सुनसरीको देवानगञ्ज–३ कप्तानगञ्जमा भएको हिंसात्मक घटनाले सुरु गरेको तनाव अब केवल एउटा जिल्लाको सुरक्षा चुनौतीमा सीमित देखिएको छैन।  

गोलीकाण्डमा घाइते भएका २१ वर्षीय जयप्रकाश मेहताको उपचारका क्रममा मृत्यु भएसँगै मृतकको संख्या दुई पुगेको छ। त्यससँगै विरोध प्रदर्शन, कर्फ्यु, सुरक्षा सतर्कता र राजनीतिक प्रतिक्रियाहरूले संकेत गरेको छ कि नेपाल अहिले सामाजिक सद्भाव र राजनीतिक व्यवस्थापन दुवैको कठिन परीक्षणबाट गुज्रिरहेको छ।

घटनाको प्रभाव सुनसरीबाट धनुषा, सिरहा लगायत मधेसका विभिन्न जिल्लासम्म फैलिएको छ। धनुषामा कर्फ्यु आदेश जारी गरिएको छ भने सिरहाको गोलबजारमा दुई पक्षबीच झडप भएपछि अवस्था तनावपूर्ण बनेको छ। मधेस प्रदेश सरकारले सबै सरकारी कार्यालयलाई अत्यावश्यक कामबाहेक सरकारी सवारी प्रयोग नगर्न निर्देशन दिएको छ, जसले सुरक्षा संवेदनशीलता सामान्य अवस्थाभन्दा निकै बढेको देखाउँछ।

सुनसरीको घटना तत्कालीन झडप वा गोलीकाण्ड मात्र होइन। यसले पछिल्ला केही वर्षदेखि विस्तारै बढ्दै आएको सामाजिक अविश्वास, धार्मिक तथा पहिचानका मुद्दामा बढ्दो ध्रुवीकरण र सामाजिक सञ्जालमार्फत फैलिने उत्तेजक सामग्रीको प्रभावलाई सतहमा ल्याएको छ।

नेपाल परम्परागत रूपमा धार्मिक सहिष्णुताको उदाहरण मानिँदै आएको देश हो। एउटै धार्मिक स्थललाई विभिन्न समुदायले आ–आफ्नो आस्थाअनुसार पूज्ने अभ्यास, साझा पर्वहरूमा विभिन्न समुदायको सहभागिता र मिश्रित सामाजिक संरचनाले नेपाली समाजलाई बलियो बनाएको थियो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा यही सहिष्णुतामाथि चुनौती देखिन थालेको छ।

राजनीति किन कमजोर देखियो?

प्रतिनिधिसभामा सम्बोधन गर्दै पूर्वप्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ले देशको राजनीतिक अवस्था सहज नरहेको बताएका छन्। उनले जनताले निर्वाचनमार्फत व्यक्त गरेको अपेक्षाअनुसार सरकार सञ्चालन हुन नसकेको र जनतामा निराशा बढ्दै गएको टिप्पणी गरेका छन्।

यो टिप्पणी केवल सरकारको आलोचना मात्र होइन। आर्थिक सुस्तता, रोजगारीको अभाव, महँगी, युवाको बढ्दो पलायन र शासनप्रतिको अविश्वासले समाजमा असन्तुष्टि बढाइरहेको संकेत पनि हो। यस्ता परिस्थितिमा कुनै पनि स्थानीय विवाद छिट्टै ठूलो सामाजिक वा राजनीतिक तनावमा रूपान्तरण हुने जोखिम बढ्छ।

सद्भाव जोगाउने चिन्ता

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका सचेतक प्रकाशचन्द्र परियारले संसद्मा दिएको अभिव्यक्ति अहिलेको परिस्थितिको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष उजागर गर्छ। उनले नेपाललाई विविधता र सहिष्णुताको देश भन्दै सामाजिक सद्भाव भड्काउने प्रयासप्रति उच्च सतर्क रहन आग्रह गरेका छन्।

उनको भनाइले उठाउँएको प्रश्न छ:- नेपालमा बाह्य प्रभाव, सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग वा संगठित रूपमा समाजलाई विभाजित गर्ने प्रयास बढ्दै गएको हो? यसको स्पष्ट प्रमाण अनुसन्धानबाट मात्र स्थापित हुन सक्छ। तर पछिल्ला घटनाले यस्ता आशंकामाथि गम्भीर अनुसन्धान र तथ्यमा आधारित निष्कर्ष आवश्यक रहेको देखाएको छ।

सरकारको चुनौती

सुनसरी घटनापछि राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्को बैठक बसेर परिस्थितिको समीक्षा गरिएको छ। आगामी दिनमा सामाजिक सद्भाव कायम राख्न सबै सुरक्षा निकाय र सरोकारवालाबीच समन्वय बढाउने निर्णय गरिएको छ।

तर केवल सुरक्षा परिचालनले मात्र दीर्घकालीन समाधान दिन सक्दैन। हिंसाको कारण निष्पक्ष अनुसन्धान, दोषीमाथि कानुनी कारबाही, अफवाह नियन्त्रण, स्थानीय समुदायबीच संवाद र राजनीतिक नेतृत्वको जिम्मेवार अभिव्यक्ति समान रूपमा आवश्यक छन्।

यदि राज्यले न्यायिक प्रक्रिया कमजोर बनायो वा कुनै पक्षले न्याय नपाएको अनुभूति गर्‍यो भने असन्तुष्टि थप गहिरिन सक्छ।

सामाजिक सञ्जालको प्रभाव

पछिल्ला घटनामा अर्को महत्वपूर्ण पक्ष सामाजिक सञ्जाल बनेको छ। पुष्टि नभएका सूचना, उत्तेजक भिडियो, धार्मिक भावनालाई उक्साउने सामग्री र भ्रामक प्रचारले स्थानीय घटनालाई केही घण्टामै राष्ट्रिय तनावमा बदल्ने क्षमता राख्छ।

यसैले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको सम्मान गर्दै पनि हिंसा उक्साउने, झुटा सूचना फैलाउने र समुदायबीच घृणा बढाउने गतिविधिमाथि प्रभावकारी निगरानी आवश्यक देखिन्छ।

नेपाल अहिले पूर्ण रूपमा द्वन्द्वग्रस्त अवस्थामा पुगेको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। तर पछिल्ला घटनाले सामाजिक सम्बन्ध कमजोर बनाउने संकेत अवश्य दिएका छन्। यदि स्थानीय विवादहरूलाई समयमै समाधान गरिएन, राजनीतिक नेतृत्व जिम्मेवार बनेन, कानुनी कारबाही निष्पक्ष भएन र अफवाह नियन्त्रणमा प्रभावकारी काम भएन भने यस्ता घटनाले व्यापक सामाजिक विभाजन निम्त्याउने जोखिम रहन्छ।

नेपालको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको विविधता, सहिष्णुता र सहअस्तित्वको संस्कृति हो। यही आधारलाई कमजोर पार्ने कुनै पनि गतिविधि केवल सुरक्षा चुनौती होइन, राष्ट्रिय एकतामाथिको चुनौती पनि हो। त्यसैले अहिलेको आवश्यकता बल प्रयोगभन्दा बढी न्याय, संवाद, पारदर्शिता र विश्वास पुनःस्थापनाको हो।

सुनसरीबाट सुरु भएको तनावले राज्य, राजनीतिक दल, सुरक्षा निकाय र नागरिक समाज सबैलाई सामाजिक सद्भावको रक्षा केवल नाराले होइन, समयमै गरिने निष्पक्ष निर्णय, जिम्मेवार राजनीति र नागरिकको संयमित व्यवहारबाट मात्र सम्भव हुन्छ भन्ने सन्देश दिएको छ।