नेपाल भाषा एकेडेमीबाट जनकविको उपाधिबाट सम्मानित र नेपाली भाषामा कालजयी गीत तथा कविता लेखेर प्रतिभाशाली स्रष्टाका रूपमा परिचित दुर्गालाल श्रेष्ठ आइतबार राति सदाका लागि निद्रालीन भए। कुनै बेला ‘सय थरी बाजा एउटै ताल, सय थरी गोडा एउटै चाल’ गीत लेखेर राष्ट्रिय एकताको अजम्बरी सन्देश दिएका उनले ‘फूलको आँखामा फूलै संसार, काँडाको आँखामा काँडै संसार’ गीतमार्फत युवा पुस्तामा सकारात्मक दृष्टिकोण निर्माण र चेतनाको विकासमा योगदान दिएका थिए।

नागरिक अभिनन्दनका साथ आफ्ना ६ वटा कृति एकसाथ विमोचन गर्ने दिन नजिकिँदै गर्दा सात दशकदेखि निरन्तर सिर्जनाकर्ममा रहेका उनले ९३ वर्षको उमेरमा साउन ३१ गते राति भौतिक जगत् त्यागेका थिए। दुर्गालालको देहावसानभन्दा ६ दिनअघि मात्र मैथिली र नेपाली साहित्यका अर्का प्रभावशाली स्रष्टा राजेन्द्र विमलले पनि ७९ वर्षको उमेरमा साउन २६ गते सदाका लागि आँखा चिम्ले।

कवि, कथाकार, अनुसन्धाता, भाषाविद्, समाचोलक, प्राध्यापक रहेका उनी बहुआयामिक व्यक्तित्व थिए। मैथिली र नेपाली भाषामा दुई दर्जन बढी कृति प्रकाशन गरेका उनले मिथिलाको सामाजिक र सांस्कृतिक जीवनलाई सिर्जनामा उनेर लोकप्रिय मात्र बनाएनन्, नेपाली भाषाको गहिरो अध्ययन र अध्यापन गरेर अमूल्य भाषिक योगदान पनि दिए। विशेषगरी मैथिली साहित्यमा गहिरो छाप छाडेका उनी विभिन्न पुरस्कारबाट सम्मानित थिए।

सदाबहार जवान दुर्गालाल

कहिलेकाहीँ थाय्मदुमा बेलुकी कथा सुनाइन्थ्यो। कथा सुन्न टोलभरिका मान्छे आउँथे। कथा सुनाइएको ठाउँमा टीका लगाउने कलिली केटी भयो भने युवाहरूलाई कति रोमाञ्चित बनाउँथ्यो होला? भयो त्यही नै। त्यतिबेला आजकलका जस्ता मोटर र मोटरसाइकल आउँदैनथे। त्यसैले सडकमै सानो डबलीजस्तो बनाएर कथा सुनाउने गरिन्थ्यो। कथा सुन्ने मानिसहरू पनि एकअर्कालाई छिचोल्दै बिस्तारै अघि बढिरहेका हुन्थे।

कथा सुनाउनेको आफ्नै आकर्षण छँदै थियो, त्यसमाथि टीका लगाइदिने व्यक्तित्वको आकर्षण झन् बेग्लै थियो। यही आकर्षणले थाय्मदु टोलसँगै रहेको न्हायकं टोलका एक नवयुवालाई चुम्बकले तानेझैं आकर्षित गर्थ्याे। उहाँ कहिले बेलुकी हुन्छ र युवतीको हातबाट टीका थापुँला भनेर आतुर बन्नुहुन्थ्यो। युवतीले लगाइदिएको टीका निधारमै अड्याउने कोसिस गर्नुहुन्थ्यो। मानौं, युवतीले लगाइदिएको टीका उहाँका लागि प्रेमको चिनो नै थियो।

हो, थाय्मदुले उहाँलाई दिवाना मात्र बनाएको थिएन, आफूभित्रको प्रतिभाशाली व्यक्तित्वले पनि विशिष्ट बनाएको थियो। उहाँले आफ्नो प्रतिभालाई साहित्यिक सिर्जनाका माध्यमबाट व्यक्त गर्नुभयो। यसै क्रममा २००४ सालतिर गुंपुन्हि र यँयाः पुन्हिका अवसरमा उहाँले विभिन्न साहित्यिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रममा सहभागिता जनाउनुभएको देखिन्छ।

एक पटक गुंपुन्हिको अवसरमा ‘सत्तलसिंह’ नामको नाटकको रिहर्सल भइरहेको थियो। नाटकमा कसरी अभिनय गर्ने, नाटकको प्रस्तुति कस्तो हुने भन्ने विषयमा सबैमा कौतूहल थियो। साथीहरू पनि त्यो नाटकको रिहर्सल हेर्न र त्यहाँको अभिनय अनुभव गर्न उत्सुक थिए। नाटकको रिहर्सल हेर्न आउने मानिसहरूको भिड बढ्दै गयो। बाहिरबाट हेर्दा सामान्य अवस्थाजस्तो देखिए पनि मनभित्र भने साहित्य र कलाप्रतिको गहिरो भावना जागिरहेको थियो।

एक दिन बेलुकी रिहर्सल हेर्न जाँदा ढोकाको प्वालबाट आएको चोर औं सिधै आँखामा पर्‍यो। त्यसकै चोटले ११ वर्षको उमेरमा उहाँले सर्वप्रथम नाटक सिर्जना गर्नुभयो। त्यो नाटकको नाम ‘प्रेम जीवन अन्धकार भयो’ थियो। त्यही क्रममा उहाँले आफ्ना साथीहरूलाई उत्साहित बनाउँदै अभिनय तथा नाट्यकर्ममा सक्रिय हुन प्रेरित गर्नुभयो। साथीहरू पनि उहाँको व्यवहार र प्रतिभाबाट प्रभावित भए। उहाँलाई लागेको चोट वा अप्ठ्यारो परिस्थितिले समेत उहाँको आत्मविश्वासलाई कमजोर बनाउन सकेन। बरु त्यस घटनाले उहाँको आत्मसम्मानलाई अझ बलियो बनायो। साथीहरूको समूहभित्र साहित्य र नाटकप्रतिको रुचि पनि क्रमशः बढ्दै गयो।

त्यसपछि उहाँले नाटक लेख्ने तथा प्रस्तुत गर्ने कार्यलाई निरन्तरता दिनुभयो। नाटकको विषयवस्तु तयार भयो, त्यसको रिहर्सल पनि भयो। केही समयपछि उहाँको नाटक मञ्चमा प्रस्तुत गरियो। उहाँको प्रतिभा, लगनशीलता र सिर्जनात्मक क्षमताका कारण त्यो नाटकले विशेष चर्चा पायो। नाटक लेखनमा मात्र होइन, त्यसलाई मञ्चमा प्रस्तुत गर्ने काममा समेत उहाँले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभयो।

यही क्रममा उहाँको युवावस्था र जीवनमा घटेका विभिन्न घटनाले उहाँको साहित्यिक व्यक्तित्व निर्माणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले। जीवनमा आउने सुख–दुःख, मिलन–विछोड, प्रेम–विरह तथा विभिन्न सामाजिक अनुभवहरूले उहाँको मनलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गरे। ती अनुभवहरू पछि साहित्यिक सिर्जनाका विषय बने। उहाँले आफ्नै जीवनका अनुभव र अनुभूतिलाई साहित्यका माध्यमबाट अभिव्यक्त गर्नुभयो।

उहाँको जीवनमा प्रेम र वियोगका अनुभवहरू विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण देखिन्छन्। प्रेमको अनुभूति कहिले अत्यन्त सुखद र आत्मीय हुन्छ भने कहिले त्यही प्रेमले पीडा र वियोग जन्माउँछ। मानिसको मनभित्र रहेको प्रेम, अभाव, मिलन र विछोडका अनुभूतिहरूले उसको जीवनलाई गहिरोसँग प्रभावित गर्छन्। उहाँले यिनै मानवीय अनुभूतिहरूलाई आफ्ना सिर्जनामा स्थान दिनुभयो।

यसै भावभूमिमा उहाँले ‘झसूका’ नामक कवितासंग्रहसँग सम्बन्धित सिर्जना गर्नुभएको देखिन्छ। ‘झसूका’ उहाँको मनभित्रको पीडा, करुणा र जीवन–अनुभूतिको अभिव्यक्ति हो। मरुभूमिजस्तो उजाड जीवनमा प्रेम र भावनाको खोजी गर्ने क्रममा उत्पन्न भएको करुण कथा नै ‘झसूका’को मूल भाव हो। उहाँका लागि यो केवल साहित्यिक रचना मात्र नभई आफ्नै जीवन र अनुभूतिसँग गाँसिएको सिर्जना हो।

कविले आफ्नो जीवनयात्रामा विभिन्न किसिमका प्रेम, वियोग र पीडाका अनुभवहरू भोग्दै गए। कहिले मिलनले आनन्द प्रदान गर्‍यो भने कहिले वियोगले विवश बनायो। यस्तो परिस्थितिमा उहाँका आँखाबाट आँसु बगे पनि त्यस पीडालाई साहित्यिक सिर्जनामा रूपान्तरण गर्ने क्षमता उहाँमा थियो। पीडा, करुणा, वियोग र जीवनका विभिन्न अनुभूतिहरू उहाँका कविताका महत्त्वपूर्ण विषय बने।

उहाँका कवितामा कवि आफैं उपस्थित भएको अनुभव हुन्छ। उहाँ आफैं आफ्नो कविताभित्र बोलिरहनुभएको, आफ्नै अनुभूतिलाई अभिव्यक्त गरिरहनुभएको जस्तो लाग्छ। त्यसैले उहाँका कवितामा प्रेम, करुणा, वियोग, देशप्रेम तथा मातृभाषाप्रतिको माया गहिरो रूपमा व्यक्त भएको पाइन्छ। यिनै विशेषताले उहाँलाई ‘जनकवि’का रूपमा स्थापित गर्न सहयोग गरेको देखिन्छ।

उहाँका कविताहरू केवल भावनाको अभिव्यक्ति मात्र होइनन्, तिनमा जीवनका विविध अनुभव, सामाजिक यथार्थ र मानवीय पीडाको चित्रण पनि पाइन्छ। उहाँका कविताको मूल स्रोत उहाँकै जीवनानुभूति र मानिसका सुख–दुःख हुन्। कवितामा प्रयोग भएको भाषिक लय, भावात्मकता र संगीतात्मकताले पाठकको मनलाई प्रत्यक्ष रूपमा स्पर्श गर्छ। त्यसैले उहाँका सिर्जनाहरू पाठकको अन्तरमनसम्म पुग्न सफल भएका छन्।

उहाँका सिर्जनामा मानिसको मनभित्र लुकेर रहेका पीडा, दुःख र संवेदनालाई विशेष स्थान दिइएको छ। कहिलेकाहीँ कविताले मनमा रहेका गहिरा घाउलाई छोएर पाठकलाई भावुक बनाउँछ। यही नै उहाँको कविताको विशेषता हो। उहाँले आफ्ना व्यक्तिगत अनुभूतिलाई मात्र नभई सामूहिक मानवीय अनुभूतिलाई पनि साहित्यमा स्थान दिनुभएको छ।

त्यसैगरी उहाँले प्रेमलाई केवल व्यक्तिगत सम्बन्धका रूपमा मात्र प्रस्तुत गर्नुभएको छैन। प्रेम स्वयं एउटा शक्तिशाली अनुभूति र जीवनलाई अर्थ दिने भावना उहाँका रचनामा उपस्थित छ। प्रेमका कारण मानिसमा उत्पन्न हुने आशा, उत्साह, पीडा, वियोग र स्मृतिहरू उहाँका साहित्यिक सिर्जनाका आधार बनेका छन्।

यसरी उहाँ प्रेम र साहित्यसँग निरन्तर जोडिइरहनुभयो। उहाँको जीवनमा प्रेम एउटा स्थायी अनुभूति बनेर रह्यो। आज पनि सम्झँदा प्रेम र साहित्यसँग जोडिएको उहाँको व्यक्तित्व स्मरण हुन्छ। उहाँको जीवन र सिर्जनालाई हेर्दा उहाँ केवल एक समयका साहित्यकार मात्र नभई निरन्तर सम्झिरहन सकिने व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित हुनुभएको देखिन्छ।

यसरी त्यो केटाले प्रेमको क्षेत्रमा प्रेमद्योत बनेर नाटक मात्र होइन, अरू पनि यस्ता गीत रचे, यस्ता कविता कोरे, प्रेममा आफूलाई समर्पण गरे र अन्त्यमा आफ्नो प्रेमिकाको जितौरी पनि लिएरै छाडे। जुन प्रेममा डुबुल्की मारिरहन्छन्, त्यो सदा जवान नै हुन्छ। हिजो पनि उहाँ जवान नै हुनुहुन्थ्यो, आज पनि जवान नै हुनुहुन्छ र भोलि पनि जवान नै रहिरहनुहुनेछ। यसरी अगाडि बढिरहेको यो व्यक्ति अरू कोही नभएर सबैले मन पराउने हाम्रा दुर्गालाल नै हुनुहुन्छ, सदाबहार जवान दुर्गालाल।

उहाँका लोकप्रिय रचनाहरू

लोकप्रिय गीतहरू

‘फुलको आँखामा फुलै संसार’

‘सय थरी बाजा एउटै ताल, सयथरी गोडा एउटै चाल’

‘झी झीगु निम्तिं मखुसां नेपाल निम्तिं’

‘म्वाय्माः’ आदि।

मुख्य कविता तथा काव्यकृतिहरू

उहाँका ५० भन्दा बढी कविता तथा काव्यकृति प्रकाशित छन्। तीमध्ये प्रमुख कृतिहरू यसप्रकार छन्:

‘झसूका’ (२०१४)

‘लिसं’ (२०१६)

‘पीजा’ (२०२४)

‘सर्ग सिबें नं धरती नमिं ग्वाः’ (२०२४)

‘जि स्वयम्भू त्वाथः’ (२०४२)

‘याकः फल्चा’ (२०४३)

‘इन्कलवया पलाःसः’ (२०४८)

‘दूबो’ (नेपाली कवितासंग्रह)

‘ट्विस्ट र टर्न’ (अंग्रेजीमा अनुवादित कवितासंग्र्रह)

‘जंगल कविता’

‘तपक’ आदि।

बालसाहित्य तथा बालगीत

‘चिनियाम्हा किसिचा’ (२०२२) (नेपालभाषाको अत्यन्तै लोकप्रिय बालकवितासंग्रह)

‘सन्तको छाता’

‘ताइभाबा’

‘कुलिकासा’

‘माछाबखाँचा’

‘न्याउ न्याउ’ आदि।

नाटक तथा गीतिनाटक

‘निमन्त्रणा’ (गीतिनाटक)

‘इच्छाको सिमाना’ (बालखण्डकाव्य÷नाटक)

यी सिर्जनाहरूका माध्यमबाट उहाँ नेपाली साहित्य तथा मातृभाषाको प्रवद्र्धनमा निरन्तर सक्रिय रहनुभयो। साहित्य र मातृभाषाको प्रवद्र्धनमा पुर्‍याउनुभएको विशिष्ट योगदानको कदर गर्दै उहाँलाई ‘जगदम्बा–श्री पुरस्कार’ (२०६७) बाट समेत सम्मानित गरिएको थियो। त्यस्तै आगामी दिनमा उहाँको सम्मानमा विशेष अभिनन्दन गर्ने योजना थियो तर त्यसको खालि स्मृति मात्र बाँकी रह्यो।

दुर्गालाल श्रेष्ठको जीवन, प्रेम, साहित्य र मातृभाषाप्रतिको समर्पणलाई हेर्दा उहाँ कुनै एक समयका मात्र साहित्यकार होइन, पुस्तौंसम्म सम्झिइरहने स्रष्टा हुनुहुन्छ। उहाँका सिर्जनामा बाँचिरहेको प्रेम, संवेदना, विद्रोह र जीवनबोधले उहाँलाई सधैं जवान बनाइराख्नेछ। त्यसैले दुर्गालाल केवल नाम होइन, नेपाली र नेपालभाषी साहित्यको स्मृतिमा सदाबहार जवान रहिरहने एउटा जीवन्त व्यक्तित्व हो।