्तो विशेष आवाजका रूपमा व्याख्या गरेकी छन्, जुन अरू लेखकको कृतिमा त्यही रूपमा भेटिँदैन। 

यस्तो विशिष्ट प्रतिभालाई शब्दमा स्पष्ट रूपमा व्याख्या गर्न कठिन हुने उनको धारणा छ। उनले साहित्यिक उत्कृष्टताको त्यो अतिरिक्त आयामलाई प्रतिभासँग जोड्दै त्यसको विकासका लागि निरन्तर लेखन र अध्ययन आवश्यक हुने बताएकी छन्। 

साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कारका लागि न्यूनतम उमेरको सीमा छैन। यद्यपि उत्कृष्ट लेखक बन्न लामो समय लाग्ने भएकाले अधिकांश विजेता परिपक्व उमेरका हुने गरेको म्याटसनको अनुभव छ। 

उनका अनुसार ३० वा ४० वर्षको उमेरमै पुरस्कार जित्ने लेखक पनि हुन सक्छन्, तर यस्तो सम्भावना कम हुन्छ। उत्कृष्ट साहित्यिक स्तरमा पुग्न धेरै वर्षको अभ्यास, अनुभव र समर्पण आवश्यक पर्ने उनको भनाइ छ। 

त्यस्तै, लेखकको व्यक्तिगत जीवन, स्वभाव वा निजी आचरणका आधारमा पुरस्कारको निर्णय नगरिने उनले स्पष्ट पारेकी छन्। साहित्यिक कृतिमा प्रकट हुने विशेषता र त्यसको गुणस्तर भने मूल्याङ्कनको विषय बन्न सक्छ। 

नोबेल समितिमा रहेर काम गर्दाको सबैभन्दा रमाइलो पक्ष विश्वभरका उत्कृष्ट लेखकका कृति गहिराइमा पढ्न पाउनु भएको म्याटसनले बताएकी छन्। 

अन्य साहित्यिक पुरस्कारका निर्णायक मण्डलमा प्रायः केही पुस्तक वा लेखकको पछिल्लो कृति पढ्ने अभ्यास हुने भए पनि नोबेल पुरस्कारको छनोटमा उम्मेदवारका सम्पूर्ण साहित्यिक योगदान बुझ्ने प्रयास गरिने उनले बताएकी छन्। 

कहिलेकाहीँ कुनै लेखकको लेखन बुझ्न कठिन हुने वा सुरुमा मन नपर्ने अवस्था पनि आउन सक्छ। तर त्यस्तो अवस्थामा आफ्नो पूर्वधारणाबाट बाहिर निस्केर लेखकलाई बुझ्ने प्रयास गर्नु समितिका सदस्यको जिम्मेवारी भएको उनको भनाइ छ। 

नयाँ लेखकका कृतिले आफ्नै सोच र साहित्य बुझ्ने क्षमतालाई चुनौती दिने भएकाले यो काम मेहनतपूर्ण भए पनि सन्तोषजनक हुने उनले बताएकी छन्। 

पुरस्कारको निर्णय भएपछि विजेतालाई जानकारी दिने प्रक्रिया पनि सरल छ। म्याटसनका अनुसार निर्णय सार्वजनिक गर्ने समय आएपछि नोबेल संस्थाका स्थायी सचिवले विजेतालाई फोन गरेर जानकारी दिन्छन्। 

विजेता संसारको जुनसुकै भागमा हुन सक्ने भएकाले फोन गर्दा त्यहाँ दिन वा रातको कुन समय परेको छ भन्ने समस्या हुन सक्छ। तर पुरस्कारको निर्णयबारे जानकारी गराउने प्रमुख माध्यम टेलिफोन नै हो। 

साहित्यमा नोबेल पुरस्कार जित्न कुनै निश्चित सूत्र नभए पनि निरन्तर पढ्ने, लेख्ने र साहित्य सिर्जनामा जीवन समर्पित गर्ने अभ्यास महत्त्वपूर्ण हुने म्याटसनको निष्कर्ष छ। 

उनका अनुसार उत्कृष्ट लेखक बन्नका लागि कडा मेहनत र समर्पण आवश्यक हुन्छ। तर मेहनतसँगै लेखकमा विशिष्ट साहित्यिक प्रतिभा पनि हुनुपर्छ। अभ्यासबाट प्रतिभालाई विकास गर्न सकिए पनि जन्मजात रूपमा नभएको त्यस्तो विशेष क्षमता आफैँभित्र पूर्ण रूपमा सिर्जना गर्न नसकिने उनको विश्वास छ।