हाम्रो बाल्यकाल आजको जस्तो सुविधा, मोबाइल र सामाजिक सञ्जालले भरिएको थिएन। त्यो समय जीवन आफैं एउटा खुला पाठशाला थियो। स्कुल, खेत र चौतारी: यी तीनै ठाउँले मिलेर हामीलाई शिक्षा मात्र होइन, व्यवहार, जिम्मेवारी र भावनाको गहिरो अर्थ पनि सिकाए। त्यही अनुभवबाट हाम्रो शैक्षिक यात्राले बिस्तारै आकार लिँदै गयो।

विद्यालय हाम्रो औपचारिक शिक्षा दिने ठाउँ थियो। तर त्यहाँ सिकाइ केवल किताबमा सीमित थिएन। राम्रो पढ्नु, सरको विश्वास जित्नु र मेहनती भनेर चिनिनु ठूलो उपलब्धि मानिन्थ्यो। “फलानाको छोरा/छोरी मेहनती छ” भन्ने एक वाक्यले घरमा गर्व ल्याउँथ्यो, चौतारीमा चर्चा बढाउँथ्यो। त्यही सम्मानले आत्मविश्वासको पहिलो आधार बनाउँथ्यो।

विद्यालयसँगै जीवनको अर्को ठूलो पाठशाला खेतबारी थियो। बिहानै मेलापर्म जानु, बुबाआमासँग घाँस काट्नु, धान रोप्नु हाम्रो दैनिकी थियो। सानो उमेरमै कामको जिम्मेवारी बोक्न सिक्यौँ। कहिलेकाहीँ त्यही मेलापर्मबाट आएको पैसा बुबाआमालाई बुझाउनु पर्ने हुन्थ्यो। त्यो पैसाले ठूलो कुरा किन्न नसके पनि घरभित्रको आवश्यकता पुरा हुन्थ्यो, र त्यसमा एउटा मौन सन्तोष लुकेको हुन्थ्यो “मैले पनि केही सहयोग गरेँ” भन्ने अनुभूति।

कतिपय दिन खेतको काम सकेर सिधै घट्ट वा मिलको अन्न बोकेर विद्यालय पुग्नुपर्थ्यो। काँधमा भारी, बाटोभरि पसिना, थकान र धुलो हुन्थ्यो। कक्षामा पुग्दा सफा साथीहरू बीच आफू फरक महसुस हुन्थ्यो। त्यो फरकपन लाज होइन, जीवनको यथार्थ थियो। त्यही यथार्थले हामीलाई चुपचाप कठोर बनाउँदै लग्यो।

कहिलेकाहीँ पसलको सानो सामान किन्न, कापी–कलम जुटाउन त्यही श्रम नै आधार हुन्थ्यो। सानो उमेरमै पैसा कमाउने होइन, तर पैसा कमाउन कति कठिन हुन्छ भन्ने बुझाइ त्यहीँबाट आउँथ्यो। त्यसैले हरेक कापीको पाना, हरेक कलमको लेखाइ मूल्यवान लाग्थ्यो।

खाजा खाने पनि आफ्नै संसार थियो। बजारको खाजा ल्याउने साथीहरूबीच हामी घरको रोटी, वा भुटेको मकै बोकेर जान्थ्यौँ। कहिलेकाहीँ त्यो खाजा लुकाएर खानुपर्थ्यो, किनभने “साधारण खाजा” भन्ने डर मनमा हुन्थ्यो। कतिपय अवस्थामा बाटोको झाडीमा लुकाएर खान्थ्यौँ। फर्कँदा कहिलेकाहीँ छिटो आउने साथीले आधा खाइदिएको हुन्थ्यो। त्यो रिस होइन, हाँसोमा बदलिन्थ्यो । र त्यही नै बाल्यकालको मिठास थियो।

त्यही समयमा घरमा पाहुना आउँदा फरक अनुभूति हुन्थ्यो। सानो घर अचानक उज्यालो भएजस्तो लाग्थ्यो। आमा–बुबाको अनुहारमा खुशी देखिन्थ्यो, हामी पनि उत्साहित हुन्थ्यौँ। पाहुना आउनु केवल भेट होइन, घरको वातावरण बदलिने घटना जस्तो हुन्थ्यो। त्यसले हामीलाई आतिथ्य र सम्मानको अर्थ सिकायो।

चौतारी हाम्रो सामाजिक विद्यालय थियो। त्यहाँ मानिसहरू भेटिन्थे, कुरा हुन्थ्यो, अनुभव बाँडिन्थ्यो। “फलानाका छोरा/छोरी मेहनती छन्” भन्ने प्रशंसा त्यहीँ सुनिन्थ्यो। त्यो वाक्य हाम्रो लागि पुरस्कार जस्तै हुन्थ्यो। त्यहीबाट अर्को दिन अझ राम्रो गर्न प्रेरणा मिल्थ्यो।

त्यही परिवेशभित्र हाम्रो पहिलो भावनात्मक अनुभूति पनि हुर्कियो—प्रेम। कक्षामा मन परेको साथी नआए दिन नै खाली जस्तो लाग्थ्यो। त्यो भावना ठूलो शब्दमा व्यक्त हुँदैनथ्यो। नजर, मौनता र सानो सहयोगमै सबै कुरा लुकेको हुन्थ्यो। त्यो प्रेम सरल थियो, तर गहिरो थियो, किनभने त्यसमा कुनै प्रदर्शन थिएन, केवल अनुभूति थियो।

अटोग्राफ, पत्रमित्रता र रेडियो एफएम हाम्रो भावनाको माध्यम थिए। सानो कागजमा लेखिएको नाम, चिठीको प्रतीक्षा र रेडियोमा आएको सन्देशले टाढाको सम्बन्धलाई नजिक बनाउँथ्यो। हुलाकको ढिलाइले कहिलेकाहीँ मन दुखाउँथ्यो, तर आउने पत्रले त्यो पीडा हराइदिन्थ्यो।

कहिलेकाहीँ बाटोमा हिँड्दा भेटिएका मानिससँग सोधपुछ गर्ने, कुरा बुझ्ने र सम्बन्ध बनाउने चाहना हुन्थ्यो। सामाजिक सञ्जाल नभए पनि जिज्ञासा बलियो थियो। त्यो जिज्ञासाले हामीलाई मान्छे चिन्ने, बुझ्ने र सम्बन्ध बनाउने कला सिकायो।

स्कुलले शिक्षा दियो, खेतले श्रम सिकायो र चौतारीले व्यवहार र समाज बुझायो। यी तीनैको संगमले हाम्रो जीवन बनायो। हामीले सिक्यौँ: मान्छे किताबले होइन, अनुभवले बन्छ। पैसा मात्रै होइन, श्रमको मूल्य पनि हुन्छ। र प्रेम देखाउने होइन, महसुस गर्ने कुरा हो।

आज समय बदलिएको छ। सुविधा छ, प्रविधि छ, गति छ। तर त्यो ढिलो समयको गहिराइ अझै मनमा जिउँदै छ। किनभने त्यो बाल्यकालले हामीलाई केवल पढ्न होइन, बाँच्न सिकायो: शिक्षा, व्यवहार र प्रेम एकैसाथ सिकायो।

लामिछाने शिक्षक हुन् ।