नेपाली कांग्रेसको वर्तमान अन्तर्द्वन्द्वलाई सामान्य गुटगत असहमति, नेताहरूबिचको व्यक्तिगत तिक्तता वा संगठनात्मक विवादको संज्ञा दिएर मात्र यसको गहिराइ बुझ्न सकिँदैन। सतहमा देखिएको विवाद वास्तवमा पार्टीको वैधानिकता, नेतृत्वाधिकार, संगठनात्मक प्रभुत्व, पुस्तान्तरण, राजनीतिक उत्तराधिकार र आगामी राष्ट्रिय सत्ता–समीकरणमाथिको बहुस्तरीय संघर्ष हो। एकता र विभाजनका नाराहरू यही गहिरो शक्ति–राजनीतिको अभिव्यक्ति हुन्। कांग्रेसभित्र आज मूल प्रश्न ‘कांग्रेस एक हुन्छ कि फुट्छ ?’ मात्र होइन। अझ गम्भीर प्रश्न हो– कुन राजनीतिक शक्ति कांग्रेसको भावी चरित्र निर्धारण गर्ने छ? कसले संगठनमाथि निर्णायक प्रभाव राख्नेछ? कसले आगामी नेतृत्वको वैधता निर्माण गर्नेछ ? र अन्ततः कांग्रेसले नेपालको भावी सत्ता–समीकरणमा आफूलाई कुन स्थानमा स्थापित गर्नेछ ? यी प्रश्नको उत्तर नखोजी कांग्रेसको संकटबारे गरिने कुनै पनि बहस अधुरो हुन्छ।
एकताको आवरणभित्रको शक्ति- संघर्ष
राजनीतिमा शब्द र आशय सधैं एउटै हुँदैनन्। एकता सबै नेताको साझा राजनीतिक शब्द हुन सक्छ तर त्यसको अन्तर्निहित उद्देश्य फरक हुन सक्छ। कसैका लागि एकता संस्थाको संरक्षण हो, कसैका लागि आफ्नो प्रभावको निरन्तरता, कसैका लागि नयाँ नेतृत्वलाई वैधता दिने माध्यम र कसैका लागि आगामी राजनीतिक प्रतिस्पर्धाअघि शक्ति पुनर्संरचना गर्ने रणनीति। त्यसैले कांग्रेसभित्रको वर्तमान बहसलाई विभाजनभन्दा एकताको सर्त र शक्ति–विन्यासको संघर्षका रूपमा बुझ्नु बढी उपयुक्त हुन्छ किनकि वास्तविक राजनीति यही हो– कोही पनि विभाजनको झन्डा बोकेर अगाडि आउँदैन, पहिले आफ्नो राजनीतिक शक्ति मापन गर्छ, सम्भावित लाभ–हानि गणना गर्छ र त्यसपछि एकता, पुनर्गठन वा अलग ध्रुवको विकल्प रोज्छ। कांग्रेसभित्रको अहिलेको मनोविज्ञान पनि यही राजनीतिक गणितबाट प्रभावित छ।
को एकता चाहँदैन?
यो प्रश्नको उत्तर व्यक्तिको नामबाट होइन, हितको संरचनाबाट खोजिनुपर्छ। कांग्रेसभित्र एकता नचाहने प्रवृत्तिका पछाडि मूलतः चार प्रकारका राजनीतिक स्वार्थ देखिन सक्छन्। पहिलो, शक्ति विस्थापनको भय। लामो समयसम्म पार्टीभित्र निर्णायक भूमिका खेलेका शक्ति केन्द्रहरूका लागि नयाँ नेतृत्वको उदय केवल नेतृत्व परिवर्तन होइन, यो आफूले निर्माण गरेको प्रभाव–क्षेत्रको पुनर्विन्यास हो।
दोस्रो, राजनीतिक उत्तराधिकारको संकट। पुरानो पुस्ताबाट नयाँ पुस्तातर्फ नेतृत्व हस्तान्तरण हुँदा कसको राजनीतिक भविष्य सुरक्षित हुन्छ भन्ने प्रश्न उठ्छ। वर्तमान संरचनामा आफ्नो भविष्य कमजोर देखियो भने अलग शक्ति–केन्द्र निर्माणको आकर्षण बढ्न सक्छ।
तेस्रो, संगठनात्मक नियन्त्रण। नेपाली राजनीतिको कठोर यथार्थ के हो भने संगठनमाथिको नियन्त्रण नै निर्वाचनको प्रारम्भिक शक्ति हो। सदस्यता, प्रतिनिधित्व, टिकट वितरण, जिल्ला–प्रदेश संरचना र कार्यकर्ता परिचालनमा प्रभाव राख्ने समूहले भविष्यको नेतृत्वमा पनि प्रभाव राख्छ।
चौथो, सत्ता–समीकरणको पूर्वतयारी। आज पार्टीभित्रको शक्ति संघर्ष केवल पार्टी कार्यालयसम्म सीमित छैन। त्यसको अन्तिम गन्तव्य संसद्, सरकार, गठबन्धन र राज्यसत्तासम्म पुग्छ। त्यसैले आगामी निर्वाचनपछि सम्भावित सत्ता–समीकरणलाई ध्यानमा राखेर आजै शक्ति केन्द्रित गर्ने प्रयास हुनु अस्वाभाविक होइन। यही कारणले कांग्रेसको आन्तरिक द्वन्द्वलाई केवल वैचारिक मतभेद भन्नु पर्याप्त हुँदैन। यो मूलतः राजनीतिक शक्ति र भविष्यको सत्ता–पहुँचमाथिको प्रतिस्पर्धा हो।
किन एकता चाहन्छन्?
एकताको पक्षमा उभिनेहरू पनि केवल भावनात्मक कारणले एकता चाहन्छन् भन्ने मान्न मिल्दैन। उनीहरूका लागि ठुलो कांग्रेस नै ठुलो राजनीतिक पुँजी हो। विभाजित कांग्रेसले संगठनात्मक मत विभाजित गर्छ, कार्यकर्ता विभाजित गर्छ, निर्वाचन क्षेत्रमा प्रतिस्पर्धात्मक शक्ति घटाउँछ र राष्ट्रिय राजनीतिमा सौदाबाजीको क्षमता कमजोर बनाउँछ। एकीकृत कांग्रेससँग सरकार निर्माण, प्रतिपक्ष सञ्चालन, निर्वाचन प्रतिस्पर्धा र राष्ट्रिय राजनीतिक अजेन्डा निर्धारण गर्ने क्षमता तुलनात्मक रूपमा बढी हुन्छ। त्यसैले एकताको राजनीतिक अर्थ हो– सामूहिक शक्ति संरक्षण।
पुरानो पुस्ता: विरासत कि प्रभाव?
कांग्रेसको पुरानो पुस्ताको योगदान अस्वीकार गर्न सकिँदैन। उनीहरूले संघर्ष, आन्दोलन, संगठन निर्माण र लोकतान्त्रिक परिवर्तनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् तर राजनीतिक इतिहासको सम्मान र वर्तमान राजनीतिक अधिकार एउटै विषय होइनन्। विरासत सम्मानको विषय हो, नेतृत्व वर्तमानको विषय हो। वरिष्ठता आफैंमा स्थायी नेतृत्वाधिकार होइन। त्यस्तै युवावस्था आफैंमा नेतृत्वको प्रमाण पनि होइन।
नयाँ पुस्ताले नेतृत्व माग्नु स्वाभाविक हो तर उसले नेतृत्वको क्षमता प्रमाणित गर्नुपर्छ। पुरानो पुस्ताले सम्मान खोज्नु स्वाभाविक हो तर उसले नेतृत्व हस्तान्तरणको ऐतिहासिक दायित्व पनि स्वीकार गर्नुपर्छ। यसैले कांग्रेसको समाधान ‘पुरानो हटाऊ, नयाँ ल्याऊ’ होइन। सही सूत्र हो -अनुभवको संस्थागत संरक्षण र नेतृत्वको लोकतान्त्रिक पुस्तान्तरण।
नयाँ नेतृत्वको वास्तविक चुनौती
नयाँ नेतृत्वको उदयलाई कांग्रेसको पुनर्जागरणसँग जोडेर हेर्ने आशा छ। तर नेतृत्व परिवर्तन मात्र राजनीतिक पुनर्जागरण होइन। नयाँ नेतृत्वले पुरानो शैलीको गुटगत राजनीतिलाई नयाँ अनुहारमा दोहोर्यायो भने परिवर्तनको सम्पूर्ण राजनीतिक औचित्य समाप्त हुन्छ। कांग्रेसलाई नयाँ नेतृत्वसँगै नयाँ राजनीतिक आख्यान चाहिएको छ।
अब कांग्रेसले केवल आफ्नो गौरवशाली इतिहास सुनाएर जनताको विश्वास पुनः प्राप्त गर्न सक्दैन। उसले भन्नुपर्छ - नेपालको अर्थतन्त्र कसरी रूपान्तरण गर्ने? युवालाई स्वदेशमै अवसर कसरी दिने? राज्य संयन्त्रलाई कसरी उत्तरदायी बनाउने? भ्रष्टाचारको संरचनात्मक नियन्त्रण कसरी गर्ने? डिजिटल शासन कसरी विस्तार गर्ने? निजी क्षेत्रको विश्वास कसरी पुनस्र्थापित गर्ने? शिक्षा र स्वास्थ्यलाई उत्पादनशील मानवपुँजीमा कसरी रूपान्तरण गर्ने? नयाँ नेतृत्वले यी प्रश्नको उत्तर दिन सकेन भने पुस्तान्तरण केवल चेहराको परिवर्तन हुनेछ, राजनीतिक संस्कारको होइन।
सदस्यता र महाधिवेशन: वास्तविक शक्ति–द्वार
कांग्रेसको संगठनात्मक संकटको केन्द्रमा सदस्यता, प्रतिनिधित्व र महाधिवेशन प्रक्रिया छन्। किनकि यी केवल प्रशासनिक विषय होइनन्। यही प्रक्रियाले भावी नेतृत्वको राजनीतिक वैधता निर्माण गर्छ।
कसको सदस्यता वैध? कसले प्रतिनिधित्व गर्ने? कसले महाधिवेशनमा मतदान गर्ने? कसले नेतृत्व चयन गर्ने? यी प्रश्नको उत्तर निष्पक्ष र पारदर्शी भएन भने कुनै पनि नेतृत्व चयनपछि विवाद समाप्त हुँदैन। त्यसैले कांग्रेसले सदस्यता प्रणालीलाई प्रविधिमैत्री, पारदर्शी, परीक्षणयोग्य र संस्थागत बनाउनुपर्छ। महाधिवेशनलाई गुटगत शक्ति प्रदर्शन होइन, पार्टीको लोकतान्त्रिक सर्वोच्च निकायका रूपमा पुनस्र्थापित गर्नुपर्छ।
टिकटको राजनीति
टिकट वितरण पारदर्शी भएन भने हरेक नेता आफ्नो गुट निर्माण गर्न बाध्य हुन्छ। त्यसैले कांग्रेसको गुट अन्त्य गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपायमध्ये एउटा हो– उम्मेदवार छनोटको स्पष्ट, मापनयोग्य र संस्थागत मापदण्ड। लोकप्रियता, संगठनात्मक योगदान, जनसम्बन्ध, चुनावी सम्भाव्यता, नैतिक आचरण र राजनीतिक क्षमता जस्ता सूचकका आधारमा उम्मेदवार छनोट गर्न सकिने प्रणाली आवश्यक छ।
कांग्रेसले देशलाई के सन्देश दिने?
नेपालको वर्तमान राजनीतिक वातावरणमा कांग्रेसका नेताहरूले आफ्नै आन्तरिक विवादलाई राष्ट्रिय निराशाको अर्को कारण बन्न दिनुहुँदैन। उनीहरू एउटै मञ्चमा उभिएर भन्न सक्नुपर्छ– ‘हामीबिच मतभेद छन् तर लोकतन्त्रप्रतिको प्रतिबद्धतामा मतभेद छैन। हामीबिच नेतृत्वको प्रतिस्पर्धा छ तर राष्ट्रको भविष्यमा प्रतिस्पर्धा छैन। हामी पार्टीभित्र चुनाव लड्छौं तर पार्टीलाई कमजोर बनाएर होइन। वरिष्ठताको सम्मान हुनेछ, पुस्तान्तरणको अधिकार सुरक्षित हुनेछ र कांग्रेस व्यक्तिको इच्छाले होइन, विधान र संस्थागत प्रक्रियाले चल्नेछ।’
यस्तो सन्देश राजनीतिक रूपमा अत्यन्त शक्तिशाली हुनेछ किनकि यसले कार्यकर्तालाई मात्र होइन, देशलाई पनि एउटा संकेत दिनेछ - कांग्रेस आफ्नो आन्तरिक संकट लोकतान्त्रिक ढंगले समाधान गर्न सक्षम छ।
राष्ट्रिय राजनीतिक सन्दर्भ
कांग्रेसभित्रको शक्ति संघर्षलाई राष्ट्रिय राजनीतिक परिवेशबाट अलग गरेर हेर्न मिल्दैन। नेपालमा नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको उदय, परम्परागत दलप्रतिको जनअसन्तुष्टि, युवाको राजनीतिक बेचैनी र राज्यप्रति घट्दो विश्वासले पुराना दलहरूलाई अस्तित्वगत चुनौती दिइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा कांग्रेसभित्रको विभाजनले केवल मत विभाजन गर्दैन, यसले नयाँ राजनीतिक शक्तिलाई राजनीतिक रिक्तता भर्ने अवसर पनि दिन सक्छ। त्यसैले कांग्रेसको आन्तरिक एकता आज कांग्रेसको संगठनात्मक आवश्यकता मात्र होइन, यो उसको राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धात्मक अस्तित्वको प्रश्न पनि हो तर एकता भन्दै पुरानो संरचना जस्ताको तस्तै जोगाउनु पनि समाधान होइन। कांग्रेसलाई बचाउने एकता होइन, कांग्रेसलाई रूपान्तरण गर्ने एकता आवश्यक छ।
अन्तिम राजनीतिक निर्णय
आज कांग्रेससँग दुई विकल्प छन्। पहिलो - गुटलाई पार्टीभन्दा ठुलो बनाउने, व्यक्तिलाई संस्थाभन्दा शक्तिशाली बनाउने र आगामी निर्वाचनको गणितका लागि अहिलेको संगठनलाई जोखिममा पार्ने। दोस्रो - व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षालाई संस्थागत अनुशासनभित्र राख्ने, पुस्तान्तरणलाई व्यवस्थित गर्ने, आन्तरिक लोकतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्ने र राष्ट्रिय राजनीतिक अजेन्डामार्फत जनविश्वास पुनर्निर्माण गर्ने।
पहिलो बाटोले केही व्यक्तिलाई तत्काल शक्ति दिन सक्छ। दोस्रो बाटोले कांग्रेसलाई दीर्घकालीन राजनीतिक भविष्य दिन सक्छ।
प्रकाशित: ३ भाद्र २०८३ ०९:५२ बुधबार