नेपालीको महान् चाड बडादसैंमा जमरा र टीकाको विशेष धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक महत्त्व रहेको छ। असत्यमाथि सत्य र अन्यायमाथि न्यायको विजयको प्रतीकका रूपमा मनाइने दसैंमा जमरा र रातो टीका लगाएर मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने परम्परा नेपाली समाजमा प्राचीनकालदेखि चलिआएको छ।

दसैंको समयमा घरघरमा जमरा राख्ने, देवी दुर्गाको पूजा गर्ने र विजयादशमीका दिन टीका तथा जमरा लगाउने चलनले नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राखेको छ। यस वर्ष असोज २५ गते घटस्थापनाको दिनबाट सुरु भएको दसैं असोज ३१ गते फूलपाती, कात्तिक १ र २ गते दुई दिन महाअष्टमी परेको छ।

दसैंको पहिलो दिन घटस्थापनामा विधिपूर्वक पूजा गरी माटो वा बालुवाले भरिएको पात्रमा जौ छरेर जमरा उमार्ने गरिन्छ। कतिपय स्थानमा गहुँ, मकै तथा अन्य अन्नका बिउसमेत प्रयोग गर्ने चलन छ। जमरा उमार्न प्रयोग गरिने बिउलाई अँध्यारो वा प्रत्यक्ष घाम नपर्ने स्थानमा राखिन्छ। जसका कारण जमरा पहेंलो र कोमल हुन्छ। घटस्थापनादेखि नवदुर्गाको पूजा आराधना गर्दै हुर्काइएको जमरा विजयादशमीका दिन देवीको प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ ।

धार्मिक मान्यताअनुसार जमरा समृद्धि, उर्वरता र जीवनशक्तिको प्रतीक हो। कृषि प्रधान नेपाली समाजमा अन्नबालीको महत्त्व अत्यधिक रहेकाले जमराले प्रकृति, कृषि र मानव जीवनबिचको सम्बन्धलाई समेत प्रतिनिधित्त्व गर्छ। नयाँ अन्न उत्पादनको कामना, परिवारको सुख–शान्ति र घरमा समृद्धि भित्रियोस् भन्ने विश्वासका साथ जमरा राख्ने परम्परा विकसित भएको मानिन्छ।

दसैंको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष टीका हो। विजयादशमीका दिन देवी दुर्गाको पूजा गरेपछि घरका ज्येष्ठ सदस्यले परिवारका सदस्य तथा आफन्तलाई निधारमा रातो टीका लगाइदिने चलन छ।

टीकासँगै जमरा र आशीर्वाद प्रदान गरिन्छ। कतिपय परिवारमा अक्षता, फूल र दक्षिणासमेत दिने परम्परा रहेको छ। यसरी टीका लगाउने चलनले परिवारका सदस्यबिच प्रेम, सम्मान, सद्भाव र आत्मीयता बढाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।

धार्मिक विश्वासअनुसार टीका र जमरा देवी दुर्गाको प्रसाद हुन्। दसैंको टीकामा प्रयोग गरिने रातो रङलाई शक्ति, साहस र विजयको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। रातो टीका लगाएर मान्यजनबाट आशीर्वाद लिनु दीर्घायु, आरोग्य, सुख, शान्ति र सफलताको कामनासँग जोडिएको छ।

परम्परागत रूपमा टीका लगाउँदा संस्कृतका आशीर्वचनसमेत दिने गरिन्छ। यस्ता आशीर्वचनले व्यक्तिको जीवनमा सकारात्मक सोच, आत्मविश्वास र नैतिक मूल्यको महत्त्वलाई उजागर गर्छन्।

नेपालमा दसैंको टीका लगाउने विधि र समय समुदाय, क्षेत्र तथा पारिवारिक परम्पराअनुसार केही फरक हुन सक्छ। कतिपय परिवारमा विजयादशमीका दिन साइतअनुसार टीका लगाउने गरिन्छ भने कतिपयले कोजाग्रत पूर्णिमासम्म मान्यजन कहाँ गएर टीका र जमरा थाप्ने परम्परा कायम राखेका छन्।

विशेषगरी अध्ययन, रोजगारी वा अन्य कारणले घरबाट टाढा रहेका परिवारका सदस्य दसैंमा घर फर्कने र परिवारसँगै टीका लगाउने प्रचलनले यस पर्वको भावनात्मक महत्त्वलाई अझ बढाएको छ।

जमरा र टीकाको महत्त्व धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन। यसले सामाजिक एकता, पारिवारिक पुनर्मिलन र पुस्तान्तरणको प्रक्रियालाई समेत बलियो बनाउँछ। दसैंका अवसरमा टाढिएका आफन्त भेटघाट गर्ने, दुःखसुख साटासाट गर्ने र आपसी मनमुटाव बिर्सेर सम्बन्ध सुधार्ने अवसर प्राप्त हुन्छ। ज्येष्ठ नागरिकबाट नयाँ पुस्ताले परम्परा, संस्कार र पारिवारिक मूल्यबारे सिक्ने भएकाले जमरा र टीका नेपाली सांस्कृतिक निरन्तरताका माध्यमसमेत बनेका छन्।

समय परिवर्तनसँगै दसैं मनाउने शैलीमा केही परिवर्तन आए पनि जमरा र टीकाप्रतिको आस्था नेपाली समाजमा अझै कायम छ। देशभित्र तथा विदेशमा रहेका नेपालीले पनि आफ्नो क्षमता र परिस्थितिअनुसार दसैं मनाउँदै आएका छन्।

प्रविधिको विकाससँगै टाढा रहेका आफन्तसँग भिडियो संवादमार्फत शुभकामना आदानप्रदान गर्ने क्रम बढे पनि प्रत्यक्ष भेटघाट गरी टीका र जमरा थाप्ने परम्पराको भावनात्मक महत्त्व विशेष रहँदै आएको छ।

यसरी जमरा र टीका बडादसैंका धार्मिक प्रतीक मात्र नभई नेपाली समाजको मौलिक पहिचान, पारिवारिक एकता र सांस्कृतिक सम्पदाका अभिन्न अङ्ग हुन्। यिनको महत्त्वलाई बुझ्दै नयाँ पुस्तामा परम्पराप्रतिको सम्मान र सकारात्मक सामाजिक मूल्य हस्तान्तरण गर्न सके दसैंको सांस्कृतिक महत्त्वलाई आगामी पुस्तासम्म जीवन्त राख्न सकिनेछ।

नेपालमा दसैं मनाउने परम्परा परापूर्व कालदेखि सुरु भएको हो। नेपाली समाजको सबैभन्दा ठूलो सांस्कृतिक तथा धार्मिक पर्वका रूपमा परिचित दसैं विशेष पर्व हो।

दसैं धार्मिक आस्थादेखि पारिवारिक एकतासम्म

धार्मिक मान्यताअनुसार दसैं देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको र असत्यमाथि सत्यको जित भएको उत्सव हो। यस अवधिमा घटस्थापनादेखि नवदुर्गाको पूजा, फूलपाती, महानवमी र विजयादशमीसम्म विभिन्न धार्मिक अनुष्ठान गरिन्छन्।

समयक्रमसँगै दसैं धार्मिक पर्वमा मात्र सीमित रहेन। परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा भेला हुने, ज्येष्ठ व्यक्तिबाट टीका तथा जमरा ग्रहण गर्ने, आशीर्वाद लिने र आफन्तसँग सम्बन्ध नवीकरण गर्ने सामाजिक अवसरका रूपमा पनि विकसित भयो। नेपालका विभिन्न समुदायमा यसको स्वरूप र मनाउने तरिका भने फरक–फरक छन्।