पोल्ट्री व्यवसायमा संलग्न किसानहरूले बजारमा बिचौलियाको अत्यधिक चलखेल, मूल्य निर्धारणमा हुने असमानता र अवैध रूपमा कुखुरा तथा मासु आयात हुने क्रमले आफूहरू निरन्तर मर्कामा परेको गुनासो गरेका छन्।
आफ्नै लगानी, श्रम र जोखिममा कुखुरापालन गर्दै आएका किसानले उत्पादनको उचित मूल्य नपाउँदा व्यवसायबाटै विस्थापित हुने अवस्था आएको भन्दै उनीहरूले सरकारको ध्यानाकर्षण गराएका छन्।
काठमाडौंको माइतीघर मण्डलामा पोल्ट्री किसानहरूले हातहातमा जिउँदा चल्ला बोकेर सरकारविरुद्ध प्रदर्शन गरेका छन्। पोल्ट्री क्षेत्रका समस्या समाधान गर्न सरकारले तत्काल ठोस कदम चाल्नुपर्ने माग गर्दै किसानहरूले विभिन्न नारासहित प्रदर्शन गरेका हुन्।
प्रदर्शनमा सहभागी किसानहरूले ‘बिचौलिया निषेध गर’, ‘भारतीय कुखुरा तस्करी बन्द गर’, ‘साना किसानको विस्थापन रोक’ लगायतका नारा लेखिएका प्लेकार्ड बोकेका थिए। उनीहरूले पोल्ट्री व्यवसायमा किसानले उत्पादन गर्ने तर बजारमा मूल्य निर्धारण गर्ने अधिकार भने बिचौलियाको हातमा रहेको भन्दै यस्तो प्रणाली अन्त्य गर्न माग गरेका छन्।
नुवाकोटका किसान नवराज ढुंगाना विगत चार वर्षदेखि पोल्ट्री व्यवसायमा आबद्ध छन्। उनले करिब तीन रोपनी जग्गामा आठ लाख रुपैयाँ लगानी गरेर कुखुरापालन सुरु गरेका हुन्। व्यवसायमा निरन्तर मेहनत गरे पनि अहिलेसम्म अपेक्षित नाफा कमाउन नसकेको उनको गुनासो छ।
ढुंगानाका अनुसार पोल्ट्री व्यवसायबाट भएको आम्दानीले व्यवसाय सञ्चालन गर्न र सामान्य घरखर्च धान्न मात्र पुगेको छ। उनले भने, ‘खान लाउन मात्र ठिक्क पुगेको छ।’
कुखुरापालनमा दाना, चल्ला, औषधि, श्रम, विद्युत् तथा अन्य व्यवस्थापन खर्च निरन्तर बढिरहेको भए पनि किसानले उत्पादनको उचित मूल्य पाउन नसकेको उनको भनाइ छ। बजारमा कुखुराको मूल्य बढ्दा त्यसको प्रत्यक्ष लाभ किसानले पाउन नसक्ने तर मूल्य घट्दा भने त्यसको सम्पूर्ण भार किसानले नै व्यहोर्नुपर्ने अवस्था रहेको उनी बताउँछन्।
पोल्ट्री किसानहरूको मुख्य समस्या उत्पादन लागत र बिक्री मूल्यबीचको असन्तुलन हो। किसानले महँगोमा दाना तथा चल्ला खरिद गरेर कुखुरा उत्पादन गर्छन्। तर बजारमा बिक्री गर्ने समयमा उनीहरूले आफ्नो लागतअनुसारको मूल्य पाउन नसक्दा लगानीसमेत जोखिममा पर्ने गरेको किसानहरूको गुनासो छ।
भिडियो हेर्नुहोस्
किसानहरूले बजारमा बिचौलियाको प्रभाव अत्यधिक रहेको आरोप लगाएका छन्। किसानबाट सस्तोमा कुखुरा खरिद गर्ने र उपभोक्तासम्म पुग्दा मूल्य बढ्ने प्रवृत्तिका कारण किसान र उपभोक्ता दुवै प्रभावित भएको उनीहरूको भनाइ छ। उत्पादन गर्ने किसान र उपभोक्ताबीचको मूल्य अन्तरबाट बिचौलिया मात्रै लाभान्वित हुने अवस्था अन्त्य गर्नुपर्ने उनीहरूको माग छ।
पोल्ट्री व्यवसायमा देखिएको अर्को ठूलो समस्या अवैध आयात तथा कुखुरा तस्करी रहेको किसानहरूले बताएका छन्। विशेषगरी सीमावर्ती क्षेत्रबाट अवैध रूपमा भारतीय कुखुरा तथा कुखुराजन्य सामग्री भित्रिँदा स्वदेशी किसानको उत्पादनले बजार नपाउने अवस्था सिर्जना भएको उनीहरूको दाबी छ।
स्वदेशी किसानलाई संरक्षण गर्न सरकारले अवैध आयात तथा तस्करी नियन्त्रणमा कडाइ गर्नुपर्ने उनीहरूको माग छ। किसानले ठूलो लगानी गरेर उत्पादन गरेको कुखुरा बजारमा बिक्री हुन नसक्ने तर अवैध रूपमा भित्रिएको उत्पादनले बजार ओगट्ने अवस्था रहिरहेमा नेपाली पोल्ट्री क्षेत्र संकटमा पर्ने किसानहरूको चेतावनी छ।
किसानहरूले पोल्ट्री क्षेत्रलाई व्यवस्थित र सुरक्षित बनाउन १२ बुँदे माग अघि सारेका छन्। उनीहरूको प्रमुख मागमा बिचौलिया प्रथाको अन्त्य, किसानका उत्पादनको न्यूनतम समर्थन मूल्य निर्धारण, अवैध आयात तथा तस्करी नियन्त्रण र चल्लाको ग्यारेन्टी व्यवस्था रहेका छन्।
त्यस्तै, किसानका उत्पादन सुरक्षित रूपमा भण्डारण गर्न आवश्यक भण्डारण केन्द्र स्थापना, बजार व्यवस्थापनमा सुधार तथा उत्पादनको उचित मूल्य सुनिश्चित गर्नुपर्ने उनीहरूको माग छ। पोल्ट्री व्यवसायमा लागू गरिएको ग्रेडिङ प्रणालीले साना किसानलाई थप समस्या पारेको भन्दै त्यसलाई खारेज गर्नुपर्ने माग पनि किसानहरूले अघि सारेका छन्।
किसानहरूले आफूहरूले उत्पादन गर्ने कुखुरा तथा अण्डाको मूल्य निर्धारणमा किसानको सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्ने बताएका छन्। उत्पादन लागतका आधारमा न्यूनतम मूल्य निर्धारण गरिए किसानलाई लगानीको सुरक्षा हुने उनीहरूको भनाइ छ।
किसानहरूका अनुसार पोल्ट्री व्यवसाय केवल व्यक्तिगत रोजगारीको माध्यम मात्र नभई देशको कृषि अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। हजारौं किसान, श्रमिक, दाना उद्योग, औषधि व्यवसाय, ढुवानी तथा बजारसँग जोडिएको यो क्षेत्र संकटमा पर्दा त्यसको असर समग्र कृषि अर्थतन्त्रमा पर्ने उनीहरूको तर्क छ।
तर पछिल्लो समय उत्पादन लागत बढ्दै जानु, बजार मूल्यमा स्थिरता नहुनु, बिचौलियाको प्रभाव, अवैध आयात र बजार व्यवस्थापनको कमजोरीका कारण साना तथा मध्यम किसान बढी प्रभावित भएका छन्। ठूलो लगानी भएका व्यवसायीले केही समय घाटा सहन सक्ने भए पनि सीमित पूँजी भएका साना किसानका लागि लगातारको घाटा व्यवसायबाट विस्थापित हुने कारण बन्न सक्ने उनीहरू बताउँछन्।
पोल्ट्री किसानहरूले सरकारसँग राहत र संरक्षणको मागसमेत गरेका छन्। किसानले बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट ऋण लिएर व्यवसाय सञ्चालन गर्ने भएकाले घाटा बढ्दै जाँदा ऋणको भारसमेत थपिँदै जाने अवस्था रहेको उनीहरूको भनाइ छ। यस्तो अवस्थामा सरकारले सहुलियतपूर्ण कर्जा, बीमा, बजार व्यवस्थापन र उत्पादनको न्यूनतम मूल्य सुनिश्चित गर्नुपर्ने किसानहरूको माग छ।
माइतीघरको प्रदर्शनमा सहभागी किसानहरूले सरकारलाई समस्या समाधानका लागि तत्काल वार्ता र ठोस निर्णय गर्न आग्रह गरेका छन्। माग सम्बोधन नगरे आन्दोलनलाई देशव्यापी बनाउने चेतावनी दिएका छन्।
किसानहरूको भनाइमा उनीहरू सरकारसँग कुनै विशेष सुविधा मागिरहेका छैनन्। उनीहरूले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य, बजारमा निष्पक्ष प्रतिस्पर्धा र व्यवसाय सञ्चालनको सुरक्षित वातावरण मात्र खोजेका हुन्। आफ्नै जग्गा, पूँजी र श्रम लगानी गरेर उत्पादन गर्ने किसानले लागतसमेत उठाउन नसक्ने अवस्था कायम रहे नेपाली पोल्ट्री क्षेत्र दीर्घकालीन रूपमा कमजोर हुने उनीहरूको चिन्ता छ।
चार वर्षदेखि तीन रोपनी जग्गामा आठ लाख रुपैयाँ लगानी गरेर कुखुरापालन गरिरहेका नवराज ढुंगानाजस्ता किसानको अनुभवले पनि पोल्ट्री व्यवसायको वर्तमान चुनौती स्पष्ट पार्छ। व्यवसायमा निरन्तर मेहनत गर्दा पनि नाफा कमाउन नसक्नु र आम्दानीले सामान्य जीवनयापन गर्न मात्र पुग्नु किसानका लागि गम्भीर चिन्ताको विषय हो।
अब किसानले उत्पादन गर्ने, किसान नै घाटामा जाने र उत्पादन तथा उपभोक्ताबीचको मूल्य अन्तरबाट बिचौलिया मात्रै लाभान्वित हुने अवस्था कहिलेसम्म भन्दै सरकारलाई प्रश्न गरेका छन् ।
किसानहरूले यही प्रश्नको जवाफ खोज्दै माइतीघरबाट सरकारलाई खबरदारी गरेका छन्। उनीहरूको एकै माग छ, ‘पोल्ट्री फार्मबाट बिचौलिया हटाऊ, किसानलाई राहत देऊ।’
माग पूरा नभए थप कडा आन्दोलन गर्ने चेतावनी दिएका किसानहरूले सरकारले समयमै समस्या समाधानतर्फ ध्यान नदिए नेपाली पोल्ट्री क्षेत्रबाट साना किसानको विस्थापन अझ तीव्र हुन सक्ने बताएका छन्। किसानको लगानी, श्रम र उत्पादनको संरक्षण गर्दै पोल्ट्री क्षेत्रलाई दीर्घकालीन रूपमा व्यवस्थित गर्न सरकार गम्भीर बन्नुपर्ने उनीहरूको जोड छ।
प्रकाशित: ८ भाद्र २०८३ १७:४५ सोमबार