निम्बुपानी कि निम्बुको स्वाद? लेबलले उपभोक्तालाई के भन्छ?

बजारमा पाइने प्याकेज्ड पेय पदार्थ किन्दा धेरै उपभोक्ताले बोतलको अगाडिको नाम, रंग, स्वाद र मूल्य हेर्छन्। तर वास्तविक कुरा प्रायः बोतलको पछाडिको सानो अक्षरमा लुकेको हुन्छ। उपभोक्ताले स्वास्थ्य, चिनी, सामग्री र दाबीबारे बुझ्नुपर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सूचना त्यही लेबलमा हुन्छ।

हाल बजारमा उपलब्ध “Lemonzaaaaa Nimbu Pani” नामक पेय पदार्थको लेबलले पनि यस्तै केही गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। नामले “निम्बुपानी” भन्छ। अगाडिको डिजाइनले ताजा कागती/निम्बुको भाव दिन्छ। बोतलमा “Fresh Lemon Inside” भन्ने दाबी देखिन्छ। तर पछाडिको सामग्रीसूची हेर्दा उपभोक्ताले स्वाभाविक रूपमा सोध्नुपर्ने प्रश्न उठ्छ—यो वास्तवमै निम्बुपानी हो कि निम्बुको स्वाद भएको कार्बोनेटेड पेय?

लेबलमा उल्लेख सामग्रीअनुसार यसमा purified water, carbon dioxide, sugar, acidity regulators, stabilizers, preservative र natural flavouring substances छन्। तर देखिएको सामग्रीसूचीमा निम्बुको रस, निम्बु concentrate, निम्बु extract वा निम्बुको प्रतिशत स्पष्ट रूपमा देखिँदैन। यस्तो अवस्थामा “निम्बुपानी” र “Fresh Lemon Inside” भन्ने दाबीको आधार के हो भन्ने प्रश्न उठ्नु अस्वाभाविक होइन।

चिनी छ, तर कति चिनी?

लेबलमा nutrition facts अन्तर्गत total carbohydrate 11.5g र energy 46 kcal देखिन्छ। यसले पेयमा कार्बोहाइड्रेट रहेको संकेत गर्छ र सामग्रीसूचीमा sugar पनि उल्लेख छ। तर उपभोक्ताका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो—यसमा वास्तविक चिनी कति छ?

सामान्य उपभोक्ताले “total carbohydrate” र “sugar” बीचको भिन्नता बुझिरहनुपर्छ भन्ने अपेक्षा गर्न सकिँदैन। पेय पदार्थमा कार्बोहाइड्रेटको प्रमुख स्रोत चिनी नै हुने सम्भावना बढी हुन्छ। यस्तो अवस्थामा “sugar” को मात्रा स्पष्ट रूपमा देखिनु उपभोक्ता पारदर्शिताको आधारभूत विषय हो।

विशेषगरी यो २.२५ लिटरको बोतलमा उपलब्ध उत्पादन हो। घरमा परिवारका धेरै सदस्यले प्रयोग गर्ने यस्तो बोतलमा एक सर्विङ कति हो, एक सर्विङमा कति चिनी छ र पूरै बोतलमा कति चिनी हुन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट नहुँदा उपभोक्ता जानकारीबाट वञ्चित हुन सक्छन्।

आज स्वास्थ्य सचेतना बढ्दै गएको छ। अभिभावकले बच्चालाई पेय पदार्थ दिँदा चिनीको मात्रा जान्न चाहन्छन्। मधुमेह, मोटोपन, दाँतको स्वास्थ्य र जीवनशैलीसम्बन्धी समस्या बढिरहेका बेला प्याकेज्ड पेय पदार्थमा चिनीको स्पष्ट विवरण उपभोक्ताका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

लेबलमा चिनी उल्लेख हुनु एउटा कुरा हो। चिनीको मात्रा बुझिने गरी उल्लेख हुनु अर्को कुरा हो।

निम्बु कहाँ छ?

उत्पादनको नाम “Nimbu Pani” हो। अगाडिको भागमा निम्बु/लेमनको छवि छ। “Fresh Lemon Inside” भन्ने दाबी पनि छ। तर सामग्रीसूचीमा निम्बुको वास्तविक उपस्थिति स्पष्ट देखिँदैन।

यदि उत्पादनमा वास्तविक निम्बुको रस छ भने त्यो किन स्पष्ट लेखिएको छैन? यदि निम्बु concentrate छ भने प्रतिशत कति हो? यदि निम्बुको extract वा oil प्रयोग भएको हो भने त्यो किन उपभोक्ताले बुझ्ने भाषामा उल्लेख गरिएको छैन? र यदि केवल flavour प्रयोग गरिएको हो भने “Fresh Lemon Inside” भन्ने दाबीले उपभोक्तालाई कस्तो सन्देश दिन्छ?

यस्ता प्रश्नहरू कुनै कम्पनीलाई आक्रमण गर्न होइन, उपभोक्ताको बुझाइ स्पष्ट पार्न उठाइएका हुन्। किनभने पेय पदार्थको नाम र चित्रले उपभोक्ताको धारणा बनाउँछ। यदि नाम, चित्र र दाबीले वास्तविक फलको उपस्थितिको संकेत गर्छ भने सामग्रीसूचीले पनि त्यो दाबी पुष्टि गर्न सक्नुपर्छ।

Natural flavouring substances : उपभोक्ताले के बुझ्ने?

लेबलमा “natural flavouring substances” भनिएको छ। यो शब्द सामान्य उपभोक्ताका लागि सजिलो छैन। प्राकृतिक स्वाद दिने पदार्थ भनेको के हो? त्यो निम्बुबाट आएको हो कि अन्य प्राकृतिक स्रोतबाट? यसले वास्तविक निम्बुको रस जनाउँछ कि केवल स्वाद दिने compound?

“Natural flavour” र “real lemon” एउटै कुरा होइनन्। प्राकृतिक स्रोतबाट बनेको स्वाद पदार्थ हुन सक्छ, तर त्यसले बोतलमा ताजा निम्बुको रस रहेको प्रमाणित गर्दैन। त्यसैले यदि पेयको मुख्य आकर्षण नै निम्बु हो भने उपभोक्ताले “flavour” र “fruit content” बीचको भिन्नता थाहा पाउने गरी लेबल लेखिनुपर्छ।

यही ठाउँमा उपभोक्ता भ्रमको सम्भावना देखिन्छ। अगाडिको लेबलले ताजा निम्बुको अनुभूति दिने, तर पछाडिको सामग्रीसूचीले वास्तविक निम्बुको मात्रा नदेखाउने अवस्था पारदर्शिताको दृष्टिले प्रश्नयोग्य हुन्छ।

नेपाली कानुनको मूल भावना : उपभोक्तालाई भ्रम नहोस्

नेपालको खाद्यसम्बन्धी कानुनी व्यवस्थाको मूल उद्देश्य उपभोक्तालाई गलत वा भ्रमपूर्ण सूचना नदिनु हो। प्याक गरिएको खाद्य पदार्थमा सामग्री, उत्पादक, परिमाण, मिति, परिरक्षी, ब्याच र अन्य आवश्यक विवरण खुलाउनुपर्ने व्यवस्था छ। परिरक्षी प्रयोग भएको खाद्य पदार्थमा भ्रामक दाबी वा संकेत राख्नु हुँदैन भन्ने व्यवस्था पनि उल्लेख छ।

यो उत्पादनको लेबलमा preservative 211 उल्लेख छ। त्यसैले “Fresh Lemon Inside” जस्तो दाबी अझ बढी संवेदनशील हुन्छ। उपभोक्ताले यस्तो दाबीलाई कसरी बुझ्ने? “Fresh” भन्नाले ताजा निम्बु प्रयोग भएको हो कि केवल ताजा स्वादको संकेत हो? यदि यो केवल marketing expression हो भने त्यसले उपभोक्तालाई भ्रममा पार्ने सम्भावना रहन्छ कि रहँदैन?

यही प्रश्नको स्पष्ट उत्तर आवश्यक छ।

लेबलमा देखिएको र उपभोक्ताले बुझ्ने कुरा फरक पर्नु हुँदैन

खाद्य लेबलको उद्देश्य कानुनी औपचारिकता पूरा गर्नु मात्र होइन। यसको मूल काम उपभोक्तालाई सही निर्णय लिन मद्दत गर्नु हो। यदि उपभोक्ताले उत्पादनको अगाडि देखेको सन्देश र पछाडिको सामग्रीसूचीबीच स्पष्ट सम्बन्ध भेट्दैन भने त्यहाँ पारदर्शिताको प्रश्न उठ्छ।

निम्बुपानी नाम भएको पेयमा वास्तविक निम्बुको मात्रा कति छ? चिनी कति छ? “Natural flavouring substances” को स्रोत के हो? “Fresh Lemon Inside” भन्ने दाबीको प्रमाण के हो? यी सबै प्रश्नको उत्तर उपभोक्ताले खोज्न पाउनुपर्छ।

यो उत्पादन सुरक्षित छ वा छैन भन्ने कुरा प्रयोगशाला परीक्षण र नियामक निकायको विषय हो। तर लेबल पर्याप्त स्पष्ट छ कि छैन भन्ने कुरा उपभोक्ता अधिकारको विषय हो।

कम्पनी र नियामकलाई प्रश्न

यस विषयमा उत्पादक कम्पनीले स्पष्ट पार्नुपर्ने केही आधारभूत प्रश्न छन्।

पहिलो, उत्पादनमा वास्तविक निम्बुको रस, concentrate, extract वा oil प्रयोग भएको छ कि छैन?

दोस्रो, यदि प्रयोग भएको छ भने यसको प्रतिशत कति हो?

तेस्रो, चिनीको मात्रा प्रति १०० मिलिलिटर र प्रति सर्विङ कति हो?

चौथो, “natural flavouring substances” भन्नाले के जनाउँछ?

पाँचौँ, “Fresh Lemon Inside” भन्ने दाबी कुन सामग्री वा प्रमाणका आधारमा गरिएको हो?

छैटौँ, २.२५ लिटरको बोतलमा nutrition facts को “serving” कति मिलिलिटर हो?

यी प्रश्नको उत्तर केवल यो एउटा उत्पादनका लागि मात्र होइन। नेपालमा प्याकेज्ड पेय पदार्थको लेबलिङ संस्कृतिका लागि पनि आवश्यक छ।

उपभोक्ताले स्वाद मात्र होइन, सत्य पनि किन्न पाउनुपर्छ। निम्बुपानी हो भने निम्बु कति छ भन्न सक्नुपर्छ। स्वाद मात्र हो भने स्वादको भाषा स्पष्ट हुनुपर्छ। चिनी छ भने कति छ भन्नुपर्छ।

आजको उपभोक्ता केवल आकर्षक बोतल हेरेर निर्णय गर्ने अवस्थामा छैन। उसले लेबल पढ्छ, स्वास्थ्य सोच्छ, बच्चाको खानपान सोच्छ र आफ्नो पैसाको मूल्य खोज्छ। त्यसैले बजारमा बिक्ने हरेक पेय पदार्थले उपभोक्तालाई सम्मान गर्ने पहिलो तरिका हो—स्पष्ट, इमानदार र भ्रमरहित लेबल।

निम्बुपानी कि निम्बुको स्वाद?

उत्तर कम्पनीले दिनुपर्छ।

र त्यो उत्तर लेबलमै देखिनुपर्छ।

प्रकाशित: २० आश्विन २०८३ १६:३१ मंगलबार