नेपाल देवभूमि हो। हिमालयको काखमा अवस्थित यो धरणी प्राकृतिक सौन्दर्यले धनी भूमि मात्र होइन, हजारौं वर्षदेखि विकसित धार्मिक आस्था, आध्यात्मिक चिन्तन, दर्शन, संस्कृति र सभ्यताको अनुपम केन्द्र पनि हो। यहाँका हिमाल, नदी, वनजंगल, तीर्थस्थल र मन्दिरसँग धार्मिक विश्वास मात्र जोडिएको छैन, इतिहास, सामाजिक जीवन र राष्ट्रिय पहिचानसमेत गाँसिएको छ। पशुपतिनाथदेखि मुक्तिनाथसम्म, जानकी मन्दिरदेखि मनकामनासम्म, स्वयम्भूनाथदेखि बौद्धनाथसम्म र गोसाइँकुण्डदेखि अनगिन्ती शक्तिपीठसम्म नेपालका हरेक भूभागले कुनै न कुनै आध्यात्मिक कथा बोकेका छन्।
आज धेरै नेपाली विभिन्न देशका प्रसिद्ध मन्दिर, तीर्थस्थल र धार्मिक केन्द्रको दर्शन गर्न उत्साहसाथ पुग्छन्। विदेशमा रहेका धार्मिक स्थलको दर्शन गर्नु, अन्य देशका परम्पराको सम्मान गर्नु वा नयाँ आध्यात्मिक अनुभव लिनु गलत होइन। हरेक व्यक्तिलाई आफ्नो आस्था, विश्वास र धार्मिक यात्राको स्वतन्त्रता छ। प्रश्न विदेश जानु वा त्यहाँका भगवान्को दर्शन गर्नुमा होइन।
प्रश्न हो - हामीले आफ्नै देशका मन्दिर, तीर्थस्थल र आध्यात्मिक परम्पराको महत्त्वलाई पर्याप्त रूपमा बुझ्न सकेका छौं कि छैनौं? हामीले आफ्नै देशमा रहेका अमूल्य धार्मिक सम्पदाको विश्वव्यापी पहिचान निर्माण गर्न कति योगदान दिएका छौं? आफ्नै सांस्कृतिक विरासतलाई सम्मान गर्ने संस्कार हामीले नयाँ पुस्तामा कति हस्तान्तरण गरेका छौं? यी प्रश्नको उत्तर खोज्दा हामीले अरूको आस्थामाथि प्रश्न उठाउनुभन्दा पहिले आफ्नै सोच र व्यवहारको समीक्षा गर्न आवश्यक छ।
पशुपतिनाथको महिमा केवल एउटा मन्दिरको सीमाभित्र सीमित छैन। यो सनातन परम्परा, दर्शन, साधना र नेपाली सभ्यताको ऐतिहासिक निरन्तरतासँग जोडिएको छ। मुक्तिनाथ हिन्दु र बौद्ध दुवै परम्पराका श्रद्धालुका लागि महत्त्वपूर्ण तीर्थस्थल हो।
जानकी मन्दिरले रामायणकालीन सांस्कृतिक स्मृति र मिथिलाको सभ्यतालाई जीवन्त बनाएको छ। स्वयम्भूनाथ र बौद्धनाथले बौद्ध दर्शन, कला र सहअस्तित्वको सन्देश विश्वसामु प्रस्तुत गर्छन्। मनकामना, दक्षिणकाली, गुह्येश्वरी र अन्य शक्तिपीठले पुस्तौंदेखि मानिसहरूको आस्था र सांस्कृतिक जीवनलाई जोड्दै आएका छन्।
यी सम्पदाको महत्त्व केवल धार्मिक विश्वासमा सीमित छैन। तिनमा पर्यटन, स्थानीय रोजगारी, हस्तकला, सांस्कृतिक संरक्षण, सामुदायिक अर्थतन्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानको विशाल सम्भावना पनि छ। एउटा मन्दिर व्यवस्थित हुँदा त्यससँग जोडिएका स्थानीय व्यवसाय, होटल, यातायात, हस्तकला, खाद्य संस्कृति र साना उद्यमले समेत अवसर पाउँछन्।
हामीकहाँ एउटा विरोधाभास देखिन्छ। हामी आफ्ना धार्मिक परम्पराको गौरवगाथा सुनाउन जान्दछौं तर त्यसलाई आधुनिक व्यवस्थापन, प्रभावकारी प्रचारप्रसार र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको सेवासुविधासँग जोड्न भने पर्याप्त ध्यान दिँदैनौं। कतिपय धार्मिक स्थलमा सरसफाइ, शौचालय, यातायात, सूचना प्रणाली, पहुँचयोग्यता, श्रद्धालुको सहज आवागमन र सम्पदा संरक्षणका चुनौती छन्।
विदेशी पर्यटक वा तीर्थयात्रीलाई आवश्यक जानकारी दिने बहुभाषिक सामग्री, डिजिटल सूचना, प्रमाणित ऐतिहासिक विवरण र व्यवस्थित पर्यटन सेवाको विकास पनि अझ विस्तार गर्न सकिन्छ। यसको अर्थ नेपालका मन्दिरमा सुविधा छैन वा विदेशका सबै धार्मिक स्थल हामीभन्दा उत्कृष्ट छन् भन्ने होइन। यसको अर्थ हामीसँग भएको सम्भावनालाई व्यवस्थित रूपमा उपयोग गर्न अझै धेरै काम गर्न बाँकी छ भन्ने हो।
विदेशका प्रसिद्ध धार्मिक स्थलले अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान पाउनुमा तिनको धार्मिक महत्त्वसँगै प्रचारप्रसार, यातायात, पर्यटन पूर्वाधार, व्यवस्थापन र संस्थागत प्रयासको पनि भूमिका हुन्छ। ती देशले आफ्ना धार्मिक तथा सांस्कृतिक धरोहरलाई विश्वसामु प्रस्तुत गर्न निरन्तर काम गरेका छन्। भारतमा लागेको कुम्भ मेला चुस्त प्रचारप्रसारकै कारण प्रसिद्धिको शिखरमा पुग्यो, साथै त्यसले भारतकै अर्थतन्त्रमा सकारात्मक प्रभाव पा¥यो । त्यहाँ जगन्नाथ,
रामेश्वर, द्वारिका, बद्री, केदारलगायत मठमन्दिर व्यवस्थित प्रचारप्रसारकै कारण अन्तराष्ट्रिय रूपमै ख्यातिप्राप्त छन् । यसबाट पाठ सिकेर पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, लुम्बिनी, जनकपुरधाम, वराहक्षेत्रलगायत नेपालका आस्थाका केन्द्रको पनि राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा व्यवस्थित प्रचारप्रसार गर्न सके यिनबाट नेपालको अर्थतन्त्रलाई सुदृढ बनाउन सकिन्थ्यो । यो जिम्मेवारी सरकारको मात्र होइन। धार्मिक संस्थाहरू, स्थानीय तह, पर्यटन व्यवसायी, सञ्चारमाध्यम, शिक्षण संस्था, नागरिक समाज र आमनागरिक सबैको साझा दायित्व हो। सरकारले धार्मिक सम्पदाको संरक्षणका लागि स्पष्ट नीति, पारदर्शी बजेट, प्रभावकारी व्यवस्थापन र दीर्घकालीन योजना बनाउनुपर्छ।
स्थानीय तहले मन्दिरवरपरको वातावरण स्वच्छ राख्ने, स्थानीय संस्कृति जोगाउने र स्थानीय उत्पादनलाई धार्मिक पर्यटनसँग जोड्ने काम गर्नुपर्छ। सञ्चारमाध्यमले पनि आफ्ना धार्मिक तथा सांस्कृतिक धरोहरका कथा, इतिहास र महत्त्वलाई नियमित रूपमा उजागर गर्नुपर्छ। यससँगै हामीले धार्मिक आस्थालाई अन्धविश्वास, व्यापारिक स्वार्थ वा सामाजिक विभाजनको माध्यम बन्न दिनु हुँदैन।
मन्दिरको महत्त्व केवल त्यहाँ चढाइने भेटी, चन्दा वा हुने भिडले निर्धारण गर्दैन। त्यसको वास्तविक महत्त्व त्यहाँबाट प्राप्त हुने आध्यात्मिक प्रेरणा, नैतिक शिक्षा, सामाजिक सद्भाव र मानवीय सेवासँग पनि जोडिएको हुन्छ। भगवान्प्रतिको आस्था व्यक्तिको निजी विषय हो तर धार्मिक सम्पदाको संरक्षण र त्यसबाट समाजले पाउने लाभ साझा विषय हो। आफ्नो देशका भगवान्माथि विश्वास गर्नु भनेको विदेशका भगवान्लाई अस्वीकार गर्नु होइन। आफ्नै मन्दिरको सम्मान गर्नु भनेको अरूको मन्दिरको अपमान गर्नु पनि होइन। धार्मिक आस्थाको सुन्दरता नै विविधताबिचको सम्मानमा छ। यही हाम्रो सांस्कृतिक शक्ति हो।
आफ्नो सम्पदाप्रति गर्व गर्नु केवल भावनात्मक अभिव्यक्ति होइन, व्यवहारमा देखिने जिम्मेवारी पनि हो। मन्दिरमा पूजा गर्न जानुका साथै त्यहाँको सरसफाइमा ध्यान दिनु, ऐतिहासिक संरचनाको संरक्षण गर्नु, धार्मिक स्थललाई फोहोर नगर्नु, स्थानीय संस्कृतिको सम्मान गर्नु र नयाँ पुस्तालाई यसको इतिहास बुझाउनु पनि आस्थाकै व्यावहारिक अभिव्यक्ति हुन्। हाम्रा बालबालिकाले विदेशका प्रसिद्ध धार्मिक स्थलको नाम जानून् तर आफ्नै देशका मन्दिरको इतिहास, दर्शन र सांस्कृतिक महत्त्वबारे पनि उत्तिकै जानकार बनून्।
नेपालको आर्थिक विकासका लागि हामी पर्यटन, जलविद्युत्, कृषि र उद्यमशीलताको कुरा गर्छौं तर हाम्रो धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा पनि राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको महत्त्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ भन्ने कुरालाई योजनाबद्ध रूपमा अघि बढाउन आवश्यक छ।
धार्मिक पर्यटनलाई स्थानीय उत्पादन, परम्परागत कला, मौलिक खाना, सांस्कृतिक कार्यक्रम र महिला तथा युवा उद्यमशीलतासँग जोड्न सके यसले रोजगारी सिर्जना गर्न र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन मद्दत गर्न सक्छ।
हामीले आफ्ना मन्दिरको प्रचार गर्दा अतिरञ्जित दाबी वा अरू देशको धार्मिक परम्परासँग प्रतिस्पर्धा गर्ने भाषा प्रयोग गर्नु आवश्यक छैन। तथ्य, इतिहास, सांस्कृतिक विशिष्टता र आध्यात्मिक दर्शनका आधारमा नेपालको पहिचान स्थापित गर्न सकिन्छ। पशुपतिनाथ किन महत्त्वपूर्ण छन् ? मुक्तिनाथको विशिष्टता के हो ? जनकपुरको सांस्कृतिक इतिहासले दक्षिण एसियालाई कसरी जोड्छ ? लुम्बिनीले विश्वशान्तिको सन्देश कसरी दिन्छ ? नेपालका धार्मिक परम्पराले सहअस्तित्वको कस्तो उदाहरण प्रस्तुत गर्छन् ? यी विषयलाई अध्ययन, अनुसन्धान र प्रभावकारी सञ्चारमार्फत विश्वसामु पुर्याउनुपर्छ। हाम्रो देशको धार्मिक सम्पदा केवल विगतको गौरव होइन, सही संरक्षण र दूरदर्शी व्यवस्थापन गर्न सकेमा यो भविष्यको अवसर पनि बन्न सक्छ। यसका लागि भावनात्मक नाराभन्दा बढी संस्थागत प्रतिबद्धता, योजनाबद्ध लगानी र जिम्मेवार नागरिक व्यवहार आवश्यक छ। अन्ततः हामीले आफैंलाई प्रश्न सोध्नुपर्छ– हामी आफ्नो देशको धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदालाई कति चिन्छौं ? कति सम्मान गर्छौं ? त्यसको संरक्षणका लागि के गर्दै छौं?
विदेशका धार्मिक स्थलको दर्शन गर्ने नेपालीप्रति आलोचनात्मक दृष्टि राख्नु समाधान होइन। समाधान त आफ्नै देशका तीर्थस्थललाई अझ व्यवस्थित, स्वच्छ, सुरक्षित, पहुँचयोग्य र विश्वसामु परिचित बनाउनु हो। अरूको आस्थाको सम्मान गर्दै आफ्नो सम्पदाको महत्त्व बुझ्नु नै परिपक्व समाजको पहिचान हो।
नेपाल देवभूमि हो भन्ने कुरा केवल हाम्रो मुखमा होइन, हाम्रो व्यवहार, नीति, संरक्षण र विश्वसामु प्रस्तुत गर्ने क्षमतामा पनि देखिनुपर्छ। हाम्रा मन्दिर केवल ढुंगा, इँटा र काठले बनेका संरचना होइनन्। ती हाम्रो इतिहासका साक्षी, पुर्खाको सिर्जनाका प्रतीक, पुस्तौंको आस्थाका केन्द्र र राष्ट्रिय पहिचानका अमूल्य धरोहर हुन्।
तिनको संरक्षण गर्नु भनेको हाम्रो विगतलाई सम्मान गर्नु, वर्तमानलाई समृद्ध बनाउनु र भविष्यका पुस्तालाई सांस्कृतिक सम्पत्ति हस्तान्तरण गर्नु हो। त्यसैले अरूको धार्मिक सम्पदाको सम्मान गरौं तर आफ्नै सम्पदाको महत्त्व पनि चिनौं। आफ्ना मन्दिरलाई पूजा गर्ने स्थानका रूपमा मात्र होइन, संस्कृति, सभ्यता, पर्यटन र राष्ट्रिय गौरवका केन्द्रका रूपमा विकास गरौं। नेपालका आध्यात्मिक धरोहरलाई विश्वले चिन्ने वातावरण बनाऔं। आफ्नो देशको सम्पदाप्रति गर्व गर्नु संकीर्णता होइन, त्यसको संरक्षण र प्रवर्धन गर्नु राष्ट्रिय जिम्मेवारी हो। नेपालका भगवान् र तीर्थस्थलको महत्त्व अरूलाई होच्याएर होइन, आफ्नै सम्पदाको गरिमा विश्वसामु स्थापित गरेर उजागर गरौं।
प्रकाशित: ११ कार्तिक २०८३ ०६:२३ बुधबार