‘महिलाको सर्वाङ्गीण विकास मानव सभ्यताको प्रगति, सामाजिक समृद्धि र राष्ट्रिय पुनर्जागरणको महत्त्वपूर्ण आधार हो,’ चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङले व्यक्त गरेको यो विचार केवल एउटा राजनीतिक अभिव्यक्ति होइन, आधुनिक चीनको विकास दर्शनको आधारशिला हो । आज विश्वले चीनलाई तीव्र आर्थिक विकास, अत्याधुनिक पूर्वाधार, उच्च प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, हरित ऊर्जा, डिजिटल अर्थतन्त्र र औद्योगिक उत्पादनको महाशक्तिका रूपमा चिन्ने गरेको छ । चीनको यो विकासको चमत्कार केवल आर्थिक सूचकांक, विशाल भवन, उच्चगतिको रेलमार्ग वा औद्योगिक उत्पादनको कथा मात्र होइन, करोडौं चिनियाँ महिलाको योगदान, नेतृत्व, संघर्ष र सफलताको कथा पनि हो।
विश्व बैंकका अनुसार विगत चार दशकमा चीनले ८० करोडभन्दा बढी नागरिकलाई गरिबीबाट माथि उठाउन सफल भएको छ । मानव इतिहासकै सबैभन्दा ठुलो गरिबी न्यूनीकरण अभियानका रूपमा लिइने यो उपलब्धिमा महिलाको योगदान महत्त्वपूर्ण छ । चीनले धेरै पहिले नै बुझेको थियो कि देशको आधा जनसंख्यालाई विकास प्रक्रियाबाट अलग राखेर समृद्ध राष्ट्र निर्माण सम्भव हुँदैन । त्यसैले महिला सशक्तीकरणलाई सामाजिक कार्यक्रमका रूपमा होइन, राष्ट्रिय विकास रणनीतिको केन्द्रविन्दुका रूपमा स्थापित गरियो।
सन् १९४९ मा जनवादी गणतन्त्र चीन स्थापना हुँदा महिलाको शिक्षा, स्वास्थ्य, आर्थिक अवसर र सामाजिक सहभागिता सीमित थियो । ग्रामीण क्षेत्रमा अधिकांश महिलाहरू अशिक्षित थिए । नयाँ चीनले ‘महिलाले आधा आकाश धानेका छन्’ भन्ने राष्ट्रिय सोचलाई व्यवहारमा उतार्दै महिला विकासको नयाँ युग प्रारम्भ गर्यो । महिलालाई शिक्षा, रोजगारी, सम्पत्ति, नेतृत्व र सार्वजनिक जीवनमा सहभागिताको अवसर विस्तार गरियो।
आज चीनमा महिला साक्षरता दर ९५ प्रतिशतभन्दा माथि पुगेको छ । विश्वविद्यालयहरूमा महिलाको सहभागिता उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ । विज्ञान, प्रविधि, स्वास्थ्य, अनुसन्धान, वित्त तथा व्यवस्थापनका क्षेत्रमा लाखौं महिला नेतृत्वदायी भूमिकामा छन् । शिक्षा क्षेत्रमा गरिएको दीर्घकालीन लगानीले चीनको मानव पुँजी विकासलाई बलियो बनाएको छ र महिलाहरूलाई राष्ट्रिय विकासको सक्रिय साझेदार बनाएको छ।
आर्थिक उदारीकरण र खुलापनको नीतिपछि महिलाहरू उद्योग, व्यापार, सेवा र उद्यमशीलतामा व्यापक रूपमा सहभागी भए । आज चीन विश्वको सबैभन्दा ठुलो उत्पादन केन्द्र बनेको छ, जसको पछाडि महिला श्रमिक, प्रबन्धक, वैज्ञानिक र उद्यमीहरूको अथक योगदान रहेको छ । अनुमानित ५० मिलियनभन्दा बढी महिला उद्यमीहरूले चीनको आर्थिक गतिविधिलाई नयाँ उचाइमा पुर्याएका छन् । साना व्यवसायदेखि विश्वस्तरीय कम्पनीसम्म महिलाहरूले नेतृत्व गरिरहेका छन्।
डिजिटल युगले चीनका महिलाहरूका लागि नयाँ सम्भावनाको ढोका खोलेको छ । ई–कमर्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल वित्त, अनलाइन सेवा, स्मार्ट उत्पादन र नवप्रवर्तनका क्षेत्रमा महिलाहरूको सहभागिता तीव्र गतिमा बढिरहेको छ । ग्रामीण महिलाहरूले समेत डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत आफ्ना उत्पादनलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्याइरहेका छन् । डिजिटल रूपान्तरणले महिलाको आर्थिक स्वतन्त्रता मात्र होइन, निर्णय क्षमता र नेतृत्वलाई समेत सशक्त बनाएको छ।
चीनको विकास मोडलको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष महिलाका लागि सुरक्षित, सम्मानजनक र अवसरयुक्त वातावरण निर्माण हो । महिलामाथि हुने हिंसा नियन्त्रण, कानुनी संरक्षण, मातृत्व सुविधा, स्वास्थ्य सेवा, बाल हेरचाह प्रणाली तथा कार्यस्थलमा समान अवसर सुनिश्चित गर्न राज्यले व्यापक नीतिगत सुधार गरेको छ । महिलाको सुरक्षा र सम्मानलाई विकासको आधार मानेर चीनले सामाजिक स्थायित्व र आर्थिक उत्पादकत्व दुवैलाई बलियो बनाएको छ।
परिवारमैत्री नीति चीनको अर्को उल्लेखनीय उपलब्धि हो । बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण तथा अभिभावकीय जिम्मेवारीलाई राज्यको विकास योजनासँग जोडिएको छ । महिलाको क्षमता विकास र परिवारको समृद्धिलाई एउटै सिक्काका दुई पाटा मानिएको छ । यही कारणले महिला विकासलाई व्यक्तिगत अधिकारको विषय मात्र नभई राष्ट्र निर्माणको दीर्घकालीन रणनीतिका रूपमा हेरिएको छ।
चीनको महिला महासंघ तथा विभिन्न सरकारी संस्थाहरूले महिला सशक्तीकरणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका छन् । नेतृत्व विकास, सिप अभिवृद्धि, डिजिटल साक्षरता, उद्यमशीलता, अनुसन्धान र सामाजिक सहभागिताका हजारौं कार्यक्रम सञ्चालन गरिएका छन् । स्थानीय तहदेखि राष्ट्रिय स्तरसम्म महिलालाई नीति निर्माण र निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराउने वातावरण सिर्जना गरिएको छ।
चीनको विकास यात्रालाई सफल बनाउन विभिन्न क्षेत्रका महिला नेतृहरूले पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् । पूर्व राष्ट्रिय नेतृ पिपल, सनक्विनलिङले नयाँ चीनको सामाजिक विकास र महिला अधिकारका क्षेत्रमा ऐतिहासिक योगदान दिइन् । सेन युएयुएले महिला सशक्तीकरण र लैंगिक समानताको अभियानलाई राष्ट्रिय स्तरमा अगाडि बढाएकी छन्।
अन्तरिक्ष यात्री वाङ यापिङले अन्तरिक्षमा पुगेर विज्ञान र प्रविधिमा महिलाको सम्भावनालाई विश्वसामु प्रस्तुत गरिन् । व्यावसायिक क्षेत्रमा तोङ मिङचुले औद्योगिक नेतृत्वको उदाहरण स्थापित गरेकी छन् भने शिक्षाविद् चाङ कुएइमेईले हजारौं बालिकाको जीवन परिवर्तन गरेर शिक्षा नै सशक्तीकरणको सबैभन्दा ठुलो माध्यम हो भन्ने प्रमाणित गरेकी छन् । यस्ता हजारौं महिला नेतृ, वैज्ञानिक, उद्यमी, शिक्षक, अनुसन्धानकर्ता र सामाजिक अभियन्ताहरू चीनको विकास यात्राका मौन नायक बनेका छन्।
हरित विकास र वातावरण संरक्षणमा पनि महिलाको योगदान उल्लेखनीय छ । जलवायु परिवर्तन, वातावरणीय संरक्षण, स्वच्छ ऊर्जा तथा दिगो विकासका क्षेत्रमा महिलाहरू सक्रिय सहभागी छन् । चीनले हरित अर्थतन्त्र निर्माणमा महिलालाई प्रमुख साझेदारका रूपमा अगाडि सारेको छ।
आज चीनसँग विश्वकै सबैभन्दा ठुलो उच्चगतिको रेल सञ्जाल, अत्याधुनिक डिजिटल पूर्वाधार, उन्नत औद्योगिक उत्पादन क्षमता र तीव्र प्रविधिगत विकास छ । तर यी उपलब्धिको केन्द्रमा मानव पुँजीको विकास रहेको छ, जसमा महिलाको भूमिका निर्णायक छ । चीनले प्रमाणित गरेको छ कि महिला सशक्तीकरण सामाजिक न्यायको विषय मात्र होइन, आर्थिक समृद्धिको इन्जिन हो।
चीनको अनुभवले विश्वका विकासोन्मुख राष्ट्रहरूलाई स्पष्ट सन्देश दिएको छ–महिलामा गरिएको लगानी वास्तवमा राष्ट्रको भविष्यमा गरिएको लगानी हो । जब महिलाले शिक्षा पाउँछन्, परिवार शिक्षित हुन्छ । जब महिलाले आर्थिक अवसर पाउँछन्, समुदाय समृद्ध हुन्छ । जब महिलाले नेतृत्व पाउँछन्, समाज समावेशी बन्छ । जब महिलाले आफ्नो पूर्ण क्षमता प्रदर्शन गर्ने अवसर पाउँछन्, राष्ट्रले अभूतपूर्व प्रगति हासिल गर्छ।
आधुनिक चीनको विकास यात्रा यही सत्यको जीवन्त उदाहरण हो । यो केवल आर्थिक वृद्धि, पूर्वाधार निर्माण वा प्रविधिगत उपलब्धिको कथा होइन, यो महिला सशक्तीकरण, समावेशी विकास र राष्ट्र निर्माणको सफल मोडलको कथा हो । आज विश्व महिला नेतृत्व, डिजिटल रूपान्तरण र दिगो विकासको नयाँ युगमा प्रवेश गरिरहेको बेला चीनको अनुभव विकासोन्मुख राष्ट्रहरूका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ।
चीनले विश्वलाई दिएको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सन्देश स्पष्ट छ - महिलालाई सशक्त बनाउनु भनेको राष्ट्रलाई सशक्त बनाउनु हो।
प्रकाशित: २७ जेष्ठ २०८३ ०६:३५ बुधबार