जुम्लाको पातारासी गाउँपालिका–४ लाम्रीका २१ वर्षीय रमेश बुढा भोटेकोशी बाढीमा हराएको ११ दिनपछि घर फर्किए। गत भदौ १० गतेदेखि सम्पर्कविहीन भएका उनी भदौ २१ गते एकाएक गाउँमा देखिँदा परिवार मात्रै होइन, सिंगो गाउँ नै चकित बन्यो।
रमेश फर्किन्छन् भन्ने आशा परिवारले लगभग मारिसकेको थियो। घरमा आँसु थियो, प्रतीक्षा थियो, तर खबर थिएन। मृत्युकै खबर आउने हो कि भन्ने भयले परिवारलाई थिचिरहेको थियो।
तर, सबै आशा टुटिसकेको बेला रमेश मृत्युको सुरुङ चिरेर घर फर्किए।
बाढीको लेदोभित्र एक रात–एक दिन बिताएर, झण्डै आठ घण्टा घस्रिँदै सुरुङबाट बाहिर निस्किएका रमेशका लागि घर फर्किनु केवल यात्राको अन्त्य थिएन, त्यो दोस्रो जीवनको सुरुवात थियो।
उनको कथा सुन्दा अहिले पनि आफन्तका आँखा रसाउँछन्।
‘बाँच्ने मर्ने ठेगान थिएन,’ रमेशले भने, ‘तर बाँचियो।’
एक्कासि आयो लेदो, निभ्यो उज्यालो
भदौ १० गते बिहान रसुवाको २ सय १६ नम्बर ड्यामको सुरुङभित्र रमेश काम गरिरहेका थिए। उनीसँगै अरू कामदार पनि काममै थिए।
अचानक ठूलो हावा चलेको महसुस भयो। एक्कासि बिजुली निभ्यो। केही बुझ्न नपाउँदै सुरुङभित्र लेदो पस्न थाल्यो।
‘मैले त भूकम्प आयो भनेँ,’ रमेशले सम्झिए, ‘एक्कासि सुरुङमा लेदो बग्न थाल्यो। फर्मा जोड्न प्रयोग भइरहेका डण्डी समातेर लेदोबाट बचेँ।’
त्यसपछि उनी बेहोस भए।
होसमा आउँदा शरीरमा लगाएका अधिकांश कपडा बाढीले बगाइसकेको थियो। एउटा भेष्ट र कट्टु मात्रै बाँकी थियो।
वरिपरि लेदो थियो।
अँध्यारो सुरुङ थियो।
बाहिर निस्कने बाटोको कुनै निश्चितता थिएन।
तर एउटा कुरा निश्चित थियो, बाँच्नुपर्ने थियो।
लेदोभित्र आठ घण्टाको संघर्ष
त्यही एउटा आशाले रमेशले लेदोमा घस्रिन थाले।
एकपटक होइन, पटकपटक लेदोले उनलाई डुबाउन खोज्यो। उनी सुरुङभित्र रहेका डण्डी समात्दै माथि आउँथे। फेरि लेदोमा धसिन्थे।
शरीर थाक्थ्यो। सास फेर्न गाह्रो हुन्थ्यो। तर रोकिए भने त्यहीँ अन्त्य हुन सक्थ्यो।
‘कतै लेदोले डुबाइरहेको थियो,’ उनले भने, ‘डण्डी समातेर माथि आउने गथ्र्यौं। जीवनको बाँच्ने मर्ने ठेगान थिएन।’
झण्डै आठ घण्टासम्म लेदोमा घस्रिएपछि अन्ततः रमेशले खुला आकाश देखे।
त्यो क्षण उनका लागि पुनर्जन्मजस्तै थियो।
अँध्यारो सुरुङभित्र मृत्युको मुखबाट निस्केर खुला आकाश देख्दा उनलाई आफू फेरि जन्मिएजस्तो लाग्यो।
तर सुरुङबाट बाहिर निस्कनु मात्रै उनको दुःखको अन्त्य थिएन।
हेलिकप्टर आयो, आशा पलायो, तर उद्धार भएन
बाहिर हेलिकप्टर घुमिरहेको थियो।
रमेशलाई लाग्यो, सायद उद्धारका लागि आएको होला।
उनले हात हल्लाए। शरीरमा बाँकी रहेको भेष्ट निकालेर फरफराए। उद्धारको संकेत दिए।
तर हेलिकप्टर फर्कियो।
‘हामीले हात हल्लायौं। उद्धार गर्छ कि भनेर भेष्ट निकालेरसमेत फरफरायौं,’ उनले भने, ‘तर हेलिकप्टर घुमेर भिडियो खिचेर फर्कियो।’
अहिले सामाजिक सञ्जालमा आफूहरूले उद्धारका लागि गरेको गुहारसहितको भिडियो देख्दा उनलाई झन् पीडा हुन्छ।
मृत्युको मुखबाट बाहिर निस्किसकेका उनीहरूका लागि त्यो हेलिकप्टर केवल आकाशमा घुमिरहेको साधन थिएन, जीवनतर्फ फर्किने आशा थियो।
तर त्यो आशा पनि त्यत्तिकै फर्केर गयो।
आमाबुवालाई गरिएको अन्तिम फोन
सुरुङभित्र फोन लाग्दैनथ्यो। तर बाढी आएको दिन एकाएक मोबाइलमा नेटवर्क आयो।
मोबाइलमा ब्याट्री भने थिएन।
रमेशले बाँकी रहेको ब्याट्रीबाट आमाबुवालाई एक–एकपटक फोन गरे।
‘पहिले सुरुङमा फोन लाग्दैनथ्यो,’ उनले भने, ‘त्यो दिन एक्कासि फोन लाग्यो। एक कल बुबालाई र एक कल आमालाई गरेपछि फोन स्विचअफ भयो।’
त्यो नै परिवारका लागि रमेशको अन्तिम खबर थियो।
त्यसपछि उनी सम्पर्कविहीन भए।
लाम्री गाउँमा रमेशसहित १५ जना हराए।
घरमा आँसु थियो।
प्रतीक्षा थियो।
तर खबर थिएन।
विदेश जाने सपना बोकेर रसुवा पुगेका थिए
रमेशका लागि रसुवा रोजगारीको अन्तिम गन्तव्य थिएन। उनको सपना विदेश जाने थियो।
ऋणमुक्त हुने र रोमानियाको भिसा लगाउने तयारीमा पैसा जुटाउन उनी रसुवा पुगेका थिए।
नजिकैको ऋणमोक्ष माध्यमिक विद्यालय डिल्लीचौरमा कक्षा ९ मा पढिरहेका उनी साथीहरूको लहलहैमा गत साउन ४ गते घरबाट निस्किएका थिए।
जुम्लाका युवाका लागि भारत रोजगारीको पुरानो गन्तव्य हो। पछिल्लो समय भने रसुवातिर जाने क्रम बढेको स्थानीय बताउँछन्। ज्यालादारी काममै महिनामा न्यूनतम ४० हजार रुपैयाँसम्म कमाइ हुने भएपछि युवाहरूको ध्यान रसुवातिर गएको हो।
‘लक्ष्य विदेश जाने नै हो,’ रमेशले भने, ‘त्यसका लागि पैसा अभाव थियो। त्यही पैसा थपथाप गर्न सकिन्छ कि भनेर रसुवातिर लागेको थिएँ।’
तर पैसा कमाउने सपना लिएर घरबाट निस्किएका रमेश मृत्युको मुखबाट फर्किए।
काम गर्ने सुरुङ नै बन्यो मृत्युको पासो
रमेश २१६ नम्बर ड्यामको दुई नम्बर सुरुङ हुँदै तीन नम्बर सुरुङमा काम गरिरहेका थिए। उनको काम फर्मा मिलाउने र वेल्डिङ गर्ने थियो।
बिहान ७ देखि ११ बजेसम्म काम।
त्यसपछि खाना खान कोठा।
दिउँसो १ देखि बेलुकी ७ बजेसम्म फेरि काम।
बाढी आउँदा उनीहरू काममै थिए।
‘पहिल्यै पानी पर्दा रुख ढल्थे। ससाना पहिरोले तर्साइरहन्थ्यो,’ उनले भने, ‘तर यति ठूलो बाढी आउला भन्ने कल्पनासमेत गरेका थिएनौं।’
कामदार बस्ने ठाउँमा साइरन थियो। तर सुरुङभित्र साइरन थिएन।
त्यसैले खतरा आउँदा सुरुङभित्र रहेका कामदारले समयमै थाहा पाउन सकेनन्।
रमेशका अनुसार सुरुङभित्र ६० देखि ७० जनासम्म कामदार थिए।
‘अक्सिजन अभावमा उनीहरूको अवस्था सोच्दा मात्रै पनि डर लाग्छ,’ उनले भने, ‘पहिले पहिले सुरुङमा तातो हावाले सास्ती दिइरहन्थ्यो। अहिले झन् के भए होला? सोच्दै पनि कहाली लाग्छ।’
रमेशसँगै पातारासी–५ लोर्पाका दुई र पातारासी–६ बाताका एक युवासमेत लेदोमा घस्रिएर सुरुङबाट बाहिर निस्किएका थिए।
बाँचेर निस्किए, तर सपना बाढीले बगायो
सुरुङबाट बाहिर निस्केपछि रमेश हतारिँदै आफू बसेको कोठातिर लागे।
विदेश जाने भिसाका लागि आवश्यक कागजात त्यहीँ थिए।
लत्ताकपडा, मोबाइललगायत सामान पनि त्यहीँ थियो।
तर जब उनी त्यहाँ पुगे, कोठाको नामोनिसान थिएन।
बाढीले उनको रोजगारी मात्रै होइन, विदेश जाने सपनाका कागजातसमेत बगाइसकेको थियो।
जुन पैसा कमाएर ऋण तिर्ने र रोमानिया जाने सपना बोकेर उनी घरबाट निस्किएका थिए, त्यही सपना बाढीको भेलसँगै बगेको थियो।
त्यसपछि उनी घर फर्किए।
घर त फर्किए, तर मन अझै सुरुङमै छ
अहिले रमेश धेरैजसो एकान्तमा बस्न रुचाउँछन्।
सुरुङभित्रको अँध्यारो, लेदोको भेल, साथीहरूको अवस्था र मृत्युको भय उनको मनबाट अझै हटेको छैन।
‘सुरुङभित्र कसरी बाँचियो, थाहै भएन,’ उनले भने, ‘त्यहाँ खासै बाढी आउँदैन भन्ने थियो। बाढी आएर पनि बाँचेर घर फर्किएँ। भाग्यमा बाँच्न लेखेको रहेछ।’
उनका लागि शरीर घर फर्किए पनि मन भने अझै त्यही सुरुङभित्र अड्किएको छ।
आमाले आशा मारिसकेकी थिइन्
रमेशकी आमा बदम बुढाले छोराको आशा लगभग मारिसकेकी थिइन्।
११ दिनपछि आफ्नै आँखाअघि फर्किएको छोरालाई देख्दा पनि उनलाई विश्वास गर्न गाह्रो भयो।
‘हामीले आश मारिसकेका थियौं,’ उनले भनिन्, ‘तर छोरासँगै गएका सबै साथीहरू भेटिएका छैनन्। भगवानसँग पुकारा गर्छु, उनीहरू पनि चाँडै सकुशल भेटियून्।’
छोरा फर्किएको खुसीसँगै अरूका छोराहरूको चिन्ताले उनको मन फेरि भारी छ।
रमेशकी श्रीमती निरुताका लागि पनि त्यो दिन खुसीको दिन थियो।
तीन महिनाकी छोरी काखमा छिन्।
छोरीले बुबालाई पाउने आशा जोगिएको छ।
तर रमेशको खुसी अधुरो छ।
किनकि उनीसँगै सुरुङमा रहेका धेरै साथी अझै सम्पर्कमा छैनन्।
‘हामी त जेनतेन लेदोसँग भिड्दै फर्कियौं,’ रमेशले भने, ‘तर हामीसँगै रहेर सुरुङभित्र फसेकाहरूको सकुशल उद्धार होस्।’
आफू मृत्युको मुखबाट फर्किए पनि उनका आँखाअघि अझै ती साथीहरू छन्, जो उनीसँगै सुरुङभित्र थिए।
बाँचेकाहरूमा पनि बाँकी छ बाढीको त्रास
बाढीमा हराएका आफन्तको खोजी, उद्धार र राहतमा राज्यको भूमिका कमजोर भएको परिवारहरूको गुनासो छ।
बाढीपीडित परिवारको अवस्था बुझ्नेदेखि राहत तथा उद्धारका लागि पहल गर्नुपर्ने भए पनि पर्याप्त काम नभएको उनीहरूको आरोप छ।
सम्पर्कमा आएका अर्का स्थानीय चन्द बुढाले शरीर चिलाउने र एलर्जी देखिएको बताए। बाढीको त्रास अझै हटिनसकेको उनको भनाइ छ।
‘अहिलेसम्म डरत्रास लागिरहन्छ,’ उनले भने, ‘सम्पर्कमा आएकाहरूलाई मनोपरामर्श सेवा दिनुपर्ने देखिन्छ।’
१५ परिवारको पीडा बुझ्न लाम्री पुगेको मानवअधिकार आयोग
यता राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोग कर्णाली प्रदेश शाखा प्रमुख कल्पना नेपाल (आचार्य)ले लाम्री पुगेर बाढीमा सम्पर्कविहीन भएका १५ परिवारको अवस्था बुझेकी छन्।
उनले सम्पर्कविहीन परिवारको अवस्था, उद्धार तथा राहतका लागि भइरहेका पहलका विषयमा पनि जानकारी लिएकी छन्।
‘भोटेकोशी बाढीमा हराइरहेका जुम्लाका सम्पर्कविहीन परिवारको अवस्था ज्यादै नाजुक छ,’ उनले भनिन्, ‘अब सबै मिलेर यहाँ राहत तथा मनोपरामर्श सेवा दिनु जरुरी छ। यस कार्यमा सबैको हातेमालो अपरिहार्य छ।’
अझै ६३ जना सम्पर्कविहीन
जुम्लाका प्रमुख जिल्ला अधिकारी तेजप्रकाश प्रसाईंका अनुसार जिल्लाबाट अझै ६३ जना सम्पर्कविहीन छन्।
पातारासी गाउँपालिकाका मात्रै ४९ जना सम्पर्कविहीन छन्।
चन्दननाथ नगरपालिकाका चार, सिंजा गाउँपालिकाका एक र गुठीचौर गाउँपालिकाका नौ जना सम्पर्कविहीन रहेको प्रशासनले जनाएको छ।
यसबीच पातारासीका २४, गुठीचौरका एक, सिंजाका तीन, हिमाका एक र कनकासुन्दरीका एक जना सम्पर्कमा आएका छन्।
रमेश फर्किए।
चन्द बुढा फर्किए।
तर लाम्रीका धेरै घरमा अझै ढोका खुल्लै छन्।
कुनै आमा बाटो हेरिरहेकी छन्।
कुनै श्रीमती श्रीमान्को पर्खाइमा छिन्।
कुनै छोराछोरी बाबु फर्किने आशामा छन्।
रमेशले मृत्युको सुरुङ चिरेर घर त टेकिसके, तर उनको मनमा अझै ती घरहरूको पीडा छ, जहाँ प्रतीक्षा सकिएको छैन।
‘हामी बाँचेर आयौं,’ उनी भन्छन्, ‘अब उनीहरू पनि सकुशल फर्किऊन्।’
प्रकाशित: २५ भाद्र २०८३ २०:१४ बिहीबार
