अरनिको राजमार्गअन्तर्गत भक्तपुरको सूर्यविनायकदेखि काभ्रेपलाञ्चोकको धुलिखेलसम्मको सडक छ लेनमा विस्तार भइरहेको छ। मध्यपहाडी क्षेत्रमा यही राजमार्ग हुँदै पूर्वी तराईसम्मका यात्रुवाहक तथा मालवाहक यातायातका साधनको चापले थिलथिलिरहेको अरनिको राजमार्गको सूर्यविनायक–धुलिखेल सडक खण्डलाई तीन वर्ष ढिला गरेर सुरु गरे पनि मध्यपहाडी क्षेत्रको गौरवको योजनाका रूपमा लिइएको छ।

यस राजमार्ग विस्तारले सङ्घीय राजधानी काठमाडौँबाट पूर्वी मध्यपहाडी क्षेत्र लगायत छोटो दूरीका रूपमा रहेको बिपी राजमार्ग हुँदै पूर्वतर्फ जाने यात्रुलाई सहज भएको छ। करिब तीन वर्षअघि सुरु गरिएको यस आयोजना (१६ किलोमिटर) को हाल ६५ प्रतिशत काम सकिएको जनाइएको छ।

सूर्यविनायक–धुलिखेल, धुलिखेल–सिन्धुली–बर्दिबास सडक आयोजनाद्वारा निर्माणाधीन सडक विस्तार कार्यले हाल तीव्रता पाएको छ। अन्य राजमार्गबाट एकत्रित भएका सवारी धुलिखेलबाट अरनिको राजमार्ग हुँदै एकहोरो रूपमा राजधानी जाने गर्दछन्। यसकारण पनि सूर्यविनायक–धुलिखेल सडकखण्ड विस्तारले यातायातको क्षेत्रमा सुगमता दिलाउन थालेको हो।

अरनिको राजमार्गको प्रस्थानबिन्दु कोटेश्वरदेखि सूर्यविनायकसम्म भने दशकअघि नै छ लेनमा विस्तार गरिसकिएको थियो। सङ्घीय राजधानी काठमाडौँबाट बागमती प्रदेशअन्तर्गत मध्यपहाडीका बिपी र पुष्पलाल रार्जमार्ग हुँदै पूर्वसम्मको दूरी यही सडकबाट पार गरिन्छ भने यस सडकबाट अरनिको राजमार्ग हुँदै कोशी र मधेश प्रदेशका नागरिकसमेत काठमाडौँ आवतजावत गर्दै आएका छन्।

दुई लेन रहेको अरनिको राजमार्गको यस सडक खण्डलाई छ लेनका लागि विस्तार कार्य भइरहेको हो। सडक दायाँबायाँ दुई सर्भिस लेन तथा दुई दशमलव पाँच मिटरको फुटपाथ निर्माण भइरहेको छ। यो खण्ड विस्तारपछि सूर्यविनायकदेखि धुलिखेलसम्मको ट्राफिक व्यवस्थापन सहज हुने तथा पर्यटन प्रवर्द्धनमा समेत टेवा पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

सडक विस्तार कार्य सम्पन्न भएपछि यस क्षेत्रबाट सङ्घीय राजधानी काठमाडौँ प्रवेशका लागि निकै सुगमता हुने बताइन्छ। “अरनिको राजमार्गको सूर्यविनायक–धुलिखेल सडकखण्ड विस्तार एउटा गौरवको आयोजना हो”,  धुलिखेल नगरपालिका–३ का वडाध्यक्ष गणेश आचार्यले भने, “राजधानी बाहिरको सडक विकासमा एउटा फड्को हो, यो सम्पन्न भएपछि मध्यपहाडी क्षेत्र तथा पूर्वी तराईसम्मका यातायातमा आवतजावतका लागि निकै सहजता हुनेछ।”

यस खण्डको विस्तार कार्य सकिएपछि अरनिको राजमार्गको थप विस्तार कार्यलाई सडक विभागले अघि बढाउने जनाएको छ।

सूर्यविनायक–धुलिखेल सडक विस्तार कार्यले भक्तपुर लगायत काभ्रेली नागरिकमा खुसियाली छाएको देखिन्छ। बनेपाका राजन मानन्धर भन्छन्, “पछिल्ला वर्षमा सडकमा सवारी चाप बढिरहेकाले काठमाडौँ पुग्ने २५ किलोमिटर सडकमा डेढ–दुई घण्टा लाग्थ्यो, अब छ लेनको बनेपछि सजिलो गरी आघा घण्टादेखि पौने घण्टामा पुग्नेछौँ, यो निकै खुसी विषय हो।”

उनले सडकमा देखिएका विविध समस्या सुल्झाएर आयोजनाले निर्माण कार्यलाई तीव्रता दिएकामा छिट्टै सम्पन्न हुने विश्वास गरेको बताए।

आयोजनाको समयावधि सकिएकाले गत मङ्सिर अन्तिम साता म्याद सकिएर पुनः एक वर्ष थपिएपछि स्तरोन्नति कार्यलाई तीव्रता दिइएको हो। आठ किलोमिटर दूरीको साँगा–धुलिखेल सडक विस्तारका लागि २०७९ मङ्सिर २७ गते सम्झौता भई २०८२ मङ्सिर २५ गते आयोजनाको म्याद सकिएको थियो। यस सडकखण्ड विस्तारका लागि लामा कन्स्ट्रक्सन प्रालिले रु चार अर्ब पाँच करोड ६४ लाखमा ठेक्का लिएको थियो। सो अवधिमा ६५ प्रतिशत मात्र काम सम्पन्न भएको सूर्यविनायक–धुलिखेल, धुलिखेल–सिन्धुली–बर्दिवास सडक आयोजनाले जनाएको छ। सम्झौताअनुसार म्याद सकिँदा ४० प्रतिशत विस्तार कार्य अधुरो अवस्थामा रहेको हो।

कन्स्ट्रक्सनका प्रबन्धक रवीन्द्र श्रेष्ठकाअनुसार साँगा–धुलिखेल खण्डमा समग्रमा ६५ प्रतिशत तथा बालोपत्रबाहेक भौतिक प्रगति ९० प्रतिशत सम्पन्न भएको छ। हालसम्म धुलिखेल क्षेत्रमा करिब दुई किमी र पुल बजार–जनागाल क्षेत्रमा करिब एक किमी सडक कालोपत्र गरिएको छ भने कालोपत्र गर्ने कार्यलाई तीव्रता दिइएको हो। यसअघि गत मङ्सिर तेस्रो साता डेढ वर्षदेखि रोकिएको सूर्यविनायक–धुलिखेल सडकखण्डको पुलबजार क्षेत्रमा स्तरोन्नति कार्य थालिएको थियो।

पुलबजार क्षेत्रमा ‘सेन्टर लाइन’को विषयलाई लिएर स्थानीयवासीले विवाद गरेपछि डेढ वर्षदेखि अवरुद्ध करिब ३०० मिटर सडकको स्तरोन्नति कार्यलाई केही विषयमा सम्झौता गरेपछि पुनः निरन्तरता दिने सहमति भएको थियो।

सूर्यविनायक धुलिखेल सडक आयोजनाका आयोजना प्रमुख विजयकुमार महतोले साँगा–धुलिखेल पहिलो खण्डमा ६० प्रतिशत र दोस्रो सूर्यविनायक–साँगा खण्डमा भने ४५ प्रतिशत काम सकिएकोबताए। उनका अनुसार सूर्यविनायक–साँगा खण्डमा केही स्थानका र भत्काउने प्रक्रिया भइरहेको छ।

आयोजनाका इन्जिनियर विष्णुप्रसाद खनालका अनुसार जनागाल, बाँसघारी–बुडोल, साँगा–भैँसेपाटी, बनेपा बजार लगायतका क्षेत्रमा हाल कामलाई तीव्रता दिइएको छ। उनका अनुसार पुलबजार–जनागाल क्षेत्रको बनेपातर्फ दायाँतर्फ लम्बाइ ८०० मिटर र चौडाइ १० मिटर कालोपत्र सम्पन्न भइसकेको छ बनेपाबाट साँगातर्फ बायाँ लेनको कालोपत्रको तयारी भइरहेको छ।

यस्तै हाल बाँसघारी–बुडोल क्षेत्रमा मुख्य लेनमा कटिङ र सर्भिस लेनमा ग्राभेल राख्ने काम भइरहेको छ। बनेपाको चाँदनी चोकमा कल्भर्ट राख्ने तयारी भइरहेको छ भने बनेपाको चण्डेश्वरी खोला क्षेत्रमा अहिले पर्खाल लगाउने, फिलिङ गर्ने काम भइरहेको खनालको भनाइ छ।

साँगा–भैँसेपाटी क्षेत्रको ढुङ्गेधारामा अहिले कटिङको काम भइरहेको उनले बताए। सूर्यविनायक–धुलिखेल सडक विस्तार कार्यअन्तर्गत दोस्रो खण्ड सूर्यविनायक–साँगा ७ दशमलव ५ किलोमिटर विस्तारका लागि तीन अर्ब ८८ करोड ९३ लाख रूपैयाँमा ठेक्का लगाइएको थियो । यस खण्डको ठेक्का अवधि पनि गत पुसमा सकिएपछि म्याद थपिएको हो।

यस सडकखण्ड सूर्यविनायकबाट साँगासम्म र साँगाबाट धुलिखेलसम्म गरी दुई खण्डमा विभाजन गरी सोही अनुसार ठेक्का सम्झौता भई विस्तार भइरहेको हो। यसअघि मुख्य सडक र सर्भिस लेन गरी छ लेनको सडक विस्तारको कार्य बजेट अभावका कारणले समयमा ढिलाइ भएको आयोजनाले बताएको छ।

हाल यस सडकको दायाँबायाँ टेवा पर्खाल लगाउने, नाली निर्माण गर्ने र ‘कलभर्ट’ निर्माण कार्य अन्तिम चरणमा पुगेको छभने सडक निर्माणका क्रममा साँगा क्षेत्रमा ठूलो घुम्ती तथा तल ठूलो भिर भएकाले काम गर्न केही अफ्ठ्यारो परेको जनाइएको छ।

यस्तै हाल साँगामा ‘अन्डरपास’ निर्माण कार्य भइरहेको छ। साँगामा समस्या रहेको डेढदेखि दुई किलोमिटर सडकमा जानेआउने लेन तलमाथि हुने भए पनि ‘सर्भिस लेन’ भने निर्माण गर्न नसकिने देखिएको विस्तृत अध्ययन प्रतिवेदन (डिपिआर) ले देखाएको छ।

यो सडकमा पुलहरू थप निर्माण गर्न आवश्यक पर्ने भएकाले पुलका लागि एक अर्ब लाग्ने आयोजनाको अनुमान छ। अध्ययन प्रतिवेदनअनुसार यस आयोजनामा २०/२० मिटरको तीन पुल, जगाती र महादेवखोला पेट्रोल पम्पनजिक निर्माण गरिने भएको हो। यसका लागि प्रतिमिटर १५ लाख रूपैयाँ लाग्ने अनुमान गरिएको जनाइएको छ। २०१७ सालमा राजमार्ग बन्दा सडक दायाँबायाँ २५–२५ गज अर्थात् २२ दशमलव ८६ मिटर कायम गरिएको थियो।

यस्तै २०२१ सालमा सरकारले कानुन बनाएर यो राजमार्गमा त्यही नियम यथावत् कायम गरेको थियो र सोही कानुनका आधारमा सडकका दायाँबायाँमा घर बनेका थिए।

यसैबीच पुरातत्त्व विभागले हाल स्तरोन्नति भइरहेको सूर्यविनायक–धुलिखेल सडकखण्डमा पर्ने पुरातात्त्विक–ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण गर्न आग्रह गरेको छ। ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षणार्थ विभागले स्तरोन्नति भइरहेको यस सडकखण्डसँग सरोकार राख्ने दुई जिल्ला भक्तपुर र काभ्रेपलाञ्चोकका निकाय, सडक विभाग तथा आयोजनालाई आग्रह गरेको हो।

विभागले त्यस क्षेत्रमा सम्पदा प्रभाव मूल्याङ्कन (एचआइए) भइसकेको जनाउँदै एचआइएको प्रतिवेदनबमोजिम मात्रै परम्परागत निर्माण सामग्रीको प्रयोग गरी मौलिक स्वरूपमा पुनर्निर्माण गर्न पत्राचारमार्फत आग्रह गरेको छ।

विभागका सङ्ग्रहालय अधिकृत पुरुषोत्तम आचार्यका अनुसार ढुङ्गेधारालगायत ऐतिहासिक सम्पदा पुनर्निर्माण गर्दा प्राचीन स्मारक ऐन २०१३ (पाँचौं संशोधन) बमोजिम गर्न तथा हालसम्म भए गरेका कार्यको प्रगतिसमेत विभागलाई उपलब्ध गराउन भनिएको छ।

यसअघि आयोजनाले स्तरोन्नति भइरहेको सूर्यविनायक–धुलिखेल सडकखण्डअन्तर्गत अरनिको राजमार्गमा आठ दशमलव चार किमी सडकखण्डमा पर्ने ऐतिहासिक आठ संरचना व्यवस्थापनमा कठिनाइ भएको जनाइएको थियो।

उक्त संरचनामा काभ्रेपलाञ्चोकतर्फ साँगा–धुलिखेल सडकखण्डमा पोखरी, मन्दिर, कुवा, नासिका मन्दिर र ढुङ्गेधारा रहेको आयोजनाको विवरण उल्लेख  छ।

यस्तै भैँसेपाटीमा दुई कुवा, ढुङ्गेधारा तथा जनागालस्थित पिपलबोटमा गणेश मन्दिर ऐतिहासिक सम्पदाको सूचीमा परेका हुन्। यीमध्ये गणेश मन्दिर स्थानीयले अन्यत्र स्थानान्तरण गरिसकेका छन्। आयोजनालाई अब सात स्थानमा रहेका आठ सम्पदाको संरक्षण, व्यवस्थापन एवं स्थानान्तरण गर्ने गरी बनाइएको वैकल्पिक ‘डिजाइन’ का विषयमा स्थानीय जनप्रतिनिधि एवं अगुवासँग छलफल गर्दै निर्माण प्रक्रिया अघि बढ्ने जनाइएको छ।

आयोजनाले साँगामा रहेको ऐतिहासिक पोखरीलाई नासिका भगवती मन्दिर नजिक वा उपयुक्त स्थानमा स्थानान्तरणको प्रस्ताव गरेको छभने मन्दिर र कुवालाई पनि सोही मन्दिर आसपास स्थानान्तरण गर्न सकिने जनाएको छ।

यस्तै नासिका मन्दिरको वरिपरिको बालसंरक्षण गरी एकतर्फी सडक निर्माण गर्ने वा नगर्नेबारे अनिर्णित भएको छ। स्थानीयवासीले भने नासिका मन्दिरको ऐतिहासिकता महत्त्वपूर्ण भएकाले सोही स्थानमा संरक्षणका लागि सुझाव दिएको आयोजनाका इन्जिनियर खनालले बताए।

स्थानीयले साँगामा हरेक वर्ष मनाउँदै आएको बिस्केट जात्राका लागि प्रयोग हुने स्थान, पोखरी तथा मन्दिर, धारा र कुवाको विशेष संरक्षणका लागि आयोजनाले सहयोग गर्नुपर्ने बताउँदै आएका हुन्।

साँघुरो सडकका कारण बर्सेनि ट्राफिक जाम बढ्दै गएपछि विस्तार थालिएको हो। चीनसँगको छोटो दूरीको नाका सिन्धुपाल्चोकको तातोपानी नाका खुला भएपछि यस राजमार्गमा सवारी चाप बढेको छ। हाल कोटेश्वरबाट यही राजमार्गमा लामा दूरीका सवारी मात्र दैनिक एक हजार ५०० भन्दा बढी छुट्ने गरेका छन्।