बढ्दो सहरीकरण, परिवर्तित जीवनशैली र बढ्दो उपभोग फोहोर उत्पादन वृद्धि हुनुका प्रमुख आधार हुन्। हाम्रो जीवनशैली बदलिएको छ र त्यससँगै फोहोरको मात्रा पनि बर्सेनि बढिरहेको छ। सहरी जीवनले हामीले के किन्छौं, कसरी किन्छौं र सामान कसरी प्रयोग गर्छौं भन्ने कुरामा परिवर्तन ल्याएको छ।

प्लास्टिकको प्याकेजिङ आधुनिक जीवनशैलीको सामान्य हिस्सा बनेको छ। तरकारीदेखि दैनिक उपभोग्य वस्तुसम्म प्याकेटमा आउँछन्। खाजा चम्किला र्‍यापरमा बेचिन्छन् भने अनलाइनबाट मगाइएका सामान बट्टाभित्र बट्टा राखेर पठाइन्छन्। जनसंख्या र उपभोग बढेसँगै प्याकेजिङ सामग्री तथा फालिने वस्तुको मात्रा पनि बढेको छ। विद्युतीय फोहोरसमेत तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। हाम्रो जीवनशैली फोहोरमैत्री बन्नुको सट्टा झन् बढी फोहोर उत्पादन गर्ने खालको हुँदै गएको छ।

हरेक दिन नगरपालिकाको फोहोर बोक्ने गाडी हाम्रो आँगनमा आइपुग्छ। हामी घरको फोहोर पोको पार्छौं र गाडीमा हालिदिन्छौं। घर र टोल सफा भएको देखेर हामी ढुक्क हुन्छौं तर फोहोर हाम्रो घरबाट हट्दैमा त्यसको समस्या समाधान हुँदैन। हामीले फोहोरलाई अर्को ठाउँमा सारिरहेका हुन्छौं, त्यसको अस्तित्व भने समाप्त हुँदैन।

हाम्रो भान्सामा दश मिनेट प्रयोग भएको प्लास्टिकको झोला सयौं वर्षसम्म जमिनमा रहन सक्छ। सिसा सजिलै कुहिँदैन। कपडा भने समयसँगै बिस्तारै गल्न सक्छ। खानेकुराजस्ता जैविक फोहोर कुहिएर ग्यास, दूषित पानी र कालो जैविक पदार्थमा परिणत हुन्छ। अर्थात्, फोहोरको रूप फेरिन्छ तर त्यसले वातावरणमा पार्ने असर पूर्ण रूपमा समाप्त हुँदैन।

उपलब्ध अनुमानअनुसार नेपालमा दैनिक करिब चार हजार नौ सय टन ठोस फोहोर उत्पादन हुन्छ। काठमाडौं महानगरपालिकामा मात्रै दैनिक करिब ६ सय टन फोहोर निस्कने अनुमान छ। काठमाडौं उपत्यकामा दैनिक करिब १२ सयदेखि १४ सय टनसम्म फोहोर उत्पादन हुने र त्यसको ठुलो हिस्सा बन्चरेडाँडामा विसर्जनका लागि पठाइने गरेको छ।  

फोहोरको मात्रा निरन्तर बढिरहेको तथ्यले एउटा कुरा स्पष्ट पार्छ– ल्यान्डफिललाई दीर्घकालीन समाधानका रूपमा लिन सकिँदैन। यो बढीमा अस्थायी उपाय मात्र हुन सक्छ।

नयाँ ल्यान्डफिल समाधान होइन

सिस्डोल सन् २००५ मा दुई वर्षका लागि अस्थायी फोहोर विसर्जन स्थलका रूपमा सञ्चालनमा ल्याइएको थियो तर त्यो व्यवस्था १९ वर्षभन्दा बढी समयसम्म चल्यो। त्यहाँ पचास लाख टनभन्दा बढी मिश्रित फोहोर थुप्रिएको अनुमान छ। पुरानो फोहोरको थुप्रोबाट निस्कने कालो दूषित तरल पदार्थ ‘लिचेट’ नजिकका खोलातिर चुहिन सक्छ।

फोहोर कुहिने क्रममा मिथेन ग्याससमेत उत्सर्जन हुन्छ, जसले वातावरणीय जोखिम बढाउनुका साथै आगलागी तथा विस्फोटको सम्भावना पनि निम्त्याउन सक्छ।

पछि फोहोर व्यवस्थापनको जिम्मा बन्चरेडाँडाले लियो। यसका लागि करोडौं रुपैयाँ लगानी गरिएको छ तर त्यहाँ पनि फोहोर थुप्रिने क्रम जारी छ। सामान्यतया समस्या बढेपछि अर्को ठाउँ खोजिन्छ, अर्को डाँडा रोजिन्छ र फोहोर बोक्ने ट्रकलाई स्वीकार गर्ने अर्को बस्तीको खोजी गरिन्छ। स्थानीयवासीले विरोध गर्छन् र त्यसका पछाडि वातावरण, स्वास्थ्य तथा जीवनयापनसम्बन्धी वास्तविक चिन्ता हुन्छन्। बाटो अवरुद्ध हुन्छ, सहरमा फोहोर थुप्रिन्छ र उही चक्र फेरि दोहोरिन्छ।

नयाँ ल्यान्डफिल बनाउन जग्गा, सडक, तल्लो तहलाई सुरक्षित बनाउने लाइनर प्रणाली र लिचेट प्रशोधनका लागि ठुलो लगानी चाहिन्छ। नयाँ स्थल पनि अन्ततः भरिन्छ। त्यसैले फोहोरलाई गाड्ने ठाउँ थपिरहनुभन्दा पुरानो फोहोरबाट उपयोगी सामग्री निकाल्ने विकल्प खोज्नु आवश्यक छ।

त्यस्तो विकल्पमध्ये एक हो - पुरानो फोहोर खनेर निकाल्ने, त्यसलाई छुट्याउने र पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने सामग्रीलाई उपयोगमा ल्याउने प्रक्रिया। यस काममा सहयोग गर्ने प्रमुख उपकरण हो -ट्रमेल।

ट्रमेल भनेको के हो?

ट्रमेलको मूल अवधारणा कुनै नयाँ होइन। सुनखानीमा काम गर्ने मानिस र किसानले सयौं वर्षदेखि घुम्ने चाल्नी प्रयोग गर्दै आएका छन्। यही सिद्धान्तलाई फोहोर प्रशोधनका लागि ठुलो, बलियो र यान्त्रिक उपकरणका रूपमा विकास गरिएको मात्र हो।

विकसित देशहरूमा यसको व्यापक प्रयोग हुँदै आएको छ। यसको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको ल्यान्डफिलमै स्थापना गर्न सकिने भएकाले फोहोरलाई अन्यत्र ओसारपसार गर्नुपर्ने झन्झट र खर्च कम हुनु हो। साथै, ठाउँको अभाव भएको अवस्थामा पनि उपलब्ध स्थानको प्रभावकारी उपयोग गर्न सकिन्छ।

सामान्यतः ट्रमेल भनेको ढल्किएको अवस्थामा बिस्तारै घुम्ने लामो फलामे ड्रम हो। यसको भित्ता पूर्ण रूपमा बन्द हुँदैन, विभिन्न आकारका प्वाल भएका जाली वा प्वाल पारिएका फलामे पाताले बनेको हुन्छ। फोहोर ड्रमको एक छेउबाट भित्र हालिन्छ।

ड्रम घुम्दा फोहोरका टुक्रा माथि उठेर तल खस्छन् र एकअर्कासँग छुट्टिन्छन्। साना टुक्रा जालीका प्वालबाट तल झर्छन् भने ठुला टुक्रा ड्रमभित्रै रहँदै अर्को छेउबाट बाहिर निस्कन्छन्।

चलायमान ट्रमेल र प्रशोधन क्षमता

ल्यान्डफिलमा प्रयोग हुने धेरै ट्रमेल चलायमान हुन्छन्। ती पांग्र्रा वा ट्य्राकमा राखिएका हुन्छन् र कतिपयले आफ्नै डिजेल जेनेरेटर बोकेका हुन्छन्। त्यसैले तिनलाई फोहोर विसर्जनस्थलको एक भागबाट अर्को भागमा सार्न सकिन्छ। सिस्डोलजस्ता ठुला फोहोरका थुप्रा भएका ठाउँमा यस्तो उपकरण उपयोगी हुन सक्छ।

मेसिनको आकार र फोहोरको सुक्खापन अनुसार एउटा ट्रमेलले प्रतिघण्टा करिब २० देखि ५० टन फोहोर छान्न सक्छ। ट्रमेल मेसिनमा आधुनिक प्रविधिको समेत जडान गर्न सकिन्छ। यसले फोहोर प्रशोधनको क्षमता, प्रभावकारिता र सामग्री छुट्याउने गुणस्तरमा सुधार ल्याउन मद्दत गर्छ।

ट्रमेलमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग

ट्रमेल मेसिनमा आधुनिक प्रविधि जडान गरी फोहोर प्रशोधनलाई थप प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ। यसका लागि निम्न प्रविधिहरू उपयोगी हुन सक्छन्–

कृत्रिम बौद्धिकतामा आधारित अवलोकन तथा छान्ने प्रविधि: कृत्रिम बौद्धिकता र क्यामेराको सहायताले फोहोरको आकार, प्रकार तथा विशेषताका आधारमा सामग्री पहिचान गरी छुट्याउन सकिन्छ। आवश्यकताअनुसार विशेष उपकरण जडान गरेर प्रशोधन प्रक्रियालाई थप स्वचालित र प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ।

मेटल डिटेक्टर तथा चुम्बकीय धातु संकलक: मेटल डिटेक्टर र चुम्बकीय धातु संकलक जडान गरी फोहोरमा रहेका फलाम तथा अन्य चुम्बकीय धातुजन्य सामग्री छुट्याउन सकिन्छ। यसबाट पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने धातु संकलन गर्न र बाँकी फोहोरको मात्रा घटाउन सहयोग पुग्छ।

यी प्रविधिको समुचित प्रयोगले ल्यान्डफिलमा थुप्रिएको पुरानो फोहोरबाट उपयोगी सामग्री निकाल्न, पुनः प्रयोग तथा पुनर्चक्रणको सम्भावना बढाउन र फोहोर व्यवस्थापनलाई थप आधुनिक तथा दिगो बनाउन सकिन्छ।

सबै ठाउँमा एउटै किसिमको ट्रमेल उपयुक्त हुँदैन। जालीको आकार, ड्रमको बनावट र सञ्चालनको तरिका फोहोरको प्रकृति तथा संरचनाअनुसार छान्नुपर्छ।

घरायसी प्लास्टिकले भरिएको डम्पसाइट र भवन भत्काउँदा निस्केको मलबाले भरिएको स्थलका आवश्यकता फरक हुन्छन्। त्यसैले मेसिन किन्नुअघि परीक्षणका लागि केही खाडल खनेर वास्तविक फोहोरको नमुना छान्नु उपयुक्त हुन्छ।

पुरानो फोहोरमा ट्रमेलले कसरी काम गर्छ?

वर्षौंदेखि ल्यान्डफिलमा थुप्रिएर बसेको फोहोरलाई पुरानो वा सञ्चित फोहोर भन्न सकिन्छ। सिस्डोलमा थुप्रिएको फोहोरको केही हिस्सा झन्डै दुई दशक पुरानो भइसकेकाले यस्तो फोहोरको अवस्था हरेक दिन घरबाट निस्कने ताजा फोहोरभन्दा फरक हुन्छ।

समयसँगै जैविक फोहोरको ठुलो हिस्सा कुहिएर माटोजस्तो देखिने कालो र खुकुलो पदार्थ बनेको हुन सक्छ। प्लास्टिकका झोला, कपडा, रबर, सिसा, ढुंगा र खिया लागेको धातुजस्ता सामग्री लामो समयसम्म बाँकी रहन्छन्। यही भिन्नताले ट्रमेलबाट फोहोर छुट्याउन सजिलो बनाउँछ। कुहिएको भाग मसिनो हुन्छ, जबकि नगल्ने धेरै सामग्री ठुला टुक्राका रूपमा रहन्छन्।

प्रक्रिया सामान्यतया चरणबद्ध रूपमा अघि बढ्छ

स्थल सुरक्षित बनाउने: पुरानो फोहोरमा मिथेन ग्यास जम्मा भएको हुन सक्छ, जसले आगलागी वा विस्फोटको जोखिम बढाउँछ। खन्नुअघि ग्यासको जाँच गर्नुपर्छ र लिचेट नियन्त्रण गर्न नाली तथा संकलन प्रणाली बनाउनुपर्छ।

तहगत रूपमा खन्ने: एक्काभेटरको सहायताले फोहोरको थुप्रोलाई तह तहमा खोलिन्छ। एकैपटक ठुलो भाग खन्नुभन्दा नियन्त्रित रूपमा काम गर्दा सुरक्षा र व्यवस्थापन सहज हुन्छ।

सुकाउने: भर्खर खनिएको फोहोर ओसिलो र टाँसिने हुन सक्छ। त्यसलाई लामो लहरमा फैलाएर, आवश्यकता अनुसार सूक्ष्मजीवयुक्त घोल प्रयोग गरी, दुईदेखि तीन हप्तासम्म केही दिनको अन्तरमा पल्टाउन सकिन्छ। सुक्खा फोहोर छान्न सजिलो हुन्छ, ओसिलो फोहोरले जालीका प्वाल टाल्न सक्छ।

ठुला र जोखिमयुक्त वस्तु हटाउने: टायर, गद्दा, ठुला ढुंगा, ब्याट्री र स्वास्थ्यजन्य फोहोरजस्ता वस्तु ट्रमेलमा हाल्नुअघि छुट्याउनुपर्छ। जोखिमयुक्त सामग्री सुरक्षित तरिकाले व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।

ट्रमेलबाट छान्ने: सुकाइएको फोहोर ट्रमेलमा हालिन्छ। आवश्यकता अनुसार दुई वा बढी ड्रम क्रमशः प्रयोग गर्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि, पहिलो ड्रममा करिब ८० मिलिमिटरका ठुला प्वाल राखेर प्लास्टिक र कपडाजस्ता ठुला वस्तु छुट्याउन सकिन्छ। त्यसपछि १६ र ४ मिलिमिटरका जाली प्रयोग गरी साना आकारका सामग्री छुट्याउन सकिन्छ।

छुट्टिएका सामग्री थप सफा गर्ने: चुम्बकको सहायताले फलाम र स्टिल निकालिन्छ। हावा फ्याँक्ने ब्लोअरले हलुका प्लास्टिकलाई गह्रौं ढुंगाबाट छुट्याउन मद्दत गर्छ।

छानिएपछि निस्कने सामग्री कहाँ प्रयोग गर्न सकिन्छ?

ट्रमेलबाट निस्कने सामग्रीको आकारअनुसार त्यसको संरचना र सम्भावित प्रयोग फरक हुन्छ। तलका प्रतिशत सामान्य अनुमान हुन्, वास्तविक परिणाम फोहोरको प्रकृति र प्रशोधनको अवस्थाअनुसार बदलिन सक्छ।

मसिनो भाग सबैभन्दा ठुलो हिस्सा हुन सक्छ। यसले बन्चरेडाँडामा फोहोर छोप्न आवश्यक पर्ने माटोको केही माग पूरा गर्न मद्दत गर्न सक्छ। अहिले छोप्ने माटोका लागि डाँडा खन्दा भूक्षयको समस्या उत्पन्न हुन सक्छ तर सिस्डोलबाट निकालिएको मसिनो पदार्थ प्रयोग गर्नुअघि त्यसको गुणस्तर, भारी धातु र अन्य दूषित तत्त्वको परीक्षण गर्नुपर्छ।

प्लास्टिक र कपडाजस्ता सामग्री पनि उपयोगी हुन सक्छन्। उचित छनोट र प्रशोधनपछि तिनको बल्ने अंशलाई इन्धनका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

सबै सामग्री पुनःप्रयोग गर्न सम्भव नहुन सक्छ। बाँकी रहने जोखिमयुक्त वा अनुपयोगी भागलाई सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। यसरी फोहोरको ठुलो हिस्सालाई माटो, इन्धन, निर्माणमा प्रयोग हुने सामग्री वा धातु कबाडका रूपमा उपयोग गर्न सकिन्छ। त्यससँगै पुरानो डम्पसाइटले ओगटेको जमिनलाई भविष्यमा पुनःप्रयोग गर्ने सम्भावना पनि बढ्छ।

आरडिएफ: पुरानो प्लास्टिकबाट कारखानाको इन्धन

आरडिएफ (रिफ्युज डिराइभ्ड फ्युल) भन्नाले फोहोरबाट तयार गरिने इन्धन बुझिन्छ। सरल भाषामा, यो फोहोरमा रहेका बल्न सक्ने सामग्रीलाई छानेर, सफा गरेर, टुक्य्राएर र आवश्यकता अनुसार सुकाएर तयार गरिने इन्धन हो। यसलाई केही उद्योगमा कोइलाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

ट्रमेलले यस प्रक्रियाको पहिलो चरण पूरा गर्छ। यसले फोहोरको थुप्रोबाट प्लास्टिकका झोला, र्‍यापर, प्लास्टिकका पाना, कपडा, रबर र केही काठजस्ता हलुका तथा बल्न सक्ने सामग्री छुट्याउँछ तर ट्रमेलबाट निस्केको सामग्री सिधै तयार इन्धन हुँदैन। त्यसमा धुलो, चिसिलो पदार्थ, सिसा र धातुका टुक्रा मिसिएका हुन सक्छन्। त्यसैले थप प्रशोधन आवश्यक हुन्छ।

माटो हटाउने: पुरानो डम्पसाइटबाट निकालिएको प्लास्टिकमा माटो टाँसिएको हुन सक्छ। दोस्रो चरणमा चाल्नी प्रयोग गरेर माटोको मात्रा घटाइन्छ। माटो कम हुँदा इन्धन जल्दा बन्ने खरानीको मात्रा घट्न सक्छ।

अनुपयुक्त सामग्री हटाउने: चुम्बकले धातु निकालिन्छ। पिभिसी पाइप र पानाजस्ता सामग्री पनि छुट्याउनुपर्छ किनकि पिभिसी जलाउँदा क्लोरिनयुक्त प्रदूषक निस्कन सक्छन् र यसले सिमेन्ट कारखानाको प्रक्रिया तथा उत्सर्जन व्यवस्थापनमा समस्या ल्याउन सक्छ।

टुक्राउने: श्रेडर नामक बलियो यन्त्रले सामग्रीलाई सामान्यतया ५० मिलिमिटरभन्दा साना टुक्रामा काट्छ। आकार एकनासका भए इन्धनको गुणस्तर र जल्ने प्रक्रिया नियन्त्रण गर्न सजिलो हुन्छ।

सुकाउने:  टुक्राइएको सामग्रीलाई छानामुनि घाम र हावामा फैलाएर वा उपयुक्त सुकाउने प्रणाली प्रयोग गरेर चिस्यान घटाइन्छ। प्रस्तावित प्रक्रियामा चिस्यान करिब २०–३० प्रतिशतभन्दा तल ल्याउने लक्ष्य राख्न सकिन्छ। चिस्यान बढी भए इन्धनबाट प्राप्त हुने उपयोगी ताप घट्छ।

प्याक गर्ने: सुक्खा सामग्रीलाई थिचेर करिब एक टनका बन्डल बनाउन वा साना पेलेटमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। त्यसपछि ढुवानी र भण्डारण सहज हुन्छ। भण्डारण गर्दा सामग्रीलाई ओसबाट जोगाउनुपर्छ।

सिमेन्ट कारखानामा आरडिएफ प्रयोग गर्न सकिने एउटा कारण त्यहाँको भट्टीमा अत्यन्त उच्च तापक्रम हुनु हो। सिमेन्ट उत्पादनका क्रममा भट्टीको सामग्री करिब १४ सय ५० डिग्री सेल्सियससम्म पुग्छ र ज्वालाको तापक्रम अझ बढी हुन सक्छ।

उचित गुणस्तर र नियन्त्रण भएको इन्धन प्रयोग गर्दा त्यसको बल्ने अंशबाट ताप प्राप्त गर्न सकिन्छ। केही अवस्थामा इन्धनको खरानी सिमेन्टको कच्चा पदार्थमा समाहित हुन सक्छ तर यो कारखानाको प्रक्रिया र इन्धनको संरचनामा निर्भर हुन्छ। त्यसैले उत्सर्जन, खरानी र सिमेन्टको गुणस्तरको नियमित अनुगमन आवश्यक छ।

नेपालमा बिसभन्दा बढी सिमेन्ट उद्योग सञ्चालनमा रहेको र तिनले ताप उत्पादनका लागि ठुलो मात्रामा कोइला प्रयोग गर्ने अनुमान छ। कोइलाको ठुलो हिस्सा आयात गरिन्छ।

भारत लगायत अन्य देशका अनुभवले उपयुक्त प्रविधि र गुणस्तर नियन्त्रण भएमा सिमेन्ट भट्टीमा प्रयोग हुने कोइलाको केही हिस्सा फोहोरजन्य इन्धनले प्रतिस्थापन गर्न सकिने देखाएका छन्।

प्रस्तुत अनुमानअनुसार भट्टीको २०–३० प्रतिशत कोइलालाई आरडिएफले विस्थापित गर्ने सम्भावना हुन सक्छ तर वास्तविक परिणाम इन्धनको तापीय मूल्य, चिस्यान, खरानीको मात्रा, क्लोरिनको स्तर र कारखानाको प्राविधिक क्षमतामा निर्भर गर्छ।

उद्योगमा प्रयोग गर्न योग्य आरडिएफको तापीय मूल्य प्रतिकिलोग्राम २५ सय किलोक्यालोरीभन्दा बढी, खरानी २० प्रतिशतभन्दा कम र चिस्यान ३० प्रतिशतभन्दा कम हुनुपर्ने मापदण्ड प्रस्ताव गर्न सकिन्छ।

कोइलाको तापीय मूल्य सामान्यतया बढी हुने भएकाले करिब डेढ टन आरडिएफले एक टन कोइलाको बराबर ताप दिन सक्ने अनुमान गरिएको छ। वास्तविक प्रतिस्थापन दर भने परीक्षणबाट निर्धारण गर्नुपर्छ।

मिश्रित फोहोरबाट आरडिएफका रूपमा कति सामग्री प्राप्त हुन्छ भन्ने कुरा फोहोरको संरचनामा निर्भर गर्छ। विश्वका विभिन्न प्रशोधन केन्द्रमा मिश्रित फोहोरको करिब १५–२५ प्रतिशत हिस्सा आरडीएफ बन्न सक्ने सामान्य अनुमान पाइन्छ। प्याकेजिङ बढी हुने सहरमा यो अनुपात उच्च हुन सक्छ। काठमाडौंको हकमा पनि सम्भाव्यता अध्ययन र नमुना परीक्षणका आधारमा यथार्थ हिस्सा निर्धारण गर्नुपर्छ।

सिस्डोलमा करिब ५०–५५ लाख टन फोहोर रहेको मान्दा त्यसको १५ प्रतिशत आरडिएफ बनाउन मिल्ने सामग्री भए करिब सात लाख ५० हजारदेखि आठ लाख २५ हजार टनसम्म इन्धन उत्पादन हुन सक्ने सैद्धान्तिक सम्भावना देखिन्छ।

करिब डेढ टन आरडिएफले एक टन कोइलाको तापीय योगदान दिन सक्छ भन्ने अनुमानका आधारमा उक्त परिमाणले करिब पाँच लाखदेखि पाँच लाख ५० हजार टन कोइलाको विकल्प दिन सक्ने देखिन्छ।

त्यस्तै, दैनिक १३ सय ५० टन ताजा फोहोरमध्ये २० प्रतिशत आरडिएफमा रूपान्तरण गर्न सकिए करिब दुई सय ७० टन प्रतिदिन इन्धन बन्न सक्छ। यी परिमाण वास्तविक उत्पादन होइनन्, फोहोरको नमुना परीक्षण, प्रशोधनका क्रममा हुने क्षति र इन्धनको गुणस्तर परीक्षणबाट मात्र विश्वसनीय निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ।

यसरी उचित रूपमा छुट्याएर प्रशोधन गरिएमा डम्पसाइटमा वर्षौंसम्म समस्या बनेर रहने प्लास्टिकको केही हिस्सा उद्योगका लागि उपयोगी इन्धन बन्न सक्छ तर इन्धन उत्पादनलाई नै सम्पूर्ण समाधान ठान्नु हुँदैन। फोहोर घटाउने, पुनःप्रयोग गर्ने र पुनर्चक्रण गर्न सकिने सामग्री छुट्याउने काम पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

अबको बाटो

काठमाडौंले दुई दशकसम्म फोहोरलाई गाडेर व्यवस्थापन गर्ने प्रयास गर्‍यो। सिस्डोल त्यसको परिणाम हो र बन्चरेडाँडा पनि उही दिशामा अघि बढिरहेको छ। फोहोरको मात्रा बढिरहँदा नयाँ डम्पसाइट थप्दै जानु दीर्घकालीन समाधान हुन सक्दैन।

ट्रमेलिङले पुरानो फोहोरलाई फेरि स्रोतका रूपमा हेर्ने अवसर दिन्छ। यसका लागि नयाँ उपत्यका वा अर्को विशाल डम्पसाइट खोजिरहनुपर्दैन। उचित परीक्षण र प्रशोधनबाट पुरानो फोहोरलाई माटो, इन्धन, निर्माणमा प्रयोग हुने सामग्री र धातुजस्ता उपयोगी वस्तुमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। यसले पुरानो डम्पसाइटले ओगटेको जमिनलाई भविष्यमा पुनःप्रयोग गर्ने सम्भावना पनि बढाउँछ।

ट्रमेल कुनै जादुई समाधान होइन। प्रभावकारी रूपमा चलाउन फोहोर सुकाउने पर्याप्त ठाउँ, तालिमप्राप्त कामदार, सुरक्षित उत्खनन, ग्यास तथा लिचेट नियन्त्रण, सामग्रीको गुणस्तर परीक्षण र उत्पादन किन्ने बजार आवश्यक हुन्छ। यी पक्षलाई बेवास्ता गरियो भने प्रशोधनबाट निस्कने सामग्री पनि नयाँ समस्या बन्न सक्छ।

त्यसैले पहिलो व्यावहारिक कदम सिस्डोलमा सानो परीक्षण परियोजना सञ्चालन गर्नु हो। एउटा चलायमान ट्रमेल प्रयोग गरेर निश्चित अवधिसम्म फोहोर छान्ने, निस्केका सामग्रीको तौल र संरचना अभिलेख गर्ने, प्रदूषण परीक्षण गर्ने र सम्भावित उपयोगको मूल्यांकन गर्ने काम गर्न सकिन्छ। वास्तविक तथ्यांक प्राप्त भएपछि मात्रै ठुलो सामग्री पुनःप्राप्ति केन्द्र स्थापना गर्ने योजना बनाउनुपर्छ।

फोहोर कहिल्यै आफैं हराउँदैन तर सही प्रविधि, जिम्मेवार व्यवस्थापन र दीर्घकालीन योजनामार्फत त्यसलाई दोस्रो जीवन दिन सकिन्छ।

- बराल फोहोरमैला व्यवस्थापनसम्बन्धी अनुसन्धानकर्ता हुन्। उनले फोहोरमैला व्यवस्थापन विषयमै विद्यावारिधि गरेका हुन्।