दशकौँदेखि पुलहरू उभिएका र सञ्चालनमा रहेका ठाउँमा अहिले दुई किनारालाई जोड्न फलामे रोपवे (तुइन) निर्माणको तयारी भइरहेको छ, ताकि मानिसहरू वारपार गर्न सकून् र अत्यावश्यक सामग्री पनि ओसारपसार गर्न सकियोस्।

त्रिशूली बजार कुनै समय थुप्रै घरका लहर र कालोपत्रे सडकले भरिएको व्यस्त बजार थियो। यो एउटा आर्थिक केन्द्रका रूपमा विकसित हुँदै थियो। रसुवा पनि नेपालका लागि एउटा महत्त्वपूर्ण आर्थिक केन्द्रका रूपमा अगाडि बढिरहेको थियो। नुवाकोट र रसुवा दुवै जिल्लामा शिक्षित युवाहरू आफ्नै क्षेत्रको विकास गर्ने आशासहित गाउँघरमै बस्न थालेका थिए, विशेष गरी जलविद्युत् आयोजनाहरू सञ्चालनमा आउँदै र नेपाली तथा विदेशी उद्यमीहरूबाट निर्माण हुँदै गएकाले।

युवाहरूले जलविद्युत् आयोजनामा लगानी गरेका थिए र साना तथा ठूला व्यवसाय सुरु गरेका थिए। उनीहरूले आफ्ना सपना निर्माण गरिरहेका थिए र आफ्नो क्षेत्रलाई अझ उज्यालो र समृद्ध भविष्यतर्फ लैजाने प्रयास गरिरहेका थिए। तर भोटेकोसी र त्रिशूली नदीको एकै पटक आएको भेलले यी युवाहरू र उनीहरूका परिवारका सपना मात्र होइन, सिंगो क्षेत्रकै सपनालाई बगाइदिएको छ। यसले राष्ट्रको आर्थिक तथा सामाजिक समृद्धिमा पनि गहिरो धक्का पुर्‍याएको छ।

बाटो सहज हुनेबित्तिकै नुवाकोट पुगेपछि, टेलिभिजन र सामाजिक सञ्जालमा देखिएका दृश्यभन्दा पनि अवस्थाको वास्तविकता अझ स्पष्ट र मार्मिक रूपमा देखायो। सरकारले गरिरहेका प्रयासहरू देखिन्थे।

मानिसहरू होल्डिङ सेन्टरमा आश्रय लिइरहेका थिए र सरकार तथा विभिन्न परोपकारी संस्थाहरूले खाना उपलब्ध गराइरहेका थिए। तर नुवाकोट र रसुवाका मानिसहरूमा एउटा गम्भीर चिन्ता पनि सुनिन्थ्यो - सेना, स्थानीय तह र विशेष गरी बाढीबाट प्रभावित जलविद्युत् कम्पनीहरूबिच अझ राम्रो समन्वय भएको भए थप मानिसको ज्यान जोगाउन सकिन्थ्यो कि?

रसुवा र नुवाकोटका पत्रकारहरूसँगको कुराकानीमा उनीहरूले सुरुका केही दिनको अस्तव्यस्ततापछि अहिले अवस्था केही सहज भएको बताए। स्थानीय तह, प्रदेश सरकार र संघबिच समन्वय पनि राम्रो हुँदै गएको थियो। नयाँ बस्ती बसाउन सकिने स्थानहरू पहिचान गरिएका थिए। बाँचेकाहरूलाई केही सम्भावित स्थानमध्ये छनोट गर्ने अवसर दिनुपर्छ, ताकि उनीहरूले आफू कहाँ बस्न चाहन्छन् भनेर आफैँ निर्णय गर्न सकून्। उनीहरूलाई आफू बस्न नचाहेको ठाउँमा जबर्जस्ती नयाँ घर बनाउन लगाउनु हुँदैन। यसबारे योजना बनिरहेको बताइएको छ।

‘म एकल महिला हुँ। त्रिशूली बजारमा प्रधानाध्यापकले बालबालिकालाई उद्धार गर्नुभएको विद्यालयको छेउमै बस्दै आएकी थिएँ। मेरो घर पूरै बग्यो। मेरा सबै सामान, मैले राखेको सुनसमेत सबै बग्यो,’ संगमाया तामाङले भनिन्।

उनी परबाट बगिरहेको त्रिशूली नदीलाई हेरिरहेकी थिइन्। उनी त्यही ठाउँतिर हेरिरहेकी थिइन्, जहाँ कुनै समय उनको घर थियो र पछि नदीले बगाएर लग्यो।

तर संगमायाको सहनशीलताले मलाई गहिरो रूपमा छोयो। उनी रोइरहेकी थिइनन्। अरू धेरै मानिसहरू पनि रोइरहेका थिएनन्। उनीहरू सरकारको व्यवस्थाअनुसार बस्नका लागि राम्रो ठाउँ खोज्ने काममा लागिरहेका थिए। कसैले गुनासो गरिरहेका थिएनन्। उनीहरूले सबै कुरा गुमिसकेको वास्तविकतालाई स्वीकार गरिसकेको र अब फेरि शून्यबाट जीवन सुरु गर्नुपर्ने बताएका थिए।

अकल्पनीय विपत्तिका बिच नेपाली जनताको सहनशीलता फेरि एकपटक देखिएको छ। तर सहनशीलताले मात्र घर पुनर्निर्माण गर्न, सडक बनाउन, व्यवसाय पुनर्जीवित गर्न वा गुमेको जीविका फिर्ता ल्याउन सक्दैन। अहिले राज्य, समुदाय, निजी क्षेत्र, विकास साझेदार तथा नागरिक सबैको जिम्मेवारी हो–जम्मा हुँदै गरेको स्रोत र साधन पारदर्शी, प्रभावकारी र सबैभन्दा बढी आवश्यकता भएको ठाउँमा प्रयोग भएको सुनिश्चित गर्नु।

एउटा गुम्बाको परिसरमा अस्थायी रूपमा बस्नका लागि पालहरूको लाम लगाइएको थियो। पालभित्र म्याट्रेस, कम्बल र अन्य सामग्री राखिएका थिए। तामाङले आफू अहिले नजिकैको होल्डिङ सेन्टरमा बसिरहेको र गुम्बाको ठीक अगाडि बनाइएको सामूहिक भोजनस्थलमा खाना खाने गरेको बताइन्। त्यहाँ खाना उपलब्ध गराइएको थियो। उनले आफू श्रीमान्सँग छुट्टिएर बसेको र आफूबाट टाढा रहेका छोराछोरी बेला–बेला भेट्न आउने गरेको बताइन्। उनले भनिन्, ‘जीवन सामान्य रूपमा चलिरहेको थियो, अचानक बाढी आयो।’

उनको कुरा सुन्दै गर्दा मेरो मनमा गहिरो सम्मानको भावना जाग्यो। संगमायाजस्तै अरू कति मानिसका पनि बाढी आउनुअघिका जीवनका आफ्नै सम्झनाहरू थिए होला भन्ने महसुस भयो। धेरैले भौतिक सम्पत्ति मात्र होइन, आफ्ना प्रियजनहरू पनि गुमाएका थिए।

संगमायाजस्तै धेरै मानिसहरू आफूलाई सम्हाल्दै आफूले भोगिरहेको वास्तविकतालाई स्वीकार गर्ने प्रयासमा थिए। तर परिवारका सदस्य र साथीहरू गुमाएका धेरै मानिसहरूका लागि अवस्था निकै कठिन थियो।

यद्यपि विपत्तिको प्रारम्भिक चरणमा बाँचेकाहरूले आफूलाई आइपरेको विनाशको आघातलाई आत्मसात् गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्, दिनहरू बित्दै जाँदा वास्तविकता अझ गहिरोसँग महसुस हुन थाल्नेछ। निश्चित बाटोमा अघि बढिरहेको उनीहरूको जीवन पूर्ण रूपमा उखेलिएको छ। यसले अनेक जटिलता र मानसिक तनाव निम्त्याउनेछ, जसलाई पनि सम्बोधन गर्न आवश्यक छ।

त्यो क्षेत्रकी नभएकी र प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित नभएकी एक व्यक्तिका रूपमा, कुनै समय घर र परिवार भएका मानिसहरू अहिले अस्थायी रूपमा भए पनि होल्डिङ सेन्टरमा बस्न र परोपकारबाट सञ्चालन गरिएका सामूहिक भोजनस्थलमा खाना खान बाध्य भएको देख्दा मभित्र गहिरो छाप परेको छ। यो सम्झना मेरो मनमा सधैँ रहनेछ। त्यसपछि, कालोपत्रे गरिएको पृथ्वी राजमार्गको एउटा खण्ड त्रिशूलीको उर्लंदो पानीले काटेर बगाएको दृश्य देख्दा झनै गहिरो अनुभूति भयो। नुवाकोटबाट धुन्चेतर्फ जाने सडकको ४२ किलोमिटरभन्दा बढी भाग नै बगाएको अवस्थाले यस विपत्तिले राष्ट्रका रूपमा नेपालको विकासमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्नेछ भन्ने महसुस गरायो।

यस विपत्तिको सबैभन्दा भयावह पक्षमध्ये एउटा जलविद्युत् आयोजनाका केही कामदार सुरुङभित्र थुनिनु पनि हो। नेपाली सुरक्षा निकायहरूले भारत, चीन, कोरिया र अस्ट्रेलिया लगायतका देशबाट आएका विज्ञ टोलीको सहयोगमा केहीलाई उद्धार गरेका छन्। ११ दिनपछि पनि सुरुङभित्रबाट मानिसहरूलाई जीवितै उद्धार गरिएको घटनाले अझै धेरै मानिसलाई जीवितै उद्धार गर्न सकिने आशा जगाएको छ र खोज तथा उद्धारको प्रयास जारी छ।

नेपालले विपत्तिहरूको आफ्नै हिस्सा भोग्दै आएको छ। २६ अगस्ट २०२६ मा भोटेकोसीमा आएको बाढी पनि देशले भोगेका सबैभन्दा ठूलो विपत्तिमध्ये एक हो, विशेष गरी २०७२ सालको भूकम्पपछिको प्रभावका हिसाबले। राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण (एनडीआरआरएमए) का अनुसार सेप्टेम्बर ९ सम्म १,३६७ जनाको शव फेला परिसकेको थियो भने ५,१३२ जना अझै आधिकारिक रूपमा बेपत्ता थिए। कुल १३,६४६ जनाको उद्धार गरिएको थियो। उद्धार गरिएकामध्ये प्रभावित जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङबाट तीन जनाको उल्लेखनीय रूपमा उद्धार गरिएको थियो - अपर त्रिशूली ३ एबाट दुई नेपाली कामदार र अपर त्रिशूली–१ बाट एक चिनियाँ नागरिक।

प्रारम्भिक मूल्याङ्कनअनुसार सम्पत्ति, आवास तथा पूर्वाधारमा भएको क्षति ३८७.५ अर्ब रुपैयाँ अर्थात् करिब २.५६ अर्ब अमेरिकी डलर बराबर रहेको छ। सरकारले प्रारम्भिक पुनःस्थापनाको पहिलो चार महिनामा सडक, अस्थायी आवास, खानेपानी तथा विद्युत् पुनःस्थापनाका लागि करिब ५२.६ मिलियन अमेरिकी डलर आवश्यक पर्ने अनुमान गरेको छ। सरकारले पुनर्निर्माण तथा पुनःस्थापनाका लागि करिब ५ अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग जुटाउने तयारी पनि गरिरहेको छ।

यति ठूलो विपत्तिले नेपाललाई विकासको यात्रामा पछाडि धकेलेको छ। अब देशका सबै मानिस एकजुट भएर संगठित प्रयास गर्ने समय आएको छ। पहिलो प्राथमिकता बाँचेकाहरूको जीवन र जीविकालाई सहज र सुरक्षित बनाउनु हो। त्यसपछि नेपाललाई पुनर्निर्माण गर्नुपर्छ।

नेपालको पुनःस्थापना र विपत्तिबाट प्रभावित मानिसहरूको जीवन पुनःनिर्माणका लागि व्यक्ति, विभिन्न देशका सरकार तथा विभिन्न दातृ निकायहरूले आर्थिक र प्राविधिक सहयोगमा उल्लेखनीय उदारता देखाएका छन्।

सरकारी तथ्याङ्कअनुसार, सेप्टेम्बर १, २०२६ सम्म नेपालका नौवटा वाणिज्य बैंकमार्फत प्रधानमन्त्री राहत कोषमा ६.३६ अर्ब रुपैयाँ जम्मा भएको थियो। त्यसमध्ये १ अर्ब रुपैयाँ बाढी प्रभावित क्षेत्रका लागि यसअघि नै निकासा गरिएको थियो। सरकारी तथ्याङ्कअनुसार हिमालयन बैंक र लक्ष्मी बैंकमा रहेको कोषको अमेरिकी डलर खातामा ६.११ मिलियन अमेरिकी डलर पनि जम्मा भएको थियो।

विभिन्न देश तथा दातृ निकायबाट थप आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगको प्रतिबद्धता पनि आएको छ। यसपटक प्रधानमन्त्री राहत कोषमा जम्मा भएको रकमको कार्यान्वयनप्रति विश्वास कायम गर्नु विशेष महत्त्वपूर्ण छ।

विगतमा रकमको दुरुपयोग र अनियमितताका आरोपका कारण अविश्वास उत्पन्न भएको थियो। विश्वास बढेसँगै अपेक्षा पनि बढेका छन्। त्यसैले यी रकमको उपयोगको तत्काल प्रभाव देखिनु र प्रभावित जनताले आफूलाई तत्काल आवश्यक पर्ने सहयोग पाउन थाल्नु अत्यन्त आवश्यक छ।

दशकौँको प्रयासबाट हासिल भएका विकासका उपलब्धिहरू गुमाउने अवस्थामा नेपाल पुग्नबाट बचाउन पर्छ। भोटेकोसी विपत्तिले ज्यान, घर, व्यवसाय र सपना खोसेको छ। अबको काम केवल विपत्तिबाट बाहिर निस्कनु मात्र होइन, अझ राम्रो तयारी, समन्वय र जवाफदेहिताका साथ पुनर्निर्माण गर्नु हो, ताकि बाँचेका मानिसहरूले फेरि आफ्नो जीवन निर्माण गर्न सकून् र नेपाल पछाडि होइन, अगाडि बढ्न सकोस्।