कुनै नेता प्रतिपक्षमा हुँदा बोलेको कुरा त्यतिबेला सामान्य राजनीतिक अभिव्यक्ति हुन्छ। सामाजिक सञ्जालमा लेखेको स्टाटस तत्कालीन सरकारविरुद्धको आक्रोश हुन्छ।
सडकमा बोलेको भाषण आन्दोलनको भाषा हुन्छ। तर त्यही व्यक्ति जब सत्ताको कुर्सीमा पुग्छ, हिजोका ती शब्द एकाएक आजको ऐना बन्न थाल्छन्।
ती ऐना नै आज नेपाली राजनीतिमा नयाँ र रोचक ट्रेन्ड बन्न थालेको छ ।
सत्तामा पुगेका वा शक्तिको केन्द्रमा पुगेका नेताका पुराना भाषण, अन्तर्वार्ता, भिडियो, फेसबुक स्टाटस र विगतका गतिविधि खोजेर सामाजिक सञ्जालमा पुनः प्रसारित गर्ने क्रम तीव्र भएको छ। त्यसमा कतिपय वास्तविक प्रसंग छन्, कतिपय आधा काटिएका छन्, कतिपयको सन्दर्भ बदलिएको छ र कतिपय त झुटा दाबीसमेत छन्।
हिजो सरकारलाई खबरदारी गर्ने व्यक्ति आज सरकारमा पुगेपछि आफ्नै हिजोका शब्दको जवाफ दिन आफैँलाई सकस हुने अवस्था सिर्जना हुन थालेको छ ।
हिजोको प्रश्न आज आफैंमाथि
काठमाडौंको मेयरका रूपमा उम्मेदवार बन्दा केशव स्थापितको विगत एकपटक फेरि चुनावी बहसको विषय बनेको थियो। उनीमाथि विगतमा यौन दुर्व्यवहारका आरोप सार्वजनिक भएका थिए। २०७९ को स्थानीय निर्वाचनका क्रममा सञ्चारकर्मीले यही विषय उठाउँदा स्थापितले आफू विवादमा नआए स्थापित नै नहुने आशयको जवाफ दिएका थिए।
त्यसै क्रममा सार्वजनिक मञ्चमा प्रश्नकर्तामाथि उनले गरेको आपत्तिजनक टिप्पणीसमेत अर्को विवादको विषय बनेको थियो।
अर्थात्, निर्वाचनका बेला उम्मेदवारको विगत खोजिनु कुनै नयाँ कुरा होइन। अहिले सामाजिक सञ्जालले विगत खोज्ने कामलाई चौबीसै घण्टा चल्ने राजनीतिक अभिलेखमा बदलिदिएको छ।
आजको अभिव्यक्ति भोलि फेरि तपाईंको अगाडि आइपुग्न सक्छ।
शोभिताको पुरानो भिडियो किन अहिले?
अहिले कानुनमन्त्री शोभिता गौतमसँग जोडेर सामाजिक सञ्जालमा पुरानो अभिव्यक्ति वा भिडियो पुनः भाइरल भइरहेको प्रसंग पनि यही प्रवृत्तिको अर्को उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत भइरहेको छ।
पुरानो भिडियो सार्वजनिक हुनु आफैंमा गलत होइन। यदि सार्वजनिक पदमा पुगेको व्यक्तिले विगतमा कुनै संवेदनशील विषयमा बोलेको हो भने त्यसको अर्थ र सन्दर्भबारे प्रश्न उठाउन नागरिकलाई अधिकार हुन्छ।
तर भिडियोको केही सेकेन्ड मात्र काटेर नयाँ सन्दर्भमा राखियो भने त्यो जवाफदेहिता होइन, भ्रम सिर्जना हुन सक्छ।
त्यसैले प्रश्न पुरानो कुरा किन निकालियो भन्ने मात्र होइन। पुरानो कुरा निकाल्दा पूरा सन्दर्भसहित निकालियो कि राजनीतिक हतियार बनाउन काटछाँट गरियो भन्ने विषय खोजी हुनुपर्छ ।
बालेनको हिजो पनि आजको राजनीतिक सामग्री
बालेन्द्र शाहको राजनीतिक यात्रामा यो प्रवृत्ति झनै प्रस्ट देखिन्छ। मेयर बन्नुअघि सरकार, राजनीतिक दल र राज्य संयन्त्रमाथि प्रश्न उठाउँदै उनले सामाजिक सञ्जाल र सार्वजनिक अभिव्यक्तिमार्फत आक्रामक धारणा राखे।
मेयर बनेपछि उनले पनि विगतमा अरूलाई गरेका प्रश्न र आलोचनाको सामना गर्नुपर्यो। अहिले प्रधानमन्त्रीको भूमिकामा पुगेपछि त उनका पुराना अभिव्यक्ति झन् ठूलो राजनीतिक सामग्री बनेका छन्।
फोहोर व्यवस्थापनको प्रसंग आउँदा लेन्डफिल साइटमै पुगेर काम नभएसम्म माला नलगाउने आशयको उनको पुरानो अभिव्यक्ति खोजिन्छ। ट्राफिक वा सवारीसम्बन्धी विवाद आउँदा पुरानो ट्राफिक प्रसंग जोडेर सामाजिक सञ्जालमा प्रश्न उठाइन्छ। उनीसँग सम्बन्धित १२ वर्ष पुरानो र्याप ब्याटलको भिडियोसमेत २०२६ मा पुनः विवादमा आयो र त्यसलाई लिएर साइबर ब्यूरोमा उजुरीसमेत परेको थियो।
अर्थात् बालेनका लागि पनि पुराना अभिव्यक्ति अब व्यक्तिगत स्मृति मात्र रहेनन्, सार्वजनिक अभिलेख बनेका छन्।
यति मात्र होइन, २०२६ मा बालेनविरुद्धको नाराबाजी भएको भन्दै चार वर्ष पुरानो भिडियो भाइरल बनाइएको घटना नेपाल फ्याक्टचेकले तथ्यजाँच गरेको थियो। भिडियो वास्तविक थियो, तर त्यसलाई हालैको घटनाका रूपमा प्रस्तुत गरिएको दाबी भ्रामक थियो।
यसले पुरानो सामग्री निकाल्नु र पुरानो सामग्रीलाई नयाँ घटनाको रूपमा बेच्नु दुई फरक कुरा हुन्।
रविको ‘नाकको डाँडी’ पनि फर्किन्छ
रवि लामिछानेको राजनीतिक उदयको एउटा बलियो आधार नै आक्रामक प्रश्न, भ्रष्टाचारविरुद्धको भाषाशैली र पुराना दल तथा नेताप्रतिको कठोर आलोचना थियो।
टुँडिखेलमा उभिएर भ्रष्टाचार गर्नेहरूको ‘नाकको डाँडी भाँच्ने’ भाषाशैलीमा उनले गरेको भाषण त्यसबेला तालीको विषय बन्यो। तर जब उनी आफैं सत्ताको केन्द्रमा पुगे, त्यही वाक्यांश उल्टो दिशाबाट उनीमाथि प्रयोग हुन थाल्यो।
‘रवि सर ! कतिका नाकका डाँडी भाँचिए त ?’ भन्ने शैलीमा प्रकाशित टिप्पणीसमेत यही राजनीतिक स्मृतिको परिणाम थियो।
यो केवल रविको कथा होइन। राजनीतिमा ठूलो परिवर्तनको वाचा गर्ने हरेक नयाँ शक्तिको कथा हो।
प्रतिपक्षमा हुँदा उच्च स्वरमा गरिएको वाचा सत्तामा पुगेपछि जनताले सबैभन्दा पहिले सम्झने कुरा त्यही हुन्छ।
ओलीको पानीजहाजदेखि आजको डुबानसम्म
केपी शर्मा ओलीको ‘पानीजहाज’सम्बन्धी पुरानो अभिव्यक्ति पनि यसको स्थायी उदाहरण हो।
नेपालमा पानीजहाज चलाउने सपना देखाउने भाषण त्यतिबेला विकासको महत्वाकांक्षाको प्रतीक बन्यो। तर काठमाडौंका सडक डुब्दा, नदीको बहाव बढ्दा वा राजधानीमा पानी जम्दा सामाजिक सञ्जालमा त्यही पुरानो भाषण व्यंग्यका रूपमा फर्किन्छ।
यसको अर्थ पानीजहाजको सपना आफैं गलत थियो भन्ने होइन। राजनीतिज्ञले जनतासामु बोलेका ठूला दाबी समयसँगै आफ्नै कार्यसम्पादनसँग तुलना हुनेछन्।
यही लोकतन्त्रको स्मृति हो।
सामाजिक सञ्जालले बनाइदिएको ‘डिजिटल प्रतिपक्ष’
पहिले नेताले दिएको भाषणको जवाफ अर्को नेताले संसद्मा दिन्थ्यो। अखबारले सम्पादकीय लेख्थ्यो। रेडियो र टेलिभिजनले बहस चलाउँथे।
अहिले एउटा पुरानो भिडियो मोबाइलमा पुग्छ र केही घण्टामै हजारौं मानिसको हातमा पुग्छ।
यसले सामाजिक सञ्जाललाई एउटा प्रकारको ‘डिजिटल प्रतिपक्ष’ बनाइदिएको छ।
सरकारसँग औपचारिक प्रतिपक्ष हुन्छ। तर सामाजिक सञ्जालसँग कुनै संसदीय सीमा छैन। हिजोको फेसबुक स्टाटस, दस वर्षअघिको अन्तर्वार्ता, चुनावी भाषण, टेलिभिजन बहस, टिकटक क्लिप वा युट्युब भिडियो, सबै कुनै पनि बेला निकाल्न सकिन्छ।
र अहिले यसको प्रभाव कति ठूलो छ भन्ने बुझ्न पुराना सामग्रीलाई नयाँ सन्दर्भमा भाइरल बनाइएका तथ्यजाँचका घटना हेरे पुग्छ।
रविको विषयमा २०२५ मा ‘मुद्दा जितेको’ भन्दै पुरानो भिडियो फरक दाबीका साथ फैलाइएको थियो। तथ्यजाँचले त्यो भिडियो पुरानो भएको र दाबी भ्रामक भएको देखायो।
२०२६ को सुरुवातमा रवि र हर्क साम्पाङबीच सहकार्य भएको दाबी गर्दै २०२४ र २०२२ का पुराना भेटघाटका भिडियो फैलाइए। ती पनि हालको सहमतिको प्रमाण नभएको तथ्यजाँचबाट देखियो।
गगन थापाको हकमा पनि पुरानो भिडियोको अंश काटेर उनले सहकारी प्रकरणमा आफूले उठाएका प्रश्न गलत भएको स्वीकार गरेको दाबी फैलाइएको थियो। तथ्यजाँचले त्यो दाबी भ्रामक भएको देखायो।
यसले विगतको सामग्री अहिलेको राजनीतिमा अत्यन्त शक्तिशाली हतियार हो।
किन डिलिट हुँदैछन पुराना पोस्ट
सामाजिक सञ्जालमा पुराना स्टाटस वा सामग्री निरन्तर डिलिट किन भइरहेका छन्?
यदि कुनै नेताले विगतमा लेखेको कुरा अहिले असहज लाग्यो भने हटाउने अधिकार उसको व्यक्तिगत अधिकारभित्र पर्न सक्छ। तर राजनीतिक सार्वजनिक जीवनमा प्रवेश गरिसकेको व्यक्तिको विगतका सार्वजनिक अभिव्यक्तिको मूल्यांकन गर्ने नागरिक अधिकार पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
बरु पोस्ट मेटिँदा प्रश्न झन् ठूलो हुन्छ।
किन हटाइयो?
त्यो बेला के भनिएको थियो?
अहिलेको भूमिकासँग किन बाझियो?
त्यसपछि मूल पोस्टभन्दा स्क्रिनसट, अर्काइभ र पुनःअपलोड भएका सामग्रीको यात्रा सुरु हुन्छ।
डिजिटल संसारमा मेटिएको कुरा सधैं हराउँदैन। कहिलेकाहीँ मेट्न खोजिएको सामग्री झन् तीव्र गतिमा फैलिन्छ।
तर यो सबै ‘जनताको स्मृति’ मात्र हो त?
होइन।
यसमा राजनीतिक बदला पनि छ।
सत्तामा पुगेको व्यक्तिलाई कमजोर बनाउन विपक्षी समूहले उसको पुरानो अभिव्यक्ति खोज्छ। समर्थकले विपक्षीको पुरानो बोली निकाल्छ। एउटै भिडियो एक पक्षका लागि ‘जवाफदेहिता’ हुन्छ भने अर्को पक्षका लागि ‘चरित्र हत्या’।
यसैले अहिले सामाजिक सञ्जालमा एउटा विचित्र चक्र बनेको छ।
हिजोको नेता आजको आलोचकलाई प्रश्न गर्थ्यो।
आज आलोचक सत्तामा पुग्छ।
त्यसपछि हिजोको आलोचना आज उसको विरुद्ध प्रमाणका रूपमा फर्किन्छ।
र उसलाई समर्थन गर्नेहरू त्यसलाई ‘विषयान्तर’ भन्छन्।
तर सबै पुराना कुरा विषयान्तर हुँदैनन्।
कुनै व्यक्ति सार्वजनिक पदमा पुगेपछि उसले हिजो सार्वजनिक रूपमा गरेका प्रतिबद्धता, दाबी र विचारको परीक्षण हुनु स्वाभाविक हो।
असली समस्या ‘पुरानो कुरा’ होइन, सन्दर्भविहीन पुरानो कुरा हो । यसलाई बुझ्न एउटा साधारण भिन्नता पर्याप्त हुन्छ।
‘हिजो के भनेका थिए?’ भन्ने प्रश्न लोकतान्त्रिक प्रश्न हो। तर ‘हिजोको भिडियो काटेर आज उनले त्यही कुरा भनेका हुन्’ भन्ने दाबी गलत हुन सक्छ।
नेपालमा यही दोस्रो समस्या बढ्दै गएको छ। फ्याक्टचेक संस्थाहरूले पटकपटक पुराना भिडियो र तस्बिरलाई नयाँ घटनासँग जोडेर फैलाइएका दाबी भ्रामक भएको देखाइरहेका छन्। बालेनको राजीनामापछि काठमाडौंमा फोहोर थुप्रिएको भन्दै भाइरल गराइएका तस्बिरसमेत पुराना रहेको तथ्यजाँचले देखाएको थियो।
त्यसैले सामाजिक सञ्जालको हरेक पुरानो भिडियो ‘सत्यको पुनरागमन’ होइन। कहिलेकाहीँ त्यो केवल एल्गोरिदमको खेल हो।
सत्ता बदलिएपछि स्मृति बदलिँदैन
नेपालको राजनीतिमा अहिले एउटा महत्वपूर्ण परिवर्तन आएको छ।
पहिले नेताले आफूले बोलेको कुरा भोलिपल्ट बिर्सन सक्थे। अखबारको पुरानो पाना खोज्नुपर्ने अवस्था थियो। टेलिभिजनको पुरानो क्यासेट खोज्नुपर्थ्यो। अब त्यस्तो छैन। मोबाइल फोनले सबै कुरा बोकेको छ।
हिजो प्रधानमन्त्रीलाई प्रश्न गर्ने बालेन आज प्रधानमन्त्री हुँदा बालेनलाई प्रश्न गरिन्छ।
हिजो सरकारको आलोचना गर्ने रवि आज सरकारको नेतृत्वमा हुँदा रविकै पुराना भाषण सुनाइन्छ।
हिजो ओलीका भाषणमाथि व्यंग्य गर्नेहरू आज ओलीका पुराना भाषणको सहारा लिन्छन्।
हिजोका राजनीतिक कार्यकर्ता आजका मन्त्री बनेपछि उनीहरूकै पुराना विचार उनीहरूका अगाडि राखिन्छन्।
यो लोकतन्त्रको कमजोरीभन्दा पनि लोकतन्त्रको स्मृति हो।
त्यसैले विगतबाट भाग्ने होइन, त्यसको हिसाब दिनुपर्छ
सत्तामा पुग्ने नेताका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती अहिले विपक्षी होइन, उसकै डिजिटल विगत बन्न थालेको छ।
हिजो लेखेको एउटा स्टाटस।
हिजो बोलेको एउटा वाक्य।
हिजो गरेको एउटा भाषण।
हिजो सरकारलाई दिएको एउटा चेतावनी।
हिजो सडकमा उठाएको एउटा मुद्दा।
सबै आज फर्किन सक्छ।
त्यसैले नयाँ राजनीतिक शक्तिले पनि पुराना शक्तिकै गल्ती दोहोर्याउने हो भने परिवर्तनको दाबी कमजोर हुन्छ।
नेताले हिजो बोलेको कुरा आज उसलाई सम्झाउनु लोकतन्त्रमा नागरिकको अधिकार हो।
तर स्मृति पूरा हुनुपर्छ, सन्दर्भ पूरा हुनुपर्छ र तथ्य पूरा हुनुपर्छ।
हिजोको बोली आजको ऐना । ऐना देखाउँदा अनुहारसँगै त्यसको वास्तविक सन्दर्भ पनि देखाउनुपर्छ।
प्रकाशित: ७ भाद्र २०८३ १७:०६ आइतबार