नेपाल सम्भावनाको देश हो भन्ने वाक्य हामीले धेरै वर्षदेखि सुन्दै आएका छौँ। पानी छ, हिमाल छ, युवा छन्, प्राकृतिक स्रोत छन्, भौगोलिक विविधता छ, पर्यटनको आधार छ, श्रमशील जनशक्ति छ। तर सम्भावना मात्रले राष्ट्र समृद्ध हुँदैन। सम्भावना तब मात्र परिणाममा बदलिन्छ, जब त्यसलाई स्पष्ट दिशा, सही नीति, सक्षम व्यवस्थापन र अनुशासित कार्यान्वयनसँग जोडिन्छ।

आज नेपालको ऊर्जा क्षेत्र त्यही मोडमा उभिएको छ। बिजुली उत्पादन बढ्दैछ, जलविद्युत् आयोजनाहरू अघि बढ्दैछन्, निजी क्षेत्रको लगानी सक्रिय छ, स्वदेशी ऊर्जा प्रयोगको बहस सुरु भएको छ, निर्यातको सम्भावना पनि खुल्दैछ। यी सबै सकारात्मक संकेत हुन्। तर अबको मूल प्रश्न केवल ‘नेपालसँग ऊर्जा सम्भावना छ कि छैन?’ भन्ने होइन। त्यो प्रश्नको उत्तर हामीलाई थाहा छ;छ।

अबको वास्तविक प्रश्न हो;यो सम्भावनालाई आर्थिक परिणाममा कसरी बदल्ने?

मेरो बुझाइमा ऊर्जा क्षेत्र अब केवल प्राविधिक वा परियोजना विकासको विषय मात्र रहेन। यो राष्ट्रिय व्यवस्थापनको विषय बनेको छ। ऊर्जा विशेषज्ञहरूले उत्पादन, प्रसारण, वितरण, प्रणाली र बजारका प्राविधिक पक्षलाई गहिराइमा हेर्नेछन्। तर व्यवस्थापनको दृष्टिले हेर्दा, नेपालको चुनौती स्पष्ट छ; स्रोतलाई परिणाममा बदल्ने कार्यान्वयन अनुशासन अझै बलियो बनाउनुपर्नेछ।

सम्भावना धेरै, परिणाम किन कम ?

नेपालले धेरै क्षेत्रमा ठूलो सम्भावना बोकेको छ। तर हाम्रो विगतको अनुभव हेर्दा धेरै सम्भावनाहरू समयमै परिणाममा बदलिन सकेनन्। पर्यटनमा सम्भावना भन्यौँ, तर विश्वस्तरीय सेवा, पूर्वाधार र बजार व्यवस्थापनमा सधैँ समस्या रह्यो। कृषिमा सम्भावना भन्यौँ, तर मूल्य शृंखला, भण्डारण, प्रशोधन र बजार पहुँच कमजोर रह्यो। उद्योगमा सम्भावना भन्यौँ, तर नीति स्थिरता, लगानी वातावरण र उत्पादन लागतका विषयमा निरन्तर चुनौती रह्यो।

ऊर्जा क्षेत्रले अब त्यही गल्ती दोहोर्‍याउनु हुँदैन।

बिजुली उत्पादन हुँदैछ भन्नु सकारात्मक कुरा हो। तर बिजुली उत्पादन भइसकेपछि त्यो कहाँ खपत हुन्छ? कसले प्रयोग गर्छ? कुन उद्योगले त्यसबाट मूल्य सिर्जना गर्छ? कुन घरले आयातित इन्धन घटाउँछ? कुन शहरले विद्युतीय यातायात अपनाउँछ? कुन किसानले चिस्यान भण्डारण पाउँछ? कुन युवा उद्यमीले बिजुलीमा आधारित व्यवसाय सुरु गर्छ? यी प्रश्नको उत्तर नखोजी ऊर्जा सम्भावना आर्थिक परिणाममा बदलिँदैन।

स्रोत हुनु पहिलो चरण हो। स्रोतलाई आर्थिक प्रणालीमा जोड्नु दोस्रो चरण हो। र त्यसलाई नागरिक जीवनमा असर पार्ने परिणाममा बदल्नु तेस्रो तथा सबैभन्दा महत्वपूर्ण चरण हो।

कार्यान्वयन अनुशासन भनेको के हो?

कार्ययोजना बनाउनु सजिलो छ। लक्ष्य घोषणा गर्नु अझ सजिलो छ। नारा दिनु त सबैभन्दा सजिलो छ। तर देश बनाउने काम घोषणाले होइन, कार्यान्वयन अनुशासनले हुन्छ।

कार्य गन्तव्य स्पष्ट हुनु, जिम्मेवारी तोकिनु, समयसीमा निर्धारण हुनु, निकायहरूबीच समन्वय हुनु, लगानीकर्ताले विश्वास पाउनु, नागरिकले लाभ देख्नु र परिणाम मापन गर्न सकिने हुनु; यी सबै मिलेर कार्यान्वयन अनुशासन बन्छ।

ऊर्जा क्षेत्रमा कार्यान्वयन अनुशासनको अर्थ हो;उत्पादन मात्र होइन, खपतको योजना पनि। प्रसारण मात्र होइन, वितरणको गुणस्तर पनि। निर्यात मात्र होइन, स्वदेशी औद्योगिकीकरण पनि। नीति मात्र होइन, नागरिक व्यवहार परिवर्तन पनि। आयोजनाको संख्या मात्र होइन, त्यसले सिर्जना गरेको आर्थिक मूल्य पनि।

हामीले अब ऊर्जा क्षेत्रलाई ‘कति मेगावाट ?’ को प्रश्नबाट ‘कति आर्थिक परिणाम?’ को प्रश्नतर्फ लैजानुपर्छ।

मन्त्रालय होइन, राष्ट्रिय प्रणाली चाहिन्छ

नेपालमा धेरै योजना असफल हुने एउटा प्रमुख कारण निकायगत अलगाव हो। ऊर्जा आफ्नो ठाउँमा, उद्योग आफ्नो ठाउँमा, कृषि आफ्नो ठाउँमा, यातायात आफ्नो ठाउँमा, वित्तीय क्षेत्र आफ्नो ठाउँमा, स्थानीय सरकार आफ्नो ठाउँमा। सबैको उद्देश्य विकास नै हुन्छ, तर दिशा एउटै नहुँदा परिणाम कमजोर हुन्छ।

स्वदेशी बिजुलीलाई राष्ट्रिय समृद्धिको आधार बनाउने हो भने ऊर्जा मन्त्रालय एक्लैले यो काम गर्न सक्दैन। उद्योग मन्त्रालयको भूमिका चाहिन्छ, अर्थ मन्त्रालयको भूमिका चाहिन्छ, यातायात क्षेत्र जोडिनुपर्छ, कृषि र पर्यटन जोडिनुपर्छ, स्थानीय तह सक्रिय हुनुपर्छ, बैंक तथा वित्तीय संस्थाले उत्पादनमूलक लगानीको बाटो खोल्नुपर्छ, निजी क्षेत्रले बजार निर्माण गर्नुपर्छ, मिडियाले नागरिक संवाद अघि बढाउनुपर्छ।

ऊर्जा क्षेत्रको वास्तविक सफलता तब देखिन्छ, जब बिजुली केवल ग्रिडमा होइन, अर्थतन्त्रको हरेक तहमा प्रवाह हुन्छ।

सरकारले नीति दिने, निजी क्षेत्रले लगानी गर्ने, बैंकले वित्तीय साधन उपलब्ध गराउने, उद्योगले उत्पादन गर्ने, नागरिकले प्रयोग गर्ने र मिडियाले विश्वास निर्माण गर्ने;यो संयुक्त संरचना बिना ऊर्जा सम्भावना आर्थिक परिणाममा बदलिँदैन।

खपतको योजना बिना उत्पादन अधुरो

नेपालको ऊर्जा बहस लामो समयसम्म उत्पादनमा केन्द्रित रह्यो। यो स्वाभाविक पनि थियो, किनभने कुनै समय देशलाई बिजुली चाहिएको थियो। तर अब उत्पादनसँगै खपतको रणनीति पनि समान महत्वको विषय बनेको छ।

स्वदेशी बिजुली कहाँ खपत हुन्छ? घरमा? उद्योगमा? यातायातमा? होटलमा? कृषिमा? साना व्यवसायमा? डेटा सेन्टरमा? स्थानीय उत्पादनमा? यी प्रश्नहरू व्यवस्थापनका प्रश्न हुन्।

यदि बिजुली उत्पादन भयो तर देशभित्र पर्याप्त आर्थिक उपयोग भएन भने त्यसको पूरा मूल्य सिर्जना हुँदैन। यदि घरायसी उपभोग, औद्योगिक खपत, विद्युतीय यातायात, कृषि प्रशोधन र सेवा क्षेत्रलाई एकसाथ अघि बढाउन सकियो भने मात्र बिजुलीले अर्थतन्त्रलाई गति दिन्छ।

बिजुलीको माग स्वतः बढ्छ भनेर बस्नु पर्याप्त हुँदैन। माग निर्माण गर्नुपर्छ। बजार बनाउनुपर्छ। नागरिकलाई विश्वास दिनुपर्छ। उद्योगलाई प्रोत्साहन दिनुपर्छ। वित्तीय सुविधा उपलब्ध गराउनुपर्छ। व्यवहार परिवर्तनको अभियान चलाउनुपर्छ।

बिजुली उत्पादन गर्नु ऊर्जा क्षेत्रको उपलब्धि हो। बिजुलीको खपत बढाएर अर्थतन्त्र चलाउनु राष्ट्रिय व्यवस्थापनको उपलब्धि हो।

निजी क्षेत्रको विश्वास : परिणामको आधार

नेपालको ऊर्जा यात्रामा निजी क्षेत्रले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। लगानी, जोखिम, निर्माण, व्यवस्थापन र उद्यमशीलता बिना ऊर्जा क्षेत्रको विस्तार सम्भव हुँदैन। तर निजी क्षेत्र केवल भावनाले चल्दैन। निजी क्षेत्र विश्वासले चल्छ।

नीति स्थिर छ कि छैन? निर्णय समयमै हुन्छ कि हुँदैन? नियम अचानक बदलिन्छ कि बदलिँदैन? वित्तीय वातावरण सहयोगी छ कि छैन? बजारको दिशा स्पष्ट छ कि छैन? यस्ता प्रश्नहरू लगानीकर्ताले स्वाभाविक रूपमा सोध्छन्।

यदि देशले ऊर्जा सम्भावनालाई आर्थिक परिणाममा बदल्न चाहन्छ भने निजी क्षेत्रलाई केवल सहभागी होइन, साझेदारको रूपमा हेर्नुपर्छ। साझेदारीको अर्थ राज्य कमजोर हुनु होइन। साझेदारीको अर्थ राज्यले नीति, नियमन र दीर्घकालीन दिशा स्पष्ट बनाउनु हो, अनि निजी क्षेत्रलाई उत्पादन, सेवा, नवप्रवर्तन र बजार निर्माणमा सक्रिय हुन दिनु हो।

जहाँ निजी क्षेत्रको विश्वास हुन्छ, त्यहाँ पूँजी आउँछ। जहाँ पूँजी आउँछ, त्यहाँ उद्योग जन्मिन्छ। जहाँ उद्योग जन्मिन्छ, त्यहाँ रोजगारी बन्छ। जहाँ रोजगारी बन्छ, त्यहाँ समृद्धिको आधार बलियो हुन्छ।

नागरिक व्यवहार परिवर्तन पनि कार्यान्वयन

धेरैले कार्यान्वयन भन्नासाथ सडक, आयोजना, बजेट वा सरकारी फाइल सम्झन्छन्। तर आजको विकासमा नागरिक व्यवहार परिवर्तन पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण कार्यान्वयन हो।

यदि हामी स्वदेशी बिजुली खपत बढाउन चाहन्छौँ भने नागरिकले इन्डक्सन चुलोमा विश्वास गर्नुपर्छ। यातायात व्यवसायीले विद्युतीय सवारीमा विश्वास गर्नुपर्छ। होटलले विद्युत् आधारित प्रणालीमा विश्वास गर्नुपर्छ। साना उद्योगले बिजुलीको गुणस्तरमा विश्वास गर्नुपर्छ। किसानले चिस्यान भण्डारण र विद्युतीय उपकरणमा लाभ देख्नुपर्छ।

विश्वास बिना व्यवहार बदलिँदैन। व्यवहार बिना खपत बढ्दैन। खपत बिना ऊर्जा अर्थतन्त्र बलियो हुँदैन।

त्यसैले विद्युत् खपतको अभियान केवल सरकारी विज्ञापन होइन। यो व्यवहार व्यवस्थापन हो। नागरिकलाई आदेश होइन, कारण दिनुपर्छ। डर होइन, भरोसा दिनुपर्छ। जटिल प्राविधिक शब्द होइन, दैनिक जीवनसँग जोडिएको सरल लाभ देखाउनुपर्छ।

जब कुनै परिवारले देख्छ कि विद्युतीय चुलोले खर्च घटाउन सक्छ, जब कुनै व्यवसायीले देख्छ कि विद्युतीय सवारीले सञ्चालन लागत घटाउन सक्छ, जब कुनै किसानले देख्छ कि चिस्यान भण्डारणले उत्पादन जोगाउन सक्छ, तब अभियान व्यवहारमा बदलिन्छ।

ऊर्जा र रोजगारीलाई जोड्ने कार्ययोजना

नेपालको एउटा ठूलो सामाजिक चुनौती युवा पलायन हो। युवाहरू अवसर खोज्दै विदेश जानु गलत होइन। तर देशभित्र अवसर नदेखेर बाध्यताले विदेशिनु राष्ट्रिय चिन्ताको विषय हो।

ऊर्जा सम्भावनालाई रोजगारीसँग जोड्न सकियो भने यसले युवा आशालाई बलियो बनाउन सक्छ। तर त्यसका लागि स्पष्ट कार्ययोजना चाहिन्छ। केवल ठूला जलविद्युत् आयोजनाको निर्माणले मात्र पर्याप्त रोजगारी सिर्जना हुँदैन। बिजुलीले चल्ने उद्योग, सेवा र उद्यमशीलता विस्तार भयो भने मात्र रोजगारीको दायरा बढ्छ।

विद्युतीय सवारी मर्मत, चार्जिङ स्टेशन, ऊर्जा-कुशल उपकरण, कृषि प्रशोधन, कोल्ड स्टोरेज, डिजिटल सेवा, होटल तथा पर्यटन, स्थानीय उत्पादन, साना उद्योग, विद्युतीय उपकरण सेवा;यी सबै क्षेत्रमा युवाका लागि नयाँ अवसर जन्मिन सक्छन्।

तर यसका लागि सीप चाहिन्छ। प्राविधिक तालिम चाहिन्छ। उद्यम सुरु गर्ने साना वित्तीय साधन चाहिन्छ। स्थानीय बजार चाहिन्छ। व्यवसायिक परामर्श चाहिन्छ। युवालाई केवल ‘देशमै बस’ भनेर पुग्दैन। देशमै बस्न मिल्ने अर्थतन्त्र बनाउनुपर्छ।

ऊर्जा, उद्योग र स्थानीय अर्थतन्त्र

नेपालको ऊर्जा सम्भावनालाई आर्थिक परिणाममा बदल्ने सबैभन्दा व्यवहारिक बाटो स्थानीय अर्थतन्त्रबाट सुरु हुन सक्छ। हरेक जिल्ला ठूलो उद्योगको केन्द्र नबन्न सक्छ, तर हरेक जिल्लाले स्थानीय स्रोतमा आधारित केही उत्पादन र सेवा केन्द्र बनाउन सक्छ।

कृषि उत्पादन हुने ठाउँमा प्रशोधन र चिस्यान भण्डारण, पर्यटन क्षेत्र भएको ठाउँमा स्वच्छ ऊर्जा आधारित होटल सेवा, शहरी क्षेत्रमा विद्युतीय यातायात, बजार केन्द्रमा साना उत्पादन उद्योग, सीमा नजिक व्यापारिक प्रशोधन, पहाडी क्षेत्रमा स्थानीय उत्पादनको ब्रान्डिङ;यी सबै ऊर्जा उपयोगका सम्भावित क्षेत्र हुन्।

स्थानीय तहहरूले ऊर्जा खपतलाई आफ्नो विकास योजनासँग जोड्न सक्छन्। स्थानीय उद्यमीलाई प्रोत्साहन दिन सक्छन्। बैंकसँग साझेदारी गरेर साना ऋण योजना ल्याउन सक्छन्। प्राविधिक शिक्षालयसँग मिलेर सीप कार्यक्रम चलाउन सक्छन्।

राष्ट्रिय समृद्धिको बाटो केन्द्रबाट मात्र होइन, स्थानीय अर्थतन्त्रबाट पनि खुल्छ।

मापन बदल्नुपर्छ : मेगावाटबाट परिणामतर्फ

हामीले अब ऊर्जा सफलताको मापन पनि विस्तार गर्नुपर्छ। कति मेगावाट उत्पादन भयो भन्ने मापन आवश्यक छ। तर त्यतिले मात्र पुग्दैन।

अब हामीले सोध्नुपर्छ;

कति बिजुली देशभित्र खपत भयो?

कति आयातित इन्धन विस्थापित भयो?

कति उद्योगले स्वदेशी बिजुली प्रयोग गरे?

कति रोजगारी सिर्जना भयो?

कति स्थानीय उद्यम जन्मिए?

कति घरले विद्युतीय उपकरण अपनाए?

कति सार्वजनिक यातायात विद्युतीय भयो?

कति किसानले ऊर्जा आधारित भण्डारण वा प्रशोधन सुविधा पाए?

जब मापन परिणाममा आधारित हुन्छ, नीति पनि परिणाममुखी बन्छ। जब लक्ष्य जीवनसँग जोडिन्छ, नागरिक पनि सहभागी हुन्छन्। जब ऊर्जा अर्थतन्त्रमा देखिन्छ, राष्ट्रको आत्मविश्वास बढ्छ।

नेतृत्वको अर्थ : घोषणाभन्दा निरन्तरता

कुनै पनि ठूलो राष्ट्रिय परिवर्तनका लागि नेतृत्व आवश्यक हुन्छ। तर नेतृत्व भनेको केवल भाषण होइन। नेतृत्व भनेको प्राथमिकता निर्धारण गर्नु, असजिलो निर्णय लिनु, निकायहरूलाई एउटै दिशामा लैजानु, समयमै निर्णय गराउनु र परिणाममा निरन्तर नजर राख्नु हो।

ऊर्जा क्षेत्रलाई आर्थिक रूपान्तरणको आधार बनाउने हो भने नेतृत्वले तीन कुरा गर्नुपर्छ;दिशा स्पष्ट पार्नु, समन्वय बलियो बनाउनु र कार्यान्वयनलाई निरन्तरता दिनु।

नेपालमा सरकार परिवर्तन हुन सक्छ, मन्त्री परिवर्तन हुन सक्छन्, नीति बहस बदलिन सक्छ। तर राष्ट्रिय प्राथमिकता बदलिनु हुँदैन। ऊर्जा, उद्योग, रोजगारी र समृद्धिलाई जोड्ने दीर्घकालीन दृष्टि राजनीतिक चक्रभन्दा माथि उठ्नुपर्छ।

यही नै कार्यान्वयन अनुशासनको मूल हो।

निष्कर्ष : सम्भावनाबाट परिणाममा जाने समय

नेपाल अब ऊर्जा सम्भावनाको कुरा मात्र गर्ने अवस्थामा रहनु हुँदैन। अब परिणाम देखाउने समय आएको छ। बिजुली उत्पादन हुँदैछ भने त्यसले घरको खर्च घटाउनुपर्छ, उद्योग चलाउनुपर्छ, युवालाई काम दिनुपर्छ, आयात घटाउनुपर्छ, गाउँको अर्थतन्त्र बलियो बनाउनुपर्छ, शहरको प्रदूषण घटाउनुपर्छ र देशको आर्थिक आत्मविश्वास बढाउनुपर्छ।

ऊर्जा सम्भावना ठूलो छ, तर सम्भावनालाई परिणाममा बदल्न अनुशासन चाहिन्छ। नीति अनुशासन, कार्यान्वयन अनुशासन, समन्वय अनुशासन, लगानी अनुशासन र नागरिक व्यवहार परिवर्तनको अनुशासन।

नेपालले अँध्यारोबाट उज्यालोतर्फ यात्रा गरिसकेको छ। अब उज्यालोबाट परिणामतर्फको यात्रा सुरु गर्नुपर्छ।

यदि हामीले स्वदेशी ऊर्जालाई स्वदेशी उद्योग, स्वदेशी रोजगारी, स्वदेशी खपत र स्वदेशी आत्मविश्वाससँग जोड्न सक्यौँ भने ऊर्जा नेपालको नयाँ आर्थिक अध्यायको आधार बन्न सक्छ।

अब समय आएको छ;सम्भावनाको प्रशंसा मात्र होइन, परिणामको व्यवस्थापन गर्ने।

अब समय आएको छ;मेगावाट गन्ने मात्र होइन, त्यसबाट सिर्जना भएको समृद्धि नाप्ने।

अब समय आएको छ;ऊर्जा योजनालाई राष्ट्रिय कार्यान्वयन अनुशासनमा बदल्ने।

नेपालसँग सम्भावना छ। अब नेपाललाई चाहिएको कुरा हो;त्यस सम्भावनालाई परिणाममा बदल्ने सामूहिक संकल्प र व्यवस्थापन क्षमता।