भारत एआई प्रभाव शिखर सम्मेलनले नयाँ दिल्लीमा विश्वभरका नीतिनिर्माता, उद्योग नेता, अनुसन्धानकर्ता, प्रविधि विशेषज्ञ र नागरिक समाजका सदस्यहरूलाई एकसाथ ल्याएको छ। ग्लोबल साउथमा आयोजना गरिएको पहिलो प्रमुख विश्वव्यापी एआई शिखर सम्मेलनका रूपमा यसले मानवताका लागि एआईको विचारलाई समर्थन गर्दै एआई शासन, सुरक्षा र समाजमा यसको व्यापक प्रभावमा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगलाई प्रवर्धन गर्ने लक्ष्य राखेको देखिन्छ।
नेपालको छिमेकी मुलुक भारतमा हालै सुरु भएको ‘भारत एआई प्रभाव शिखर सम्मेलन २०२६’का अनुसार ‘भारत विश्वको केस क्यापिटल हुनुपर्छ, यसले एआई मोडलहरू आविष्कार गर्नुपर्दैन’ भन्ने धारणा पनि व्यक्त गरिएको छ। हालै एआई प्रभाव शिखर सम्मेलन २०२६ मा बोल्दै प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले बालबालिकाका लागि एआई स्पेस सुरक्षित बनाउने महत्त्वबारे पनि बोले। ‘एआई इम्प्याक्ट समिट २०२६’मा आफ्नो मुख्य भाषणमा प्रधानमन्त्री मोदीले कृत्रिम बुद्धिमत्ताको बढ्दो प्रभाव र यो प्रविधिलाई सबैका लागि पहुँचयोग्य बनाउने भारतको योजनाबारे चर्चा गरे।
उनले विश्वव्यापी नेता र विज्ञलाई ऐतिहासिक एआई भेलाका रूपमा वर्णन गरेकोमा स्वागत गरे। उनले भने, ‘भारत विश्वको सबैभन्दा ठुलो प्रविधि प्रतिभा पूलहरूमध्ये एक हो। ग्लोबल साउथका देशहरूका लागि यस्तो प्रमुख शिखर सम्मेलन आयोजना गर्नु गर्वको क्षण हो।’
प्रारम्भिक वायरलेस सञ्चारसँग तुलना गर्दै उनले उल्लेख गरे - ‘थोरैले मात्र यसले संसारलाई कति गहिरो रूपमा जोड्नेछ भनेर भविष्यवाणी गर्न सकेका थिए। एआईले ऐतिहासिक परिवर्तन ल्याइरहेको छ र विश्वले अहिले जे देखिरहेको छ, त्यो यसको प्रभावको सुरुवात मात्र हो।’
भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीले भारतले एआईलाई सार्वजनिक हितका लागि एक शक्तिको रूपमा हेर्छ, शिखर सम्मेलनको विषयवस्तुले सबैका लागि कल्याण र खुसीको विचारलाई प्रतिविम्बित गर्छ भन्ने सन्दर्भकाृ व्याख्या गरे। एआई केही राष्ट्रहरू वा कम्पनीहरूमा सीमित रहनुहुँदैन तर सबैलाई, विशेषगरी विकासशील देशहरूलाई फाइदा पुर्याउनुपर्छ।
प्रधानमन्त्रीले जोड दिए - एआई मानव आवश्यकतामा केन्द्रित हुनुपर्छ। उचित निर्देशनबिना यसले अवरोध सिर्जना गर्न सक्छ, तर सही मार्गदर्शनसाथ यसले शक्तिशाली समाधानहरू प्रदान गर्न सक्छ। शिखर सम्मेलनको लक्ष्य एआई संवेदनशील, जिम्मेवार र सबैको कल्याणमा केन्द्रित रहन सुनिश्चित गर्नु हो।
भारत एआई प्रभाव शिखर सम्मेलन २०२६ ले सरकार, अन्तर्राष्ट्रिय संस्था, उद्योग र नागरिक समाजलाई एकसाथ ल्याउँछ। ताकि कृत्रिम बुद्धिमत्ताले समावेशी वृद्धिलाई कसरी अगाडि बढाउन सक्छ, मानिसहरूलाई आफ्नो काम राम्रोसँग गर्न मद्दत गर्न सक्छ, सार्वजनिक सेवाहरूलाई सुदृढ पार्न सक्छ र दिगो विकासलाई समर्थन गर्न सक्छ।
सरसरी हेर्दा इलेक्ट्रोनिक्स तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालयले फेब्रुअरी २०२६ मा नयाँ दिल्लीको भारत मण्डपममा एआई इम्प्याक्ट समिट २०२६ आयोजना गरेको छ। यो ग्लोबल साउथमा आयोजना हुने पहिलो विश्वव्यापी एआई शिखर सम्मेलन देखिन्छ।
प्रधानमन्त्री मोदीद्वारा घोषणा गरिएको भारत ‘एआई इम्प्याक्ट समिट २०२६’ फेब्रुअरी २०२६ मा नयाँ दिल्लीमा सुरु भयो। यो शिखर सम्मेलन बेलायतको एआई सुरक्षा शिखर सम्मेलन, एआई सियोल शिखर सम्मेलन, फ्रान्स एआई एक्सन शिखर सम्मेलन र अफ्रिकामा ग्लोबल एआई शिखर सम्मेलनजस्ता पहिलेका विश्वव्यापी बैठकहरूमा आधारित छ। यसको उद्देश्य केवल छलफलभन्दा बाहिर जानु र विश्वव्यापी एआई शासनमा व्यावहारिक परिणाम, बलियो सहयोग र वास्तविक प्रगतिमा ध्यान केन्द्रित गर्नु हो।
शिखर सम्मेलनले एआईले समावेशी वृद्धि, सामाजिक विकास र जनता–केन्द्रित नवप्रवर्तनलाई समर्थन गर्ने कुरा सुनिश्चित गर्ने योजना बनाएको छ, साथै वातावरणको संरक्षण पनि गर्छ। यसले विकासशील देशहरूको आवाजलाई बलियो बनाउने लक्ष्य पनि राख्छ ताकि एआईका फाइदाहरू विश्वभर समान रूपमा बाँडफाँड होस्।
साथै यसले रोजगारी गुमाउने, एआई प्रणालीमा पूर्वाग्रह र बढ्दो ऊर्जा प्रयोगजस्ता चुनौतीलाई पहिचान गर्छ। त्यसैले शिखर सम्मेलनले कृत्रिम बुद्धिमत्ताका अवसर र जोखिम दुवै व्यवस्थापन गर्न ठोस कदम चाल्ने कुरामा केन्द्रित छ।
‘एआई प्रभाव शिखर सम्मेलन २०२६’ को आवश्यकता
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) ले समाज, अर्थतन्त्र र शासनलाई द्रुत रूपमा रूपान्तरण गरिरहेको छ। यसले बहुभाषिक र डिजिटल प्लेटफर्महरूमार्फत सेवामा पहुँच सुधार गरेर विकासका लागि प्रमुख अवसरहरू प्रदान गर्छ, विशेषगरी विकासशील देशहरूका लागि आवश्यक छ।
यद्यपि ‘ग्लोबल एआई डिभाइड’ अझै पनि अवस्थित छ, किनकि एआई स्रोतहरू केही विकसित देशहरू र ठुला निगमहरूमा केन्द्रित छन्। एआईले रोजगारी गुमाउने, पूर्वाग्रह र उच्च ऊर्जा खपतजस्ता चुनौतीहरू पनि सिर्जना गर्छ।
त्यसकारण एआई समावेशी, निष्पक्ष र सबैका लागि लाभदायक छ भनी सुनिश्चित गर्न समन्वित विश्वव्यापी कार्यको आवश्यकता छ।
सम्मेलनका सूत्र
भारत एआई प्रभाव शिखर सम्मेलन तीन मुख्य मार्गदर्शक सिद्धान्तमा आधारित छ, जसलाई ‘सूत्र’ भनिन्छ। यी सूत्रले विश्वव्यापी सहयोगमार्फत सबैको हितका लागि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) कसरी प्रयोग गर्नुपर्छ भनेर व्याख्या गर्छन्।
जनता
जनता सूत्र मानव कल्याणमा केन्द्रित छ। यसले भन्छ - एआईले सांस्कृतिक विविधताको सम्मान गर्नुपर्छ, मानव मर्यादाको रक्षा गर्नुपर्छ र यसको डिजाइन र प्रयोगमा सबैलाई समावेश गर्नुपर्छ। प्रविधि मानव - केन्द्रित रहनुपर्छ र समाजका लागि सुरक्षा, विश्वास र समान लाभहरूलाई प्रवर्धन गर्नुपर्छ।
ग्रह
ग्रह सूत्रले वातावरणीय जिम्मेवारीलाई हाइलाइट गर्छ। यसले एआईको जिम्मेवार प्रयोगका लागि आह्वान गर्छ, ताकि यसले स्रोतको प्रयोग घटाउन र जलवायु कार्य तथा वातावरणीय संरक्षणमा मद्दत गर्न सकोस्। एआई विकासले विश्वव्यापी दिगोपनलाई समर्थन गर्नुपर्छ र ग्रहलाई हानि पुर्याउनु हुँदैन।
प्रगति
प्रगति सूत्रले समावेशी विकासको लक्ष्य राख्छ। यसले एआईलाई आर्थिक वृद्धि र सामाजिक प्रगतिका लागि एक उपकरणको रूपमा हेर्छ। यसले एआई स्रोतहरूमा समान पहुँचलाई समर्थन गर्छ र समग्र विकासका लागि स्वास्थ्य, शिक्षा, कृषि र शासनजस्ता क्षेत्रमा एआईको प्रयोगलाई प्रोत्साहित गर्छ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) नेपालका लागि आर्थिक वृद्धि, राम्रो शासन र जीवनको गुणस्तर सुधार गर्न एक महत्त्वपूर्ण उपकरण बनेको छ। यसले समावेशी र दिगो विकासलाई प्रवर्धन गरेर मानिस, ग्रह र प्रगतिका लक्ष्यलाई समर्थन गर्छ।
नेपालको दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो सम्मेलनले गहिरो प्रश्न उठाउँछ– हामी कहाँ उभिएका छौं? नेपालले सन् २०२५ मा आफ्नो पहिलो एआई नीति सार्वजनिक गरिसकेको छ। त्यसले कृषि, स्वास्थ्य, उत्पादन र रोजगारीमा एआई प्रयोगलाई प्राथमिकता दिएको छ। तर हाम्रा चुनौतीहरू अझै गहिरा छन्– पूर्वाधारको कमी, मानव संसाधनको अभाव र नियामक संरचनाको कमजोर अवस्था।
भारतले एआईलाई राष्ट्रिय आकांक्षासँग जोडिसकेको छ भने नेपाल अझै सम्भावनाको नक्सा कोर्दैछ। नेपालमा एआईबारे छलफल हुँदा प्रायः ‘हामी पछि नपरौं’ भन्ने चिन्ता बढी सुनिन्छ। तर भारतले देखाएको जस्तै एआईलाई केवल प्रविधि होइन, सांस्कृतिक र सामाजिक दृष्टिकोणबाट पनि बुझ्न जरुरी छ। एआईलाई भविष्यको डर होइन, भविष्यको अवसरका रूपमा लिन जरुरी छ।
नेपालको साहित्यिक र सांस्कृतिक जगत्ले सधैं मानव अनुभवलाई केन्द्रमा राखेको छ। यदि एआईलाई हामीले यसै दृष्टिकोणबाट प्रयोग गर्न सक्यौं भने कृषकको खेतमा, ग्रामीण स्वास्थ्य केन्द्रमा वा नेपाली भाषामा सिर्जनात्मक लेखनमा हाम्रा लागि वास्तविक प्रभाव पर्नेछ।
भारतको सम्मेलनले देखाएको बाटो नेपालका लागि प्रेरणा हो। तर प्रेरणा मात्र पर्याप्त छैन - पूर्वाधार, मानव संसाधन र नीतिगत दृढता आवश्यक छ।
नेपालले आफ्नो नीति केवल कागजमा होइन व्यवहारमा उतार्न सके मात्र हामीले एआईलाई समानता, दिगोपन र प्रगतिको साधनका रूपमा प्रयोग गर्न सक्नेछौं।
ऐतिहासिक शिखर सम्मेलनमा राष्ट्र तथा सरकार प्रमुख, अन्तर्राष्ट्रिय संस्था र बहुपक्षीय एजेन्सीका प्रतिनिधिहरू, शिक्षा तथा अनुसन्धान संस्था, प्रविधि अभ्यासकर्ता र विकासकर्ता तथा नागरिक समाज संगठनहरूको सहभागिता रहेको छ। शिखर सम्मेलनको व्यापक उद्देश्य बहुपक्षीय एआई सहयोगमा प्रदर्शनयोग्य प्रभाव र मूर्त प्रगति हासिल गर्नु हो।
द्विपक्षीय सन्दर्भमा नेपाल र भारत पारस्परिक लाभका लागि एआईको सम्भावनाको अन्वेषण गर्न सुरु गरिसकेका छन्। नोभेम्बर २०२५ मा काठमाडौंस्थित भारतीय दूतावासले नेपालको एआई एसोसिएसनसँगको साझेदारीमा ‘समावेशी वृद्धिका लागि एआई: नेपालको एआई–तयार भविष्य निर्माण’ शीर्षकको कार्यक्रम आयोजना गरेको देखिन्छ।
हामीले आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स शब्द धेरै ठाउँमा सुन्दै आएका छौं। यसलाई कहिलेकाहीं ‘मेसिन लर्निङ’को पर्यायवाची शब्दका रूपमा पनि प्रयोग गरिन्छ तर यो मेसिन लर्निङभन्दा धेरै व्यापक छ। मानिस र जनावरमा हुने प्राकृतिक इन्टेलिजेन्सभन्दा फरक यो मेसिनले प्रदर्शन गर्ने इन्टेलिजेन्स हो। आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सको मुख्य काम भनेको मानिसको हस्तक्षेपबिना मेसिनलाई सोच्न सक्ने बनाउनु हो, जसले गर्दा मेसिनले आफैं निर्णय लिन सक्छ।
विभिन्न सार्वजनिक र निजी संस्थाहरू, शैक्षिक संस्थाहरू र स्टार्टअपहरूले एआई–आधारित च्याटबट, बायोमेट्रिक्स, मेसिन लर्निङ प्रणाली, प्राकृतिक भाषा प्रशोधनजस्ता प्रविधिमा काम गरिरहेका भए पनि नेपालमा एआईको प्रयोग र नियमनसम्बन्धी कुनै स्पष्ट नीतिगत व्यवस्था थिएन।
नेपालमा पछिल्लो समय आविष्कारको बानी बढ्दै गएकाले बाह्य संसारसँग तुलना गर्दा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग पनि विस्तार हुँदै गएको छ। यसको अर्थ आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स अर्थात् एआई नेपालमा पनि जीवनको एक हिस्सा बन्दै गइरहेको छ।
केही समयअघि नेपाल सरकारको सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालयले नेपालको इतिहासमा नै पहिलो पटक आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) को प्रयोग तथा अभ्याससम्बन्धी अवधारणापत्र तयार गरी सार्वजनिक गरेको छ।
विश्वव्यापी रूपमा एआईको विकास र प्रयोग बढ्दै गए पनि नेपालमा यससम्बन्धी कुनै स्पष्ट नीति र कानुन नभएकाले आवश्यक नीति र कानुन निर्माणको आधार तय गर्न सरकारले अवधारणापत्र तयार गरेको थियो।
प्रकाशित: ३० फाल्गुन २०८२ ०९:४८ शनिबार