नेपाली कांग्रेसभित्रको आन्तरिक विवाद अब नेतृत्वको प्रतिस्पर्धामा मात्र सीमित छैन । पार्टीको आधिकारिकता, महाधिवेशनको वैधानिकता र संगठनमाथिको नियन्त्रणको लडाइँ जिल्ला तहसम्म विस्तार भएको छ ।  

सभापति गगन थापा नेतृत्वको कांग्रेसले आफ्नो महाधिवेशनबाट नयाँ नेतृत्व चयन गरिसकेको अवस्थामा निवर्तमान सभापति शेरबहादुर देउवा पक्ष भने समानान्तर महाधिवेशनको तयारीसहित जिल्ला अधिवेशनमा सक्रिय भएको छ ।

देउवा पक्षले अहिलेसम्म १० जिल्लामा अधिवेशन गरी जिल्ला सभापतिसहित पदाधिकारी चयन गरेको छ । एक मात्र प्रतिनिधिसभा निर्वाचन क्षेत्र भएका जिल्लामा अधिवेशनलाई प्राथमिकता दिएको यो समूहले सहमतिका आधारमा नेतृत्व चयन गर्दै संगठनात्मक गतिविधिलाई निरन्तरता दिएको छ । पार्टीको आधिकारिकतासम्बन्धी विवाद अदालतमा विचाराधीन रहेका बेला देउवा पक्षले तल्लो तहदेखि आफ्नो संगठनात्मक आधार बलियो बनाउने रणनीति लिएको देखिन्छ ।

एकातिर गगन थापा नेतृत्वको कांग्रेस पार्टीको नेतृत्व र संगठनलाई नयाँ ढङ्गले अघि बढाउने प्रयासमा छ भने अर्कोतिर देउवा पक्ष आफ्नो राजनीतिक प्रभाव र संगठनात्मक पकड कायम राख्ने कसरतमा छ । दुवै पक्षका गतिविधिले कांग्रेसको आन्तरिक शक्ति सङ्घर्षलाई थप पेचिलो बनाएका छन् ।

जिल्ला अधिवेशनमार्फत शक्ति परीक्षण

देउवा पक्षले संखुवासभामा रामकुमार जिमी, डोल्पामा देउप्रसाद बुढा, हुम्लामा सूर्यबहादुर शाही, जुम्लामा नेत्रकला शाही, मुगुमा तिलक मल्ल, रुकुम पश्चिममा नन्दबहादुर विष्ट, कालिकोटमा नगेन्द्र विष्ट, डोटीमा बाजीसिंह खड्का, बैतडीमा वीरबहादुर विष्ट र रोल्पामा मानबहादुर खत्रीलाई जिल्ला सभापति चयन गरेको विवरण सार्वजनिक भएको छ ।

जिल्ला तहमा नेतृत्व चयनलाई तीव्रता दिनु देउवा पक्षका लागि केवल संगठनात्मक प्रक्रिया पूरा गर्ने विषय होइन । यसले पार्टीभित्र आफ्नो प्रभाव कायम रहेको सन्देश दिनुका साथै प्रस्तावित समानान्तर महाधिवेशनका लागि प्रतिनिधि र संगठनको आधार तयार गर्ने उद्देश्यसमेत बोकेको छ ।

देउवा पक्षले पूर्वमहामन्त्री शशांक कोइरालालाई महाधिवेशन तयारी समितिको संयोजक बनाएर संगठनात्मक गतिविधि अघि बढाएको छ । कात्तिक १५ गतेसम्म जिल्ला अधिवेशन सम्पन्न गर्ने र मंसिर ४ गते प्रदेश अधिवेशन गरी मंसिर २१ देखि २३ गतेसम्म काठमाडौंमा केन्द्रीय महाधिवेशन गर्ने उसको कार्यतालिका छ ।

तर, जिल्ला तहमा नेतृत्व चयन हुँदैमा पार्टीभित्रको विवाद समाधान हुने अवस्था छैन । निर्वाचित नेतृत्वको राजनीतिक प्रभाव, कार्यकर्ताको वास्तविक समर्थन र महाधिवेशनमा प्रतिनिधित्व गर्ने शक्तिको आकलनले मात्र देउवा पक्षको संगठनात्मक अवस्थाको यथार्थ चित्र देखाउनेछ ।

गगन कांग्रेसको चुनौती

गगन थापा नेतृत्वको कांग्रेसले महाधिवेशनबाट नयाँ नेतृत्व चयन गरेपछि पार्टीलाई नीतिगत, संगठनात्मक र पुस्तागत रूपमा पुनर्संरचना गर्ने अवसर पाएको छ । युवा नेतृत्वप्रतिको अपेक्षा, संगठन सुधारको प्रतिबद्धता र पार्टीलाई बदलिँदो राजनीतिक परिवेशअनुकूल बनाउने चुनौती अब थापा नेतृत्वकै काँधमा छ ।

तर, नेतृत्व परिवर्तन हुँदैमा पार्टीभित्रको पुरानो शक्ति संरचना स्वतः समाप्त हुँदैन । कांग्रेसको लामो राजनीतिक यात्रामा प्रभावशाली रहेका नेताहरू, उनीहरूको संगठनात्मक सञ्जाल र जिल्ला तहसम्म फैलिएको सम्बन्धलाई समेट्न नसके नयाँ नेतृत्वका लागि पार्टीलाई एकताबद्ध बनाउनु कठिन हुन सक्छ ।

थापा नेतृत्वको कांग्रेसले आफ्नो राजनीतिक वैधता स्थापित गर्न पार्टी सञ्चालनमा पारदर्शिता, निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता र संगठनमा न्यायपूर्ण अवसर सुनिश्चित गर्नुपर्नेछ । नेतृत्व परिवर्तनलाई व्यक्ति परिवर्तनमा मात्र सीमित नराखी पार्टीको कार्यशैली र राजनीतिक संस्कृतिमा सुधार गर्न सके त्यसले कार्यकर्तामा नयाँ विश्वास पैदा गर्न सक्छ ।

अर्कोतर्फ, पुरानो नेतृत्वसँग असन्तुष्ट रहेका कार्यकर्तालाई आकर्षित गर्नु र देउवा पक्षमा रहेका नेताकार्यकर्तालाई पनि पार्टीको मूल प्रवाहमा समेट्नु थापा नेतृत्वका लागि महत्त्वपूर्ण हुनेछ । अन्यथा, नेतृत्व परिवर्तनको उत्साह संगठनात्मक विभाजनमा परिणत हुने जोखिम रहन्छ ।

देउवा पक्षको सक्रियतालाई नेतृत्व गुमेपछि आफ्नो राजनीतिक अस्तित्व र संगठनात्मक प्रभाव जोगाउने प्रयासका रूपमा पनि हेरिएको छ । पार्टीको पुरानो केन्द्रीय कार्यसमिति नै वैधानिक रहेको दाबी गर्दै आएको यस समूहले समानान्तर अधिवेशनमार्फत आफ्नो राजनीतिक दाबीलाई संगठनात्मक आधार दिन खोजेको देखिन्छ ।

यसका लागि जिल्ला र प्रदेश तहमा नेतृत्व चयन गर्नु महत्त्वपूर्ण भए पनि चुनौती कम छैन । समानान्तर गतिविधिले कार्यकर्तालाई आफ्नो पक्षमा संगठित गर्न सक्ने सम्भावना जति छ, त्यसले पार्टीभित्र थप अन्योल र विभाजन बढाउने जोखिम पनि उत्तिकै छ ।

देउवा पक्षले आफ्नो दाबीलाई बलियो बनाउन संगठनात्मक सक्रियतासँगै पार्टी एकताको सम्भावनालाई पनि खुला राख्नुपर्ने देखिन्छ । पुरानो नेतृत्वको अनुभव र संगठनात्मक क्षमतालाई पार्टीको हितमा उपयोग गर्ने वातावरण बनाउन सके त्यसले कांग्रेसलाई थप विभाजन हुनबाट रोक्न सहयोग गर्न सक्छ ।

तर, समानान्तर महाधिवेशनबाट अर्को नेतृत्व चयन गर्ने र त्यसलाई आधिकारिकता दिलाउने प्रयास मात्र अघि बढेमा कांग्रेसभित्रको विवाद थप लम्बिन सक्छ । यस्तो अवस्थामा पार्टीको नाम, चुनाव चिह्न, आधिकारिक नेतृत्व र संगठनात्मक संरचनालाई लिएर अन्योल बढ्ने सम्भावना रहन्छ ।

एउटै पार्टी, दुई नेतृत्वको दाबी

कांग्रेसको अहिलेको विवादको मूल प्रश्न पार्टीको नेतृत्व कसले गर्ने भन्ने मात्र होइन, कुन प्रक्रियाबाट निर्वाचित नेतृत्वलाई आधिकारिक मान्ने भन्ने पनि हो । गगन थापा नेतृत्वको पक्षले आफ्नो महाधिवेशनबाट नेतृत्व चयन गरिसकेको छ भने देउवा पक्षले पुरानो केन्द्रीय कार्यसमितिको निरन्तरता र आफ्नो महाधिवेशन प्रक्रियालाई वैधानिक ठहर गर्दै आएको छ ।

यस विवादको कानुनी पाटो पनि महत्त्वपूर्ण छ । देउवा पक्षले निर्वाचन आयोगलाई आफ्नो महाधिवेशन कार्यतालिकाबारे जानकारी गराएको छ र पार्टीको आधिकारिकतासम्बन्धी विवाद न्यायिक प्रक्रियामा रहेको दाबी गर्दै आएको छ ।

पार्टीको आधिकारिकतासम्बन्धी विवादको निरूपण, दुवै पक्षबीचको राजनीतिक संवाद र कार्यकर्ताको समर्थनले कांग्रेसको आगामी दिशा निर्धारण गर्नेछ । जिल्ला अधिवेशनबाट निर्वाचित नेतृत्वले कति कार्यकर्ता र प्रतिनिधिको समर्थन जुटाउँछ भन्ने विषय पनि त्यसका लागि निर्णायक हुनेछ ।

कांग्रेस भित्रका गतिविधि एकताका लागि कि थप विभाजित हुन ?

कांग्रेसभित्रको अहिलेको परिस्थितिले तीन सम्भावना देखाएको छ । पहिलो, राजनीतिक संवाद र सहमतिबाट दुवै पक्षलाई समेट्ने गरी पार्टी एकताको आधार तयार हुन सक्छ । दोस्रो, कानुनी तथा संगठनात्मक प्रक्रियामार्फत विवादको टुङ्गो लाग्न सक्छ । तेस्रो, दुवै पक्ष आआफ्नो अडानमा कायम रहे पार्टीभित्रको विभाजन संस्थागत हुँदै जान सक्छ ।

एकताको सम्भावना समाप्त भइसकेको भने छैन । नेतृत्व र महाधिवेशन प्रक्रियाबारे सहमति खोज्ने, दुवै पक्षका नेताकार्यकर्तालाई सम्मानजनक स्थान दिने र संगठनात्मक विवादलाई संवादबाट समाधान गर्ने प्रयासले पार्टीलाई एउटै धारमा फर्काउन सक्छ ।

तर, एकताका लागि केवल औपचारिक संवाद पर्याप्त हुँदैन । नेतृत्वको दाबी, प्रतिनिधित्वको प्रश्न र संगठनमाथिको नियन्त्रणबारे दुवै पक्ष लचिलो हुनुपर्नेछ । एउटा पक्षले अर्को पक्षलाई पूर्ण रूपमा निषेध गर्ने रणनीति लिएमा सहमतिको सम्भावना कमजोर हुँदै जानेछ ।

गगन थापा नेतृत्वको कांग्रेसका लागि चुनौती नयाँ नेतृत्वको औचित्य पुष्टि गर्दै सबैलाई समेट्नु हो । देउवा पक्षका लागि आफ्नो संगठनात्मक प्रभाव कायम राख्दै पार्टीको एकता र भविष्यबारे जिम्मेवार निर्णय लिनु उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ ।

अन्ततः कांग्रेस दुई खेमामा सीमित रहने वा एउटै पार्टीका रूपमा अघि बढ्ने भन्ने कुरा जिल्ला अधिवेशनमा चयन भएका सभापतिको सङ्ख्याले मात्र निर्धारण गर्नेछैन । नेतृत्वको राजनीतिक परिपक्वता, कार्यकर्ताको भावना, संगठनात्मक सहकार्य र आधिकारिकतासम्बन्धी विवादको समाधानले यसको भविष्य तय गर्नेछ ।