इतिहासका महान् राष्ट्रहरू शक्तिशाली सेना, विशाल भूभाग वा आर्थिक समृद्धिका कारणले मात्र महान् बनेका होइनन्। उनीहरूको महानताको मूलमा तीनवटा आधारभूत तत्व पाइन्छन्– नायक वा सक्षम नेतृत्व, संस्था र राष्ट्रबोध। कुनै राष्ट्रमा महान् नायक हुन सक्छन् तर संस्थाहरू कमजोर छन् भने नायकको अवसानसँगै राष्ट्र संकटमा पर्न सक्छ। त्यस्तै उत्कृष्ट संस्थाहरू भए पनि राष्ट्रबोध कमजोर छ भने समाज विभाजित हुन सक्छ। राष्ट्रबोध बलियो भए पनि सक्षम नेतृत्व र संस्थागत संरचना नहुँदा राष्ट्रिय सम्भावना साकार हुन सक्दैन।
राष्ट्रनिर्माणको दीर्घकालीन यात्रामा यी तीन तत्वहरूलाई एकअर्काका प्रतिस्पर्धी नभएर पूरकका रूपमा लिनुपर्ने हुन्छ। इतिहासको गहिरो अध्ययनले राष्ट्रको स्थायित्व, समृद्धि र सभ्यतागत योगदानको आधार यही त्रिवेणीमा निहित हुन्छ भन्ने देखाउँछ।
नायकको भूमिका : इतिहासको प्रेरक शक्ति
इतिहासमा केही व्यक्तित्व यस्ता देखिएका छन्, जसले आफ्नो युगको दिशा परिवर्तन गरेका छन्। उनीहरू नेता मात्र होइनन्, राष्ट्रिय चेतनाका वाहक पनि हुन्।
जर्मन दार्शनिक हेगेलले यस्ता व्यक्तित्वलाई ‘विश्व–ऐतिहासिक व्यक्ति’ भनेका छन्। उनका अनुसार इतिहासका केही नायकहरू विश्वचेतनाको अभिव्यक्ति बन्छन्।
भारतमा महात्मा गान्धी, दक्षिण अफ्रिकामा नेल्सन मन्डेला, अमेरिकामा जर्ज वासिङ्टन, सिंगापुरमा ली कुआन यू, चीनमा देङ सियाओपिङ र नेपालमा पृथ्वीनारायण शाहले आफ्नो राष्ट्रको इतिहासमा निर्णायक र प्रेरणादायी प्रभाव पारेका छन्।
नायकहरूले दृष्टिकोण दिन्छन्। उनीहरूले संकटमा साहस प्रदान गर्छन्। विभाजित समाजलाई साझा उद्देश्यतर्फ उन्मुख गराउँछन्। यति हुँदाहुँदै पनि इतिहासले नायकमा आधारित राष्ट्र दीर्घकालीन रूपमा स्थिर रहन सक्दैन भन्ने पनि देखाएको छ।
संस्था : राष्ट्रको स्थायी संरचना
नायक राष्ट्रका आत्मा हुन् भने संस्था राष्ट्रको शरीर हो। व्यक्ति नश्वर हुन्छ, संस्था अपेक्षाकृत दीर्घजीवी हुन्छ।
बेलायती राजनीतिक चिन्तक एडमन्ड बर्कले समाजलाई पुस्तौंपुस्ताबिचको साझेदारी मानेका थिए। उनका अनुसार संस्थाहरूले विगत, वर्तमान र भविष्यलाई जोड्ने पुलको काम गर्छन्। संविधान, संसद्, न्यायपालिका, विश्वविद्यालय, सेना, प्रशासन, बैंकिङ प्रणाली र नागरिक समाजका संगठनहरू राष्ट्रका आधारभूत संस्थाहरू हुन्।
पृथ्वीनारायण शाहले देशको राजनीतिक एकीकरण गरे तर राष्ट्रिय एकताको भावना राजनीतिक सीमाबाट मात्र उत्पन्न भएको होइन। भाषा, संस्कृति, तीर्थ परम्परा, पर्व, लोकस्मृति र साझा ऐतिहासिक अनुभवले नेपाली राष्ट्रबोधलाई बलियो बनाएका छन्। आज नेपालको प्रमुख चुनौती राष्ट्रबोधलाई आधुनिक–लोकतान्त्रिक मूल्य, उद्यमशीलता, नवप्रवर्तन र विकाससँग जोड्न सक्नु हो।
संयुक्त राज्य अमेरिकाको स्थायित्वको प्रमुख कारण त्यहाँका संस्थाहरूको शक्ति हो। दुई शताब्दीभन्दा बढी अवधिमा सयौं राजनीतिक नेता परिवर्तन भए तर संवैधानिक संरचना कायम रहिरह्यो। बेलायतमा राजाहरू परिवर्तन भए, प्रधानमन्त्रीहरू परिवर्तन भए तर संसदीय परम्परा निरन्तर विकसित हुँदै आएको पाइन्छ। जापानले मेजी पुनस्र्थापनापछि आधुनिक संस्थाहरू निर्माण गरी आफूलाई विश्वशक्तिमा रूपान्तरण गर्यो। मेजी भन्नाले जापानका १२२ औं सम्राट थिए। उनको शासनकाल (१८६७–१९१२) मा जापानको सामन्ती व्यवस्थाको अन्त्य भएको थियो। त्यही बेला जापानको आधुनिकीकरण, औद्योगिकीकरण र सैनिकीकरण द्रूत तवरले रूपान्तरण भई विश्वशक्ति बन्न सफल भएको मानिन्छ। यही अवधिलाई मेजी पुनस्र्थापना भनेर चिनिन्छ।
संस्थाहरूले व्यक्तिगत आकांक्षाभन्दा माथि उठेर सार्वजनिक हितको रक्षा गर्छन्। उनीहरूले शक्ति नियन्त्रण गर्छन्, उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्छन् र राष्ट्रिय स्थायित्व प्रदान गर्छन्।
राष्ट्रबोध : राष्ट्रको अदृश्य आत्मा
नायक र संस्था दुवै महत्वपूर्ण भए तापनि राष्ट्रबोधबिना राष्ट्रको दीर्घकालीन अस्तित्व सम्भव हुँदैन। राष्ट्रबोध भन्नाले नागरिकले साझा इतिहास, संस्कृति, भूगोल, मूल्य र भविष्यप्रति अनुभव गर्ने आत्मीय चेतनालाई बुझिन्छ। राष्ट्रबोध भावनात्मक र आध्यात्मिक अनुभूतिसमेत भएकाले कानुनी वा प्रशासनिक अवधारणाका रूपमा मात्र बुझ्नुहुँदैन।
फ्रान्सेली चिन्तक अर्नेस्ट रेनानले राष्ट्रलाई साझा स्मृति र साझा आकांक्षाको समुदाय मानेका छन्। बेनेडिक्ट एन्डरसनले राष्ट्रलाई ‘कल्पित समुदाय’ भनेका छन्, जहाँ अधिकांश नागरिकले एकअर्कालाई व्यक्तिगत रूपमा नचिने पनि आफूलाई एउटै समुदायको सदस्य ठान्छन्।
राष्ट्रबोधको शक्ति युद्ध, विपत्ति र संकटका समयमा विशेष रूपमा देखिन्छ। जापानमा प्राकृतिक विपत्तिपछि देखिने सामाजिक अनुशासन, इजरायलको राष्ट्रिय एकता वा भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलनमा विकसित सामूहिक चेतना यसको उदाहरण हुन्। नेपाल एकीकरणका क्रममा देखिएको वीरता, प्राकृतिक विपत्तिका बेला देखाइएको एकता यसका उदाहरण मान्न सकिन्छ।
जर्मनी : राष्ट्रबोधबाट राष्ट्र निर्माण
उन्नाइसौं शताब्दीभन्दा पहिले जर्मन भूभाग सयौं ससाना राज्यहरूमा विभाजित थियो। साझा भाषा, संस्कृति र ऐतिहासिक चेतनाले जर्मन राष्ट्रवादको विकास गर्यो। ओट्टो भोन बिस्मार्कले राजनीतिक नेतृत्व प्रदान गरे तर जर्मन एकीकरण बिस्मार्कको मात्र उपलब्धि होइन। त्यो साझा जर्मन राष्ट्रबोधको राजनीतिक अभिव्यक्ति पनि थियो। राष्ट्रबोधले नायकलाई शक्ति दिन्छ र नायकले राष्ट्रबोधलाई संस्थागत रूप दिन्छ भन्ने यो सन्दर्भबाट बुझ्न सकिन्छ।
जापान : सम्राट, संस्था र सभ्यतागत चेतना
जापानको आधुनिक विकासमा सम्राटको प्रतीकात्मक भूमिका, अनुशासित प्रशासनिक संस्था र गहिरो सांस्कृतिक राष्ट्रबोधको योगदान महत्वपूर्ण छ। मेजी पुनस्र्थापनापछि जापानले आधुनिक विज्ञान र प्रविधि स्वीकार गर्यो तर आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान भने त्यागेन। यही सन्तुलनले जापानलाई आधुनिकता र परम्पराको सफल समन्वय गर्न सक्षम बनायो।
भारत : विविधतामा आधारित राष्ट्रबोध
भारतको राष्ट्रबोध जातीय वा भाषिक एकरूपतामा आधारित छैन। यसको आधार सभ्यतागत निरन्तरता, सांस्कृतिक स्मृति र साझा ऐतिहासिक अनुभवमा केन्द्रित छ। महात्मा गान्धीले नैतिक नेतृत्व प्रदान गरे, संविधान निर्माताहरूले संस्थागत आधार तयार गरे र भारतीय सभ्यताको दीर्घ परम्पराले भारतको राष्ट्रबोधलाई जीवन्त राख्यो। यसैले भारतको स्थायित्व लोकतन्त्रको उपलब्धि मात्र होइन, त्यो गहिरो सभ्यतागत चेतनाको परिणामसमेत हो।
नेपाल : राष्ट्रबोधको विशेषता
नेपालको राष्ट्रबोध दक्षिण एसियाका अन्य राष्ट्रहरूभन्दा केही भिन्न प्रकृतिको छ। यहाँको राष्ट्रिय पहिचान हिमालय, संस्कृति, धर्म, विविधता, स्वतन्त्रताको इतिहास र साझा भूगोलसँग जोडिएको छ।
नेपाल कहिल्यै औपनिवेशिक शासनको अधीनमा परेन। यो तथ्य नेपाली राष्ट्रिय चेतनाको महत्वपूर्ण आधार हो। पृथ्वीनारायण शाहले राजनीतिक एकीकरण गरे तर राष्ट्रिय एकताको भावना राजनीतिक सीमाबाट मात्र उत्पन्न भएको होइन। भाषा, संस्कृति, तीर्थ परम्परा, पर्व, लोकस्मृति र साझा ऐतिहासिक अनुभवले नेपाली राष्ट्रबोधलाई बलियो बनाएका छन्। आज नेपालको प्रमुख चुनौती राष्ट्रबोधलाई आधुनिक लोकतान्त्रिक मूल्य, उद्यमशीलता, नवप्रवर्तन र विकाससँग जोड्न सक्नु हो।
नायक, संस्था र राष्ट्रबोधको त्रिवेणी
इतिहासले एउटा गहिरो सत्य प्रकट गरेको छ । नायकले दिशा दिन्छन्, संस्थाले संरचना दिन्छन् र राष्ट्रबोधले आत्मा दिन्छ। नायकबिना राष्ट्र दिशाहीन हुन सक्छ। संस्थाबिना राष्ट्र अस्थिर हुन सक्छ। राष्ट्रबोधबिना राष्ट्र निर्जीव हुन सक्छ।
रोमन साम्राज्य, बेलायती साम्राज्य, सोभियत संघ र आधुनिक राष्ट्रहरूको अनुभवले यही तथ्यलाई पुष्टि गर्छ। जहाँ यी तीन तत्वको सन्तुलन कायम रह्यो, त्यहाँ दीर्घकालीन स्थायित्व र समृद्धि सम्भव भएको छ। सफल राष्ट्रहरूको इतिहासले राष्ट्रनिर्माण कुनै एक व्यक्ति, एक संस्था वा एक विचारको उपलब्धि होइन भन्ने तथ्यस्पष्ट रूपमा देखाएको छ। यो नेतृत्व, संस्थागत विकास र राष्ट्रिय चेतनाको संयुक्त परिणाम हो।
राष्ट्रको शक्ति राज्यको शक्ति मात्र नभएर त्यहाँका नागरिकको आत्मविश्वास, साझा स्मृति, संस्थागत विश्वास र भविष्यप्रतिको सामूहिक प्रतिबद्धतामा निहित हुन्छ। यसैले राष्ट्रनिर्माणको आदर्श सूत्र यसरी व्यक्त गर्न सकिन्छ– ‘नायकले राष्ट्रलाई जागृत गर्छ, संस्थाले राष्ट्रलाई संगठित गर्छ र राष्ट्रबोधले राष्ट्रलाई जीवित राख्छ।’ यी तीन शक्तिहरूको समन्वय भएपछि दीर्घजीवी, समृद्ध र सभ्यतागत रूपमा प्रभावशाली राष्ट्रको निर्माण सम्भव हुन्छ।
–तिमल्सेना सर्वोच्च अदालतका पूर्वरजिस्ट्रार हुन्।
प्रकाशित: ९ असार २०८३ ११:०८ मंगलबार