प्रेम, विश्वास र आत्मीयताको सम्बन्ध मानिने प्रेम सम्बन्ध पछिल्लो समय हिंसा, धम्की, प्रतिशोध र हत्यासम्म पुग्ने घटनासँग जोडिन थालेका छन् । प्रेममा अस्वीकार, सम्बन्धमा आएको दरार, शंका, अविश्वास, विवाह गर्न दबाब, सम्बन्ध तोड्न नदिने जिद्दी तथा व्यक्तिगत अहंकारका कारण कतिपय घटना ज्यान जाने अवस्थासम्म पुग्ने गरेका छन् ।
सर्लाहीको लालबन्दीमा बिहीबार भएको एक युवकको रहस्यमय मृत्युले पनि प्रेम सम्बन्धभित्र उत्पन्न हुने विवाद र त्यसको सुरक्षा पक्षबारे प्रश्न उठाएको छ । हरिपुर्वा नगरपालिका–९ बगेवा गाउँका २० वर्षीय अमित चौधरी प्रेमिका भेट्न लालबन्दी नगरपालिका–५ स्थित उनको कोठामा पुगेका थिए । त्यहीँ उनी अचेत अवस्थामा फेला परे ।
तत्काल उपचारका लागि मोडेल अस्पताल लालबन्दी पुर्याइएका चौधरीलाई चिकित्सकले मृत घोषणा गरे । उनको मृत्युको कारण खुलिसकेको छैन । प्रहरीले घटनाको अनुसन्धानका लागि प्रेमिकालाई नियन्त्रणमा लिएर सोधपुछ गरिरहेको छ । पोस्टमार्टमको प्रतिवेदन र प्रहरी अनुसन्धानपछि मात्रै घटनाको वास्तविकता खुल्नेछ । अहिले नै यसलाई हत्या वा प्रेम सम्बन्धकै विवादको परिणाम भन्न मिल्दैन ।
तर, यो घटनाले प्रेम सम्बन्धमा देखिने विवाद, असुरक्षा र त्यसबाट उत्पन्न हुन सक्ने जोखिमबारे गम्भीर बहसको आवश्यकता औँल्याएको छ ।
प्रेमलाई स्वामित्व ठान्ने प्रवृत्ति
प्रेम सम्बन्धमा हुने हिंसाको एउटा प्रमुख कारण प्रेमलाई आपसी समझदारी र स्वतन्त्रताको सम्बन्धभन्दा पनि स्वामित्वको विषय ठान्ने प्रवृत्ति हो । आफूले मन पराएको व्यक्ति अरूसँग बोल्न नहुने, आफ्नो इच्छाअनुसार चल्नुपर्ने, सम्बन्ध अन्त्य गर्न नपाउने वा विवाह गर्नैपर्ने जस्ता सोचले विवादलाई हिंसातर्फ धकेल्न सक्छ ।
विशेषगरी प्रेम सम्बन्धमा दरार आएपछि त्यसलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्न नसक्ने, अस्वीकारलाई अपमान ठान्ने र बदलाको भावना राख्ने प्रवृत्ति जोखिमपूर्ण देखिन्छ । सम्बन्धमा अस्वीकार, धोका वा अलग हुने निर्णयलाई व्यक्तिगत प्रतिष्ठासँग जोड्दा सामान्य विवादसमेत गम्भीर घटनामा परिणत हुन सक्छ ।
सम्बन्धमा एकअर्कामाथि अनावश्यक निगरानी राख्ने, मोबाइल र सामाजिक सञ्जाल जाँच गर्ने, कहाँ गएको र कोसँग बोलेको भनेर निरन्तर जवाफ माग्ने तथा साथीभाइ र परिवारबाट अलग राख्न खोज्ने व्यवहार पनि हिंसाका प्रारम्भिक संकेत हुन सक्छन् ।
नेपाल जनसाङ्ख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०२२ अनुसार पति वा अन्तरङ्ग साथी भएका महिलामध्ये ३५ प्रतिशतले कुनै न कुनै प्रकारको नियन्त्रणकारी व्यवहार भोगेको बताएका छन् । २४ प्रतिशत महिलाले आफू अन्य पुरुषसँग बोलेकोमा पति वा साथीले ईर्ष्या गर्ने वा रिसाउने गरेको र २१ प्रतिशतले आफू कहाँ छ भन्ने जानकारी सधैँ माग्ने गरेको बताएका छन् । यसले प्रेम वा वैवाहिक सम्बन्धभित्र नियन्त्रण गर्ने प्रवृत्ति कति व्यापक छ भन्ने देखाउँछ ।
तथ्याङ्कले देखाउँछ सम्बन्धभित्रको हिंसाको गम्भीरता
नेपालमा प्रेम सम्बन्ध वा प्रेमी–प्रेमिकाबीच भएका हत्याको छुट्टै एकीकृत तथ्याङ्क उपलब्ध छैन । तर, पति–पत्नी तथा अन्तरङ्ग सम्बन्धभित्र हुने हत्याका तथ्याङ्कले समस्या गम्भीर रहेको देखाउँछन् ।
नेपाल प्रहरीको तथ्याङ्क अनुसार आर्थिक वर्ष २०२०/२१ देखि २०२५/२६ सम्म छ वर्षमा ५२८ महिलाको हत्या उनका पतिबाट भएको छ । आर्थिक वर्ष २०२५/२६ मा मात्रै पतिबाट ६८ महिलाको हत्या भएको तथ्याङ्क छ । त्यसैगरी पछिल्लो छ वर्षमा पत्नीबाट १०० पुरुषको हत्या भएको र चालु आर्थिक वर्षमा सात पुरुषको ज्यान गएको रिपोर्टमा उल्लेख छ ।
त्यस्तै, सन् २०२६ अक्टोबरमा जर्नल अफ फरेन्सिक एन्ड लिगल मेडिसिन मा प्रकाशित नेपालका घटनासम्बन्धी अध्ययनले सन् २००४ देखि २०२६ मार्च १० सम्म प्रहरी र सञ्चारमाध्यममा सार्वजनिक भएका विवरणका आधारमा १७१ वटा महिला अन्तरङ्ग साथी वा पतिबाट मारिएका घटनाको अभिलेख तयार पारेको छ ।
अध्ययनमा पहिचान भएका घटनामध्ये ४०.९ प्रतिशतमा हत्याको कारण स्पष्ट उल्लेख थिएन । कारण खुलेका घटनामा घरेलु विवाद, परस्त्री वा परपुरुष सम्बन्धको शंका र वैवाहिक असमझदारी प्रमुख रूपमा देखिएका छन् । सन् २०२२ पछि सार्वजनिक अभिलेखमा घटनाको सङ्ख्या बढेको देखिए पनि यसलाई वास्तविक हत्या दर बढेको प्रमाण मान्न नसकिने अध्ययनले स्पष्ट पारेको छ । डिजिटल माध्यममा समाचार र प्रहरी विवरणको उपलब्धता बढ्नु पनि यसको कारण हुन सक्ने अध्ययनको निष्कर्ष छ ।
यी तथ्याङ्कले प्रेम सम्बन्धमा हुने सबै हत्या बढेको प्रमाणित गर्दैनन् । तर, नजिकको सम्बन्धभित्र उत्पन्न हुने हिंसा र त्यसले निम्त्याउने ज्यान जाने जोखिमलाई भने प्रस्ट पार्छन् ।
शंका, आवेग र बदलाको भावना
सम्बन्धमा समस्या आउनु स्वाभाविक भए पनि त्यसलाई समाधान गर्ने तरिका हिंसात्मक हुनु गम्भीर सामाजिक समस्या हो । कतिपय अवस्थामा प्रेम सम्बन्धमा रहेका व्यक्तिले आफ्नो अपेक्षा पूरा नभएपछि धम्की दिने, आत्महत्या गर्ने चेतावनी दिने, निजी तस्बिर सार्वजनिक गरिदिने डर देखाउने वा सम्बन्ध तोड्न खोज्नेलाई शारीरिक आक्रमण गर्ने गरेका घटना सार्वजनिक भइरहेका छन् ।
वैदेशिक रोजगारी, लामो दूरीको सम्बन्ध, आर्थिक अभाव, सामाजिक सञ्जालबाट उत्पन्न शंका, विवाह र परिवारको दबाब तथा विवाहपछिको असमझदारीले पनि सम्बन्धमा तनाव बढाउन सक्छ । तर, यी कुनै पनि कारण हिंसा वा हत्याको औचित्य हुन सक्दैनन् ।
द काठमाडौं पोस्ट सँगको कुराकानीमा पूर्वप्रहरी अतिरिक्त महानिरीक्षक दुर्गा सिंह चन्दले सम्बन्धमा अस्थिरता, शंका, अविश्वास र विवाहबाहिरका सम्बन्धका कारण पारिवारिक विवादले गम्भीर रूप लिने गरेको बताएकी छन् । उनका अनुसार यस्ता घटना प्रायः एकै दिनको आवेगमा मात्र नभई लामो समयदेखि सञ्चित तनाव, अपमान, आर्थिक समस्या र असमझदारीको परिणामका रूपमा देखिने गरेका छन् ।
मनोविज्ञानका प्राध्यापक डा. गङ्गा पाठकले पनि समाजमा सहानुभूति, करुणा र अरूको भावनालाई बुझ्ने क्षमता कमजोर हुँदै जानु तथा रिस र आवेग नियन्त्रण गर्न नसक्ने प्रवृत्तिले हिंसात्मक व्यवहार बढाउन सक्ने बताएकी छन् ।
सम्बन्ध टुट्नुलाई अपराध ठान्ने मानसिकता
प्रेम सम्बन्धमा सबैभन्दा खतरनाक पक्ष भनेको अर्को व्यक्तिको निर्णय र स्वतन्त्रतालाई स्वीकार गर्न नसक्नु हो । प्रेममा अस्वीकार हुनु, सम्बन्ध टुट्नु वा विवाहको प्रस्ताव अस्वीकार हुनु व्यक्तिगत जीवनका निर्णय हुन् । तर, कतिपय व्यक्तिले यसलाई आफ्नो अपमान वा धोका ठानेर प्रतिशोध लिन खोज्छन् ।
प्रेमका नाममा कसैको जीवनमाथि अधिकार जमाउन खोज्नु, सम्बन्ध अन्त्य गर्न नदिनु, निरन्तर पछ्याउनु र धम्की दिनु पनि हिंसात्मक व्यवहार हुन् । यस्ता गतिविधिलाई सामान्य प्रेम झगडा वा आपसी विवाद भनेर बेवास्ता गर्दा जोखिम झन् बढ्न सक्छ ।
त्यसैगरी, समाजमा प्रेम सम्बन्धलाई लिएर हुने बदनामीको डर, परिवारको असहयोग, सामाजिक प्रतिष्ठाको चिन्ता र पीडितलाई नै दोष दिने प्रवृत्तिले पनि हिंसामा परेका व्यक्तिलाई समयमै बोल्न र सहयोग माग्न कठिन बनाउँछ ।
समयमै हस्तक्षेप र सचेतना आवश्यक
प्रेम सम्बन्धमा हुने हिंसा रोक्न केवल घटना भएपछि अनुसन्धान र कारबाही गरेर पुग्दैन । सम्बन्धमा देखिने हिंसाका प्रारम्भिक संकेत पहिचान गरी समयमै हस्तक्षेप गर्न आवश्यक छ ।
बारम्बार धम्की दिने, पछ्याउने, जबर्जस्ती भेट्न खोज्ने, निजी तस्बिर सार्वजनिक गर्ने चेतावनी दिने, कुटपिट गर्ने वा सम्बन्ध तोड्न खोज्दा ज्यान मार्ने धम्की दिने व्यवहारलाई सामान्य विवादका रूपमा लिनु हुँदैन । यस्ता अवस्थामा पीडितलाई परिवार, साथीभाइ, प्रहरी तथा सम्बन्धित निकायको सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ ।
प्रेम सम्बन्धबारे युवालाई भावनात्मक परिपक्वता, आपसी सम्मान, सहमति, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र अस्वीकारलाई स्वीकार गर्ने संस्कार सिकाउन पनि आवश्यक छ । विद्यालय र विश्वविद्यालय तहमा सम्बन्ध व्यवस्थापन, मानसिक स्वास्थ्य र हिंसा रोकथामसम्बन्धी सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ ।
अर्कोतर्फ, प्रेम सम्बन्धका नाममा हुने धम्की, हिंसा र साइबर दुर्व्यवहारका उजुरीलाई प्रहरीले गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्ने र जोखिममा रहेका व्यक्तिलाई तत्काल सुरक्षा उपलब्ध गराउनुपर्ने देखिन्छ ।
सर्लाहीको लालबन्दीमा अमित चौधरीको मृत्युको कारण अनुसन्धानबाट खुल्न बाँकी छ । तर, उनको रहस्यमय मृत्युले प्रेम सम्बन्धमा हुने विवाद, असुरक्षा र हिंसाका सम्भावित जोखिमबारे फेरि प्रश्न उठाएको छ ।
प्रेम कसैलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्ने अधिकार होइन । सम्बन्धमा अस्वीकार, असमझदारी वा विछोड हुन सक्छ, तर त्यसको जवाफ हिंसा र हत्या हुन सक्दैन । प्रेमको नाममा जीवन समाप्त हुने घटनालाई रोक्न व्यक्ति, परिवार, समाज र राज्य सबैले समयमै जिम्मेवारी लिन आवश्यक छ ।
प्रकाशित: ४ मंसिर २०८३ १५:१४ शुक्रबार



