हिन्दू धर्म र संस्कृतिमा गाई केवल एउटा पशु होइन, आस्था, श्रद्धा, प्रकृति र मानव जीवनसँग जोडिएको विशेष प्राणीका रूपमा स्थापित छ। दूधदेखि गोबर र मूत्रसम्म मानव जीवनका विभिन्न पक्षमा उपयोगी मानिने गाईलाई हिन्दू परम्परामा ‘गौमाता’ भनेर सम्मान गरिन्छ। यही धार्मिक, सांस्कृतिक र व्यावहारिक सम्बन्धले गाई र मानवबीचको सम्बन्धलाई सदियौंदेखि अझ गहिरो बनाएको छ।
हिन्दू धर्मशास्त्र र धार्मिक मान्यतामा गाईलाई पवित्र प्राणीका रूपमा वर्णन गरिएको पाइन्छ। गाईमा विभिन्न देवीदेवताको वास रहेको धार्मिक विश्वासका कारण यसको पूजा गर्ने परम्परा विकसित भएको मानिन्छ। विशेषगरी तिहारअन्तर्गत पर्ने गाई तिहार वा लक्ष्मीपूजाका दिन गाईको विशेष पूजा गरिन्छ। गाईलाई धन, समृद्धि, शान्ति र लक्ष्मीसँग जोडेर हेर्ने धार्मिक परम्परा छ।
किन भनिन्छ गाईलाई ‘माता’?
मानव जीवनमा गाईले पुर्याउने योगदानलाई आधार बनाएर गाईलाई मातासरह सम्मान गर्ने परम्परा रहेको छ। आमाले सन्तानलाई दूध खुवाएर हुर्काएझैं गाईले पनि मानिसलाई पौष्टिक आहारका रूपमा दूध प्रदान गर्ने भएकाले ‘गौमाता’ भन्ने अवधारणा बलियो बनेको धार्मिक तथा सांस्कृतिक व्याख्या गरिन्छ।
गाईको दूधबाट दही, घिउ, मोही, पनिरलगायत विभिन्न खाद्यपदार्थ उत्पादन हुन्छन्। हिन्दू धार्मिक संस्कारमा दूध र घिउको विशेष महत्व छ। पूजा, यज्ञ, हवन तथा विभिन्न धार्मिक कर्मकाण्डमा गाईको दूध र घिउको प्रयोग हुने गर्छ।
यसका साथै, परम्परागत ग्रामीण जीवनमा गाईको गोबरलाई इन्धन, मल र घरआँगन लिपपोत गर्न प्रयोग गरिँदै आएको छ। गोबरबाट उत्पादन हुने जैविक मलले कृषि उत्पादनमा समेत योगदान पुर्याउँदै आएको छ। गाईको गोमूत्रलाई पनि आयुर्वेदिक तथा परम्परागत उपचार पद्धतिसँग जोडेर हेर्ने चलन छ।
यसरी गाईले मानिसलाई जीवनयापनका लागि आवश्यक विभिन्न वस्तु उपलब्ध गराउने भएकाले हिन्दू समाजमा यसलाई केवल आर्थिक उपयोगिताको दृष्टिले मात्र नभई मातृत्व, पालनपोषण र संरक्षणको प्रतीकका रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ।
गाई पूजनको धार्मिक महत्व
गाई पूजन हिन्दू धार्मिक संस्कारको महत्वपूर्ण पक्ष हो। विशेष अवसरमा गाईलाई नुहाइदिने, सफा गर्ने, फूलमाला लगाइदिने, टीका लगाउने र विभिन्न परिकार खुवाएर पूजा गर्ने परम्परा छ।
तिहारमा गरिने गाई पूजन विशेष रूपमा प्रसिद्ध छ। यस दिन गाईलाई लक्ष्मीको प्रतीक मानेर श्रद्धापूर्वक पूजा गरिन्छ। घरमा सुख, शान्ति र समृद्धि कायम रहोस् भन्ने कामनासहित गाईको पूजा गर्ने धार्मिक विश्वास छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार गाईप्रतिको सम्मान केवल पूजा गर्ने कार्यमा सीमित छैन। गाईको संरक्षण, हेरचाह र सेवा गर्नु पनि पुण्यको काम मानिन्छ। त्यसैले हिन्दू समाजमा गौसेवा र गौसंरक्षणलाई धार्मिक तथा नैतिक कर्तव्यसँग समेत जोडेर हेरिन्छ।
मानव र गाईबीचको सदियौं पुरानो सम्बन्ध
मानव सभ्यताको विकाससँगै पशुपालनले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। विशेषगरी कृषि प्रधान समाजमा गाई मानिसको जीवनसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको थियो। दूध र दुग्धजन्य पदार्थ, खेतबारीका लागि जैविक मल तथा ग्रामीण अर्थतन्त्रमा यसको योगदानले गाईलाई परिवारको सदस्यसरह मान्ने परम्परा विकास भएको देखिन्छ।
नेपालजस्ता कृषि प्रधान देशमा गाईको महत्व अझ विशेष छ। ग्रामीण समाजमा गाईपालन केवल आम्दानीको स्रोत मात्र होइन, पारिवारिक जीवन र संस्कृतिको एउटा अभिन्न हिस्सा बनेको छ। बिहान गाईलाई दाना खुवाउनेदेखि गोठको हेरचाहसम्मका कार्य ग्रामीण जीवनशैलीसँग जोडिएका छन्।
गाईले मानिसलाई दिएको उपयोगिताको बदलामा मानिसले पनि यसको संरक्षण र हेरचाह गर्नुपर्ने भावनाले मानव र गाईबीचको सम्बन्धलाई पारस्परिक बनाएको छ। यही सम्बन्धलाई धार्मिक आस्था र संस्कृतिले थप गहिरो बनाएको छ।
आस्था र संरक्षणको सन्देश
गाईप्रतिको श्रद्धा केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित नभई जीवप्रतिको दया, करुणा र संरक्षणको भावनासँग पनि जोडिएको छ। हिन्दू दर्शनले सम्पूर्ण प्राणीमा जीवन रहेको र प्रकृतिसँग सन्तुलित सम्बन्ध कायम गर्नुपर्ने सन्देश दिन्छ।
गाईलाई माताका रूपमा सम्मान गर्ने परम्पराले पनि पालनपोषण गर्ने जीवप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने भाव बोकेको छ। त्यसैले गाई पूजनलाई केवल एउटा धार्मिक कर्मकाण्डका रूपमा नभई मानव, प्रकृति र अन्य जीवबीचको सहअस्तित्वको सांस्कृतिक अभिव्यक्तिका रूपमा समेत बुझ्न सकिन्छ।
आधुनिक जीवनशैलीसँगै मानिस र प्रकृतिबीचको दूरी बढिरहेका बेला गाईप्रतिको सम्मान र संरक्षणको परम्पराले मानव जीवन केवल मानिसको प्रयासबाट मात्र चल्दैन, प्रकृति र अन्य जीवसँगको सहअस्तित्व पनि उत्तिकै आवश्यक छ भन्ने सन्देश दिने गर्दछ ।
त्यसैले हिन्दू समाजमा गाईलाई ‘माता’ भनिनुको अर्थ केवल धार्मिक विश्वास मात्र होइन, मानव जीवनमा यसको योगदानप्रतिको सम्मान, कृतज्ञता र संरक्षणको भावनासमेत हो। फूलमाला र टीका लगाएर गरिने गौपूजनले यही सदियौं पुरानो सम्बन्ध, आस्था र सहअस्तित्वलाई प्रत्येक वर्ष पुनः स्मरण गराउँदै आएको छ।
प्रकाशित: २३ कार्तिक २०८३ ०६:२७ सोमबार