ग्रहहरूको उदय–अस्त र पृथ्वीमा घट्ने घटनाबीच कुनै सम्बन्ध हुन्छ? प्राचीन ज्योतिषाचार्यहरूले आकाशीय ग्रहस्थितिका आधारमा प्रकृति, कृषि, समाज र राजकीय परिस्थितिको फलविचार गर्ने पद्धति विकसित गरेका थिए। भारतवर्षीय ज्योतिषशास्त्रको संहितास्कन्धमा यस परम्पराको महत्त्वपूर्ण स्रोत वराहमिहिरकृत बृहत्संहिताको नवौँ अध्याय ‘शुक्रचार’ हो।

२०८३ सालमा चित्रा नक्षत्रमा भएको शुक्रोदयले यस परम्पराको पुनः अध्ययन गर्ने अवसर दिएको छ। चित्राको मध्यवर्ती स्थान, शुक्रको उदयदिशा, मण्डलविशेषको फल तथा समसामयिक घटनाक्रमबीच देखिएका संयोग विचारणीय छन्। शुक्रको दक्षिणमार्गीय उदय र नेपाल तथा विश्वका घटनासम्बन्धी मेरा पूर्वप्रकाशित अध्ययनकै निरन्तरतामा यो विषय प्रस्तुत गरिएको छ।

शुक्रास्त, शुक्रोदय र वर्तमान ग्रहस्थिति

सूर्यको प्रकाशका कारण शुक्र निश्चित अवधिसम्म अदृश्य हुनुलाई शुक्रास्त र पुनः दृश्य हुन थाल्नुलाई शुक्रोदय भनिन्छ। सूर्योदयअघि पूर्वी आकाशमा देखिनु पूर्वोदय र सूर्यास्तपछि पश्चिमी आकाशमा देखिनु पश्चिमोदय हो।

अध्ययन गरिएको सूक्ष्म दृग्गणनामा आधारित पञ्चाङ्गअनुसार २०८३ असोज १७ गते शुक्र वक्री, असोज २६ गते अस्त, कात्तिक १० गते मध्यरातपछि ११ गते बिहान ४ बजेअघि चित्रा नक्षत्रमा पूर्वोदय र कात्तिक २७ गते मार्गी हुने उल्लेख छ। उदयास्तको वास्तविक दृश्यता गणनास्थान र अपनाइएको पद्धतिमा निर्भर हुन्छ। वक्री–मार्गी तथा उदय–अस्त फरक खगोलीय अवस्था हुन्।

शुक्रका तीन मार्ग र चित्राको मध्यवर्ती स्थान

बृहत्संहिताको शुक्रचाराध्यायमा नाग, गज, ऐरावत, वृषभ, गो, जरद्गव, मृग, अज र दहन नामका नौ वीथिको उल्लेख छ। यी उत्तर, मध्य र दक्षिण गरी तीन मार्गमा विभाजित छन्।

अध्यायको पहिलो श्लोकमा ‘कैश्चित्’ अर्थात् केही आचार्यहरूको मतअनुसार अश्विनीदेखि क्रमशः तीन–तीन नक्षत्रका आधारमा नौ वीथि निर्धारण गरिएको छ। भट्टोत्पलको टीकामा यस प्रसङ्गसँग देवल र काश्यपजस्ता प्राचीन आचार्यका मत पनि सम्बन्धित छन्।

यस वर्गीकरणमा गोवीथि नौ वीथिमध्ये पाँचौँ अर्थात् मध्यवर्ती वीथि हो। यसअन्तर्गत हस्त, चित्रा र स्वाती पर्दछन्। चित्रा यी तीनमध्ये पनि बीचको नक्षत्र हो। यसरी चित्रा मध्यम मार्गको मध्यवर्ती वीथिभित्र समेत मध्यस्थानमा रहेको देखिन्छ।

यद्यपि अर्को वीथि विभाजनमा चित्रालाई अजवीथिमा राखिएको छ। यसले प्राचीन आचार्यहरूबीच मतभिन्नता रहेको देखाउँछ। प्रस्तुत अध्ययनमा पहिलो वर्गीकरणलाई आधार मानिएको छ।

बृहत्संहिता ९/८ अनुसार उत्तरमार्गमा शुक्रको उदयास्त सुभिक्ष र कल्याणकारी, मध्यमार्गमा मध्यम फलदायक तथा दक्षिणमार्गमा कष्टप्रद मानिएको छ। त्यसैले चित्रामा शुक्रोदयलाई एउटै आधारमा पूर्णतः शुभ वा अशुभ भन्न मिल्दैन।

तृतीय मण्डल र सामाजिक परिवर्तनको सङ्केत

शुक्रचाराध्यायमा नक्षत्रहरूलाई छ मण्डलमा विभाजन गरिएको छ। मघा, पूर्वाफाल्गुनी, उत्तराफाल्गुनी, हस्त र चित्रा तृतीय मण्डलमा पर्दछन्। यसको फल वर्णन गर्दै वराहमिहिर भन्छन्:

विचरन्मघादिपञ्चकमुदितः सस्यप्रणाशकृच्छुक्रः।
क्षुत्तस्करभयजननो नीचोन्नतिसङ्करकरश्च॥
- बृहत्संहिता ९/१४

अर्थात् मघादि पाँच नक्षत्रको मण्डलमा शुक्र उदित हुँदा अन्नबालीको क्षति, भोकमरी, चोरीको भय तथा तत्कालीन सामाजिक श्रेणीगत स्थितिमा परिवर्तन र मिश्रण हुने फल बताइएको छ।

यहाँ ‘नीचोन्नतिसङ्कर’ पद विशेष विचारणीय छ। प्राचीन सामाजिक संरचनाको उच्च–निम्न स्थितिसँग सम्बन्धित यस पदलाई आधुनिक सन्दर्भमा शक्ति, प्रतिष्ठा र सामाजिक हैसियतमा आउने परिवर्तनसँग तुलनात्मक रूपमा हेर्न सकिन्छ। प्रभावशाली व्यक्तिको स्थिति बदलिनु, नयाँ नेतृत्व अगाडि आउनु वा प्रशासनिक संरचनामा फेरबदल हुनु सम्भावित तुलनात्मक प्रसङ्ग हुन्। तर यस श्लोकले कुनै निश्चित राजनीतिक घटनाको भविष्यवाणी गरेको मान्न मिल्दैन।

पूर्वदिशाको शुक्रोदय र विशेष शुभफल

तृतीय मण्डलको सामान्य फल कष्टप्रद भए पनि शुक्रचाराध्यायमा विशेष व्यवस्था उल्लेख छ:

अपरस्यां स्वात्याद्यं ज्येष्ठाद्यं चापि मण्डलं शुभदम्।
पित्र्याद्यं पूर्वस्यां शेषाणि यथोक्तफलदानि॥

-बृहत्संहिता ९/२२

अर्थात् पश्चिमतर्फ स्वात्यादि र ज्येष्ठादि तथा पूर्वतर्फ मघादि मण्डलसँग सम्बन्धित शुक्रको उदय शुभफलदायक बताइएको छ। अन्य अवस्थामा पहिले वर्णित फल लागू हुने उल्लेख छ।

चित्रा मघादि तृतीय मण्डलमा पर्दछ। यसपटक शुक्रको पूर्वोदय भएको पञ्चाङ्गीय विवरणका आधारमा यो विशेष व्यवस्था सान्दर्भिक देखिन्छ। यसबाट सामान्य मण्डलफल र विशेष उदयस्थितिको फलबीच भिन्नता रहेको बुझिन्छ। शास्त्रीय विवेचनामा एउटै नियमलाई सम्पूर्ण फलादेशको आधार बनाउन नहुने पक्ष यही हो।

चित्रामा शोभन वर्षा, तर कृषिमा क्षतिको सङ्केत किन?

बृहत्संहिता ९/३० मा चित्रा नक्षत्रस्थित शुक्रको फल ‘चित्रास्थे शोभना वृष्टिः’ अर्थात् चित्रामा शुक्र हुँदा राम्रो वर्षा हुने उल्लेख छ। सोही प्रसङ्गमा कुवा खन्नेहरू तथा पक्षीहरूलाई पीडा हुने फलसमेत बताइएको छ।

तृतीय मण्डलमा अन्नबालीको क्षति र चित्रामा राम्रो वर्षा—यी दुई कथन विरोधी देखिन सक्छन्। तर वर्षा हुनु र कृषि उत्पादन राम्रो हुनु सधैँ एउटै कुरा होइन। असमय, अत्यधिक वा असमान वर्षाले पनि कृषिमा क्षति पुर्‍याउन सक्छ। वास्तविक मौसम र कृषि परिणामको मूल्याङ्कन भने तथ्याङ्क तथा वैज्ञानिक अध्ययनबाटै गर्नुपर्छ।

चित्रा, विश्वकर्मा र मङ्गलको सम्बन्ध

चित्रा नक्षत्रका अधिदेवता त्वष्टा हुन्, जसलाई विश्वकर्मासँग सम्बन्धित मानिन्छ। विश्वकर्मा वास्तु, निर्माण तथा शिल्पपरम्पराका आद्य आचार्यका रूपमा सम्मानित छन्। विंशोत्तरी दशापद्धतिअनुसार चित्राका नक्षत्रस्वामी मङ्गल हुन्।

चित्राको मध्यवर्ती स्थान, विश्वकर्मासँगको सम्बन्ध र मङ्गलको नक्षत्रस्वामित्व वास्तु तथा ज्योतिष दुवै दृष्टिले अध्ययनयोग्य छन्। यसै सन्दर्भमा सिंहदरबार परिसर तथा गृह मन्त्रालयका भवनहरूको वास्तुस्थितिबारे मेरो प्रत्यक्ष अवलोकनबाट केही प्रश्न उठेका छन्। त्यसको विस्तृत वास्तुशास्त्रीय अध्ययन छुट्टै प्रस्तुत गर्नेछु।

शुक्रस्वामित्व र समसामयिक राजनीतिक तरङ्ग

यसअघिको शुक्रसम्बन्धी अध्ययनमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी, सभापति रवि लामिछाने तथा प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहका नामाक्षरबाट विचार गरिने राशिहरू शुक्रस्वामित्वसँग सम्बन्धित रहेको संयोगतर्फ मैले सङ्केत गरेको थिएँ। वृष र तुला दुवै शुक्रका राशि हुन्। यो नामाक्षरमा आधारित ज्योतिषीय परिकल्पना हो, सम्बन्धित व्यक्तिहरूको प्रमाणित जन्मराशि होइन।

शुक्रको चित्रा नक्षत्रमा उदय भएको भनिएको निकट अवधिमा बिचौलियासम्बन्धी सार्वजनिक विवादले राजनीतिक नेतृत्व, न्यायपालिका तथा सुरक्षा प्रशासनसम्म प्रश्न उठाएको छ। यसैबीच २०८३ कात्तिक १८ गते प्रहरी महानिरीक्षक दानबहादुर कार्कीको स्थानमा डा. मनोजकुमार केसी नियुक्त भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ।

यहाँ एउटा रोचक संयोग देखिन्छ। नौ वीथिमध्ये मध्यवर्ती गोवीथिको पनि बीचमा रहेको चित्रामा शुक्रोदय भएको समयमा बिचौलियासम्बन्धी प्रकरणले व्यापक चर्चा पाएको छ। प्रहरीको सर्वोच्च नेतृत्वमै परिवर्तन भएको घटनालाई समेत बृहत्संहिताको ‘नीचोन्नतिसङ्कर’ सम्बन्धी फलविचारसँग तुलनात्मक रूपमा हेर्न सकिन्छ। तथापि ‘मध्यवर्ती’ र ‘बिचौलिया’ शब्दबीचको समानता आफैँमा शास्त्रीय फलादेश होइन।

महर्षि पराशरको ग्रहदृष्टिसम्बन्धी नियमानुसार मङ्गलले आफ्नो स्थानबाट चौथो, सातौँ र आठौँ स्थानमा विशेष दृष्टि राख्छ। यस आधारमा कर्कट राशिस्थित मङ्गलको चौथो दृष्टि तुला राशिमा पर्दछ। तुला राशिमा शुक्रको स्थिति रहेको अवस्थामा यो ग्रहसम्बन्ध विशेष विचारणीय हुन्छ। परम्परागत ज्योतिषमा मङ्गललाई साहस, पराक्रम, सुरक्षा, सेना तथा कठोर निर्णयको कारक मानिन्छ। मङ्गलबार पनि यसै ग्रहको अधिपत्य भएको वार हो। हालका केही महत्त्वपूर्ण राजकीय नियुक्ति मङ्गलबार सम्पन्न भएका संयोगलाई समेत यस सन्दर्भमा स्मरण गर्न सकिन्छ। तथापि, यस्ता संयोगलाई राजनीतिक घटनाको निश्चित कारण नभई शास्त्रीय फलविचारसँगको तुलनात्मक अध्ययनका रूपमा मात्र लिनुपर्छ।

ऐतिहासिक संयोगले के भन्छन्?

नेपालका २००७, २०४६–४७ र २०६२–६३ सालका राजनीतिक परिवर्तनसँग सम्बन्धित शुक्रको उदयास्त मेरा पूर्वअध्ययनका विषय हुन्। विशेषतः २०६२–६३ र २०८१–८२ का अवधिमा दुई–दुई पटक दक्षिणमार्गीय शुक्रोदय भएको मेरो पञ्चाङ्गीय अध्ययनमा देखिएको थियो।

यस विषयमा नागरिक दैनिकमा प्रकाशित ‘यस्तो छ ज्योतिषशास्त्रको सङ्केत’, ‘शुक्र उदयास्त र राजनीतिक–सामाजिक प्रभाव’ तथा ‘अधिकमास र अधिपति शुक्रको अशुभ उदय’ शीर्षकका लेखहरूमा चर्चा गरिसकेको छु।

विश्वका घटनामा सन् २०२२ जनवरीको शुक्रोदयपछि फेब्रुअरीमा रूस–युक्रेन युद्ध सुरु भएको तथा २०८१ चैतको शुक्रोदयपछि पहलगाम आक्रमण, भारत–पाकिस्तान तनाव र इजरायल–इरान सैन्य सङ्घर्ष भएका उदाहरण उल्लेखनीय छन्।

यी घटनाहरूको समयगत निकटता अध्ययनयोग्य भए पनि कारणात्मक सम्बन्धको प्रमाण होइन। त्यसका लागि शुक्रोदय भएका र नभएका तुलनीय अवधिका घटनाहरूको व्यवस्थित अध्ययन आवश्यक हुन्छ।

बृहत्संहिताबाहेक भद्रबाहुसंहिता, अद्भुतसागर तथा भृगुसंहितामा पनि शुक्रको उदयास्त, वर्षा, कृषि र राजकीय परिस्थितिसम्बन्धी फलविचार पाइन्छ। यी ग्रन्थले यस अध्ययनपरम्पराको व्यापकता देखाउँछन्।

निष्कर्ष

चित्रा नक्षत्रमा शुक्रोदयको विवेचना गर्दा मार्ग, वीथि, मण्डल, उदयदिशा, नक्षत्रविशेषको फल तथा सम्बन्धित ग्रहदृष्टि विचार गर्नुपर्छ। बृहत्संहिता ९/१४ को सामान्य कष्टप्रद फल, ९/२२ को विशेष शुभफल र ९/३० को शोभन वर्षाफललाई समग्र रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ।

चित्राको मध्यवर्ती स्थान, विश्वकर्मासँगको सम्बन्ध तथा मङ्गलको नक्षत्रस्वामित्वले थप शास्त्रीय सन्दर्भ प्रदान गर्छन्। ‘नीचोन्नतिसङ्कर’ पदले प्राचीन सामाजिक फलविचारलाई वर्तमानसँग तुलना गर्ने अवसर दिन्छ। तथापि संयोगलाई प्रमाण र परिकल्पनालाई निश्चित भविष्यवाणी बनाउनु हुँदैन।

कृषि, खाद्यान्न आपूर्ति, सार्वजनिक सुरक्षा, प्रशासनिक पारदर्शिता र सामाजिक सद्भावप्रति सजग रहनु आजको आवश्यकता हो। प्राकृतिक घटनाका लागि वैज्ञानिक तथ्याङ्क र सार्वजनिक विवादका लागि प्रमाण, कानुन तथा निष्पक्ष अनुसन्धान नै विश्वसनीय आधार हुन्।

शास्त्रीय सङ्केतको उद्देश्य भय उत्पन्न गर्नु होइन; प्रकृति, समाज र सार्वजनिक जीवनप्रति सजगता बढाउनु हो। प्राचीन ज्ञानपरम्पराको सम्मान शुद्ध पाठ, विश्वसनीय दृग्गणना, विवेकपूर्ण व्याख्या र निष्पक्ष अनुसन्धानबाट नै सम्भव हुन्छ।