आज देशभर कुकुर तिहार मनाइँदैछ। घरआँगनका पाल्तु कुकुरदेखि सडकमा रहेका कुकुरसम्मलाई माला लगाएर, टीका लगाई र मीठा परिकार खुवाएर सम्मान गर्ने दिनका रूपमा यो पर्व स्थापित छ।  

तर वर्षमा एक दिन पूजा गरिने कुकुरको मानिससँगको सम्बन्ध धार्मिक परम्परामा मात्र सीमित छैन। खेतबारीको रेखदेखदेखि घरको सुरक्षासम्म, अपराध अनुसन्धानदेखि विस्फोटक पदार्थ र लागूऔषध पहिचानसम्म तथा विपद्मा पुरिएका मानिसको खोजी–उद्धारसम्म कुकुर मानिसको भरोसायोग्य सहयात्री बनेको छ।

हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार कुकुरलाई यमराजको दूत का रूपमा सम्मान गरिन्छ। महाभारतमा धर्मराज युधिष्ठिरसँग स्वर्गतर्फको यात्रामा कुकुरले साथ दिएको प्रसङ्ग पनि कुकुर र मानिसबीचको विश्वास तथा निष्ठासँग जोडेर हेरिन्छ। कुकुरलाई भगवान् भैरवसँग पनि सम्बन्धित मान्ने परम्परा छ। यही धार्मिक र सांस्कृतिक विश्वासका कारण तिहारमा कुकुरलाई विशेष सम्मान गरिन्छ।

तर कुकुर मानिसको प्रिय बन्नुको प्रमुख कारण केवल धार्मिक विश्वास होइन। निष्ठा, सतर्कता, सुरक्षा गर्ने स्वभाव र मानिससँग घनिष्ठ सम्बन्ध स्थापित गर्ने क्षमताले कुकुरलाई हजारौँ वर्षदेखि मानिसको सबैभन्दा नजिकको पशु बनाएको छ।

किसानको खेतबारीदेखि व्यापारीको प्रतिष्ठानसम्म

ग्रामीण जीवनमा कुकुर लामो समयदेखि किसानको साथी रहँदै आएको छ। खेतबारी र गोठको रेखदेख गर्ने, जङ्गली जनावर वा अन्य जोखिमको संकेत दिने तथा घरपरिवारको सुरक्षामा सतर्क रहने भूमिकामा कुकुर उपयोगी मानिन्छ। विशेषगरी एकान्त बस्ती र पशुपालन गर्ने समुदायमा कुकुरको उपस्थिति अझै पनि सुरक्षाको महत्वपूर्ण माध्यम हो।

सहर र बजार क्षेत्रमा पनि कुकुरको भूमिका फरक स्वरूपमा विस्तार भएको छ। घर, गोदाम, व्यापारिक प्रतिष्ठान तथा अन्य सम्पत्तिको सुरक्षाका लागि धेरैले तालिमप्राप्त वा सुरक्षात्मक स्वभावका कुकुर पाल्ने गरेका छन्। यस अर्थमा कुकुर किसानको खेतदेखि व्यापारी–व्यवसायीको प्रतिष्ठानसम्मको चौकीदार र भरोसायोग्य सारथी बनेको छ।

प्रहरीको ‘चारखुट्टे’ अनुसन्धानकर्ता

नेपालमा कुकुरको व्यावसायिक र सुरक्षा उपयोग अझ व्यापक छ। नेपाल प्रहरीको केनाईन कार्यालयले अपराध अनुसन्धान, हातहतियार तथा विस्फोटक पदार्थ खोजी, लागूऔषध पहिचान र खोजी–उद्धारका लागि विशेष तालिमप्राप्त कुकुर परिचालन गर्दै आएको छ। नेपाल प्रहरीमा कुकुरको संगठित सेवा २०२६ सालदेखि सुरु भएको इतिहास रहेको र हाल देशका विभिन्न क्षेत्रमा केनाईन सेवा विस्तार गरिएको छ।  

प्रहरीका तालिमप्राप्त कुकुरले हत्या, चोरी, डकैती र अपहरणजस्ता घटनामा घटनास्थलबाट प्राप्त गन्ध वा पदचिन्हका आधारमा अनुसन्धानमा सहयोग पुर्‍याउँछन्। यस्ता कुकुरलाई ट्र्याकर डगका रूपमा परिचालन गरिन्छ।

त्यसैगरी बम वा अन्य विस्फोटक पदार्थ पहिचान गर्न बम डग, लागूऔषधको अवैध ओसारपसार र भण्डारण पत्ता लगाउन नार्कोटिक्स डग तथा विपद्मा हराएका वा पुरिएका मानिसको खोजीका लागि सर्च एन्ड रेस्क्यु डग प्रयोग हुँदै आएका छन्। नेपाल प्रहरीका अनुसार कुकुरहरू विमानस्थल, सीमा नाका, महत्वपूर्ण प्रतिष्ठान तथा विशेष सुरक्षा चुनौती रहेका क्षेत्रमा समेत परिचालित छन्।

नाकले देख्छ, जहाँ मानिसको आँखा पुग्दैन

कुकुरको सबैभन्दा ठूलो विशेषता उसको असाधारण घ्राणशक्ति हो। मानिसले महसुस गर्न नसक्ने गन्धको आधारमा कुकुरले वस्तु, व्यक्ति वा पदार्थको पहिचान गर्न सक्छ। यही क्षमता अपराध अनुसन्धान र सुरक्षा व्यवस्थापनमा अमूल्य बनेको छ।

नेपाल प्रहरीको केनाईन कार्यालयले सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार तालिमप्राप्त कुकुरले घटनास्थलमा रहेका गन्धयुक्त प्रमाण वा पदचिन्हका आधारमा अनुसन्धानको दायरा साँघुरो बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछन्। लागूऔषध र विस्फोटक पदार्थको खोजीमा पनि उनीहरूको भूमिका महत्वपूर्ण छ।

विमानस्थलमा यात्रुको सुरक्षा र अवैध वस्तुको ओसारपसार नियन्त्रणदेखि सीमावर्ती क्षेत्रमा निगरानीसम्म कुकुरको प्रयोग भइरहेको छ। प्रहरीको तथ्यांकमा विगतमा कुकुरको संकेतका आधारमा कार्गो तथा लगेजबाट ठूलो परिमाणमा लागूऔषध फेला परेका उदाहरणहरू पनि छन्।

विपद्को भग्नावशेषमा पनि जीवन खोज्ने साथी

भूकम्प, पहिरो, बाढी वा अन्य प्राकृतिक विपद्पछि भग्नावशेषमा पुरिएका तथा बेपत्ता मानिसको खोजीमा पनि कुकुरको प्रयोग अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। मानिस र अत्याधुनिक उपकरणलाई समेत कठिन हुने स्थानमा कुकुर आफ्नो गन्ध पहिचान गर्ने क्षमताका आधारमा सम्भावित व्यक्तिको स्थान पत्ता लगाउन सहयोगी बन्न सक्छ।

नेपाल प्रहरीको केनाईन सेवामा खोजी तथा उद्धारका लागि छुट्टै तालिमको व्यवस्था गरिएको छ। विपद्मा पुरिएका, हराएका वा बेपत्ता मानिसको खोजीका लागि तालिमप्राप्त कुकुर परिचालन गर्ने व्यवस्था रहेको प्रहरीको विवरणमा उल्लेख छ।  

पूजा एक दिन, जिम्मेवारी वर्षभर

कुकुर तिहारले आज कुकुरप्रतिको प्रेम, सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने अवसर दिएको छ। माला, टीका र मिठो खाना कुकुरप्रतिको सांस्कृतिक सम्मानका प्रतीक हुन्। तर पशु अधिकार र संरक्षणका दृष्टिले कुकुरप्रतिको जिम्मेवारी वर्षको एक दिनमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन।

घरको सुरक्षा गर्ने पाल्तु कुकुर होस्, किसानको गोठ र खेतको पहरेदार होस्, प्रहरीको अनुसन्धान सहयोगी होस् वा विपद्मा मानिसको जीवन खोज्ने उद्धारकर्मी-कुकुरले मानिसको जीवनसँग अनेकौँ रूपमा सहकार्य गरिरहेको छ।

आजको कुकुर तिहार त्यसैले केवल धार्मिक कर्मकाण्डको दिन मात्र होइन। मानिसले प्रविधि, विज्ञान र आधुनिक सुरक्षाका अनेकौँ माध्यम विकास गरे पनि निष्ठा, सतर्कता र सहकार्यका कारण कुकुर अझै मानिसको सबैभन्दा भरोसायोग्य सारथी रहेको स्मरण गर्ने दिन पनि हो।  

वर्षमा एक दिन माला लगाएर सम्मान गरिने कुकुर, बाँकी ३६४ दिन पनि मानिसकै सुरक्षा, साथ र सेवामा—यही सम्बन्धले कुकुरलाई ‘मानिसको सबैभन्दा असल साथी’ बनाएको छ।