बिहानको झिसमिसे नहुँदै ललितपुर महानगरपालिका-२४ स्थित धापाखेलमा साढे दुई तले एउटा पक्की घर ढल्यो। लगातारको वर्षा रोकिएको भोलिपल्ट सोमबार बिहान ६:३५ बजे सोवितकुमार थापाको घर ढलेको हो।

तलतिर पहिरो जाँदा घर ढलेको जिल्ला प्रहरी परिसर ललितपुरका एसपी गौतम मिश्रले जानकारी गराए। प्रहरीका अनुसार ठुलो आवाजसहित थापाको घर ढलेको हो। त्यहाँ आइतबार नै जोखिम आकलन गरी थापाको घरमा बस्ने सबैलाई सारिएको थियो। यसैकारण मानवीय क्षति नभएको प्रहरीले जनाएको छ। वर्षाको पानी भिरालो जमिनभित्र पसेर पहिरो गएसँगै घर पनि ढलेको प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ। काठमाडौं उपत्यकामा बुधबार रातिदेखि भएको वर्षा आइतबार दिउँसोदेखि रोकिएको थियो।

थापाको साढे दुई तले घर अचानक जमिनसँगै तल खस्दा केही समय स्थानीयमा त्रास फैलिएको थियो। निरन्तर वर्षाले घर रहेको पाखाको जमिन कमजोर हुँदै गएको र अन्ततः घर जगसहित ढलेको स्थानीयवासीको भनाइ छ। उनीहरूले तल्लो भागमा पहिरो गएपछि माथि रहेको घर पनि ढलेको स्थानीय बताउँछन्।

स्थानीयका अनुसार यो घर जोखिममा परेको संकेत आइतबार नै देखिएको थियो। त्यसैले धनीलाई आइतबार नै घर खाली गर्न भनिएको थियो। घरमा तीन जना बस्दै आएका थिए। उनीहरू समयमै सुरक्षित स्थानमा सरेकाले मानवीय क्षति भएन।

घर ढलेर करिब दुई सय मिटर तल खोल्सामा पुगेको प्रहरीले जनाएको छ। स्थानीयवासीका अनुसार कमजोर योजना र जमिनका कारण घर पल्टिएको अनुमान गर्न सकिन्छ। तत्कालीन कारण लगातारको वर्षा भए पनि घर निर्माण गर्दा जमिनको भौगोलिक अवस्था, जग राख्दा आवश्यक प्राविधिक अध्ययन नगरिएको हो कि भन्ने पनि देखिन्छ।

उपत्यकामा एक वर्षको अवधिमा झन्डै दुई दर्जन पक्की घर जगबाटै ढलेका छन्। गत असारमा पनि काठमाडौंको तारकेश्वर नगरपालिकामा आधा दर्जनजति घर यसैगरी ढलेका थिए। भक्तपुरको बोडे, काठमाडौंका सीतापाइला, काभ्रेस्थली, बुढानीलकण्ठ, बाँसबारी, भंगाल, कपनमा पनि पक्की घर पल्टिएका छन्। उपत्यकामा पछिल्ला वर्षहरूमा तीव्र रूपमा भइरहेको अव्यवस्थित सहरीकरणले घर निर्माणको गुणस्तर र सुरक्षामाथि गम्भीर प्रश्न उठेको छ।

भिरालो जमिनमा पर्याप्त प्राविधिक अध्ययन र भवन निर्माणसम्बन्धी मापदण्डको प्रभावकारी कार्यान्वयन नहुँदा उपत्यकाका धेरै घर जोखिममा पर्न थालेका छन्। कतिपय स्थानमा सामान्य वर्षा, जमिनमा आएको परिवर्तन वा अन्य प्राकृतिक कारणले घर चर्किने, भासिने र क्षति पुग्ने घटना देखिन थालेका छन्।

काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुरमा पछिल्ला दशकमा जनसंख्या र घर निर्माणको चाप अत्यधिक बढेको छ। अहिले सीमित जमिनमा धेरै संरचना निर्माण गर्ने होडसँगै घरको डिजाइन, माटो परीक्षण, जगको गहिराइ र संरचनात्मक सुरक्षालाई पर्याप्त प्राथमिकता नदिइएको गुनासो सम्बन्धित विज्ञ एवं सरोकारवालाको छ। उनीहरूका अनुसार विशेषगरी पुराना बस्तीमा नयाँ घर थपिँदा छिमेकीका संरचनामा समेत असर पर्ने अवस्था देखिएको छ।

विज्ञहरूकाअनुसार घर निर्माणअघि जमिनको अवस्था, माटोको भारवहन क्षमता र भवनको संरचनात्मक डिजाइनबारे प्राविधिक अध्ययन आवश्यक हुन्छ। तर कतिपय अवस्थामा नक्सा पास गर्ने प्रक्रियालाई औपचारिकताका रूपमा लिने र निर्माणका क्रममा स्वीकृत डिजाइनभन्दा फरक संरचना बनाउने प्रवृत्तिले जोखिम बढाउन सक्छ।

विज्ञका अनुसार भवन निर्माण सम्पन्न भएपछि पनि त्यसको नियमित प्राविधिक निरीक्षण आवश्यक हुन्छ। तर व्यवहारमा निर्माण सामग्रीको गुणस्तर, कामदारको दक्षता, संरचनात्मक डिजाइन र निर्माण प्रक्रियाको अनुगमन पर्याप्त नहुँदा समस्या देखिन सक्छ।

काठमाडौं उपत्यका भूकम्पीय जोखिमका दृष्टिले पनि निकै संवेदनशील मानिन्छ। त्यसैले २०७२ सालको भूकम्पपछिको नयाँ मापदण्डबमोजिम हरेक भवनले भूकम्प प्रतिरोधी डिजाइन र निर्माण मापदण्ड पालना गर्नु आवश्यक छ। बाहिरबाट हेर्दा घर बलियो देखिनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसको जगदेखि छतसम्मको संरचनात्मक प्रणाली सुरक्षित हुनुपर्छ।

घर ढल्ने समस्याको दीर्घकालीन समाधानका लागि स्थानीय तह, प्राविधिक जनशक्ति, निर्माण व्यवसायी र घरधनी सबै जिम्मेवार बन्नु आवश्यक छ। नक्सा स्वीकृतिदेखि निर्माण सम्पन्न हुँदासम्म नियमित प्राविधिक अनुगमन, गुणस्तरीय निर्माण सामग्रीको प्रयोग र मापदण्ड उल्लंघन गर्नेमाथि प्रभावकारी कारबाही आवश्यक देखिन्छ।

भौतिक निर्माण र विकास संरचनालाई सुरक्षित र योजनाबद्ध बनाउनु आवश्यक छ। घर निर्माण केवल निजी सम्पत्ति नभई सार्वजनिक सुरक्षासँग जोडिएको विषय हो। एउटा व्यक्तिको कमजोर योजना र लापरबाहीका कारण भविष्यमा ठुलो मानवीय तथा आर्थिक क्षति नहोस् भन्नका लागि भवन निर्माण गुणस्तर र नियमनमा गम्भीर सुधार आवश्यक छ।

धापाखेल घटनाले एउटा गम्भीर प्रश्न पनि उब्जाएको छ। काठमाडौं उपत्यकामा अब घरको संख्या बढाउनु मात्र विकासको मापदण्ड हुन सक्दैन। कहाँ घर बनाउने, कस्तो जमिनमा कस्तो संरचना बनाउने, वर्षाको पानीलाई कहाँबाट निकास दिने र पहिरो जाने वा जमिन भासिने सम्भावना कति छ भन्ने विषयलाई निर्माणकै अंग बनाइनुपर्ने सरोकारवाला बताउँछन्।

धापाखेलको घर ढलेको घटनाले अब नयाँ घर बनाउनेलाई एउटा चेतावनी दिएको छ। प्रकृतिलाई दोष दिएर मात्र पुग्दैन, योजनालाई मात्र दोष दिएर पनि हुँदैन। सुरक्षित भवन निर्माणका लागि भूवनोटको वैज्ञानिक अध्ययन, गुणस्तरीय निर्माण र स्थानीय तहको नियमित अनुगमन आवश्यक छ। धापाखेलका विनय महर्जन भन्छन्, ‘हामी घर मात्र बनाइरहेका छौं कि सुरक्षित बस्ती पनि बनाइरहेका छौं?’