नेपाल आज एउटा निर्णायक मोडमा उभिएको छ। एकातिर विश्वविद्यालयहरूबाट हरेक वर्ष हजारौं स्नातक, स्नातकोत्तर, एमफिल र विद्यावारिधि (पिएचडी) गरेका दक्ष जनशक्ति उत्पादन भइरहेका छन् भने अर्कातिर त्यसमध्ये ठुलो हिस्सा आफ्नो भविष्य खोज्दै बिदेसिने क्रम निरन्तर बढिरहेको छ। यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ - के नेपालले आफ्ना शिक्षित युवालाई आफ्नै देशमा अवसर दिन सकेको छ ?

नेपालले शिक्षामा गरेको लगानीको प्रतिफल नेपाली समाज र अर्थतन्त्रले पाउनुपर्ने हो तर वास्तविकता फरक छ। विश्वविद्यालयबाट निस्किएका प्रतिभाशाली युवा अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र उद्यममार्फत देश निर्माणमा लाग्नुको सट्टा रोजगारीको खोजीमा बिदेसिन बाध्य छन्। उनीहरूले विदेशमा सफलता प्राप्त गरिरहेका छन् तर नेपालले उनीहरूको ज्ञान, सिप र सिर्जनशीलताको प्रत्यक्ष लाभ गुमाइरहेको छ। यही अवस्थालाई परिवर्तन गर्नु आजको सबैभन्दा ठुलो राष्ट्रिय आवश्यकता हो।

नेपाल सरकारले विगत केही वर्षयता स्टार्टअपलाई प्रोत्साहन गर्न २०८० सालदेखि स्टार्टअप योजना ल्याएको छ। हालसम्म करिब १७ सय जनाले नेपाल सरकारको स्टार्टअप कार्यक्रमबाट सहयोग प्राप्त गरेका छन्। यस योजनालाई बृहत् रूपमा लैजानुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

स्टार्टअप किन?

विश्वका विकसित अर्थतन्त्रहरू केवल ठुला उद्योगले मात्र बनेका होइनन्। साना तर नवीन सोच भएका स्टार्टअपहरूले नै नयाँ उद्योग जन्माएका छन्, नयाँ बजार सिर्जना गरेका छन् र लाखौं रोजगारी दिएका छन्। आज विश्वका ठुला धेरै कम्पनी पनि कुनै समय एउटा सानो स्टार्टअपकै रूपमा सुरु भएका थिए। त्यसैले स्टार्टअप भनेको व्यवसाय दर्ता मात्र होइन, यो समस्याको समाधान खोज्ने दृष्टिकोण, अनुसन्धानलाई उत्पादनमा रूपान्तरण गर्ने प्रक्रिया र अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाउने माध्यम हो।

नेपालमा पनि यही सोच आवश्यक छ। अब हाम्रो शिक्षा केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने माध्यम बन्नुहुँदैन, त्यो नयाँ उद्योग, नयाँ प्रविधि र नयाँ सम्भावनाको आधार बन्नुपर्छ। शिक्षित युवाले जागिरको प्रतीक्षा गर्ने होइन, आफ्नै ज्ञान र सिपलाई उद्यममा रूपान्तरण गरेर अरूलाई समेत रोजगारी दिने क्षमता विकास गर्नुपर्छ।

नेपालमै किन सम्भावना छ?

नेपाल सम्भावनाले भरिएको देश हो तर धेरै युवाले नेपालमा अवसर छैन भन्ने निष्कर्ष निकाल्छन्। प्रश्न अवसरको अभाव होइन, अवसरलाई व्यवसायमा रूपान्तरण गर्ने प्रणालीको अभाव हो।

हिमाल, पहाड र तराईको जैविक विविधता, कृषि उत्पादन, जडीबुटी, हिमाली पानी, जलविद्युत्, पर्यटन, संस्कृति, हस्तकला, सूचना प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई), डिजिटल सेवा, स्वास्थ्य प्रविधि, शिक्षा प्रविधि, हरित ऊर्जा, जलवायु प्रविधि, वित्तीय प्रविधि, ई–कमर्स, डिजिटल मिडिया, चलचित्र, डिजाइन, स्थानीय खाद्य उद्योग, फर्निचर, जैविक सौन्दर्य सामग्री, आयुर्वेदिक उत्पादन, चिया, कफी, मसला, मह, अल्लो, बाँस तथा वनजन्य उत्पादन, यी सबै विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने सम्भावना बोकेका क्षेत्र हुन्। यी क्षेत्रमा अनुसन्धान, प्रविधि, ब्रान्डिङ, मूल्य अभिवृद्धि र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोड्न सकियो भने नेपालले कच्चा वस्तु होइन, उच्च मूल्यका उत्पादन र सेवा निर्यात गर्न सक्छ।

मास्टर्स सकेका युवाका लागि स्टार्टअप किन उपयुक्त ?

नेपालका विश्वविद्यालयहरूबाट व्यवस्थापन, इन्जिनियरिङ, कृषि, सूचना प्रविधि, चिकित्सा, वातावरण, विज्ञान, कानुन, समाजशास्त्र, अर्थशास्त्रलगायतका विषयमा मास्टर्स पूरा गरेका हजारौं विद्यार्थी प्रत्येक वर्ष बाहिरिने गर्छन्। उनीहरूसँग ज्ञान छ, अनुसन्धानको अनुभव छ र आधुनिक प्रविधिको बुझाइ पनि छ। यस्ता युवाले आफ्नै विषयसँग सम्बन्धित स्टार्टअप सुरु गरे भने नेपालले ठुलो परिवर्तन देख्न सक्छ।

कृषि अध्ययन गरेका युवाले आधुनिक कृषि प्रविधि, एग्रिटेक वा खाद्य प्रशोधन उद्योग सुरु गर्न सक्छन्। सूचना प्रविधिका विद्यार्थीले सफ्टवेयर, एआई, साइबर सुरक्षा वा डिजिटल सेवा निर्यात गर्न सक्छन्। इन्जिनियरहरूले हरित ऊर्जा, उत्पादन प्रविधि वा स्मार्ट पूर्वाधारमा काम गर्न सक्छन्। स्वास्थ्य क्षेत्रमा अध्ययन गरेका युवाले डिजिटल स्वास्थ्य सेवा, टेलिमेडिसिन र मेडिकल नवप्रवर्तनमा योगदान दिन सक्छन्। यसरी विश्वविद्यालयको ज्ञान बजारसँग जोडिँदा अनुसन्धानले प्रत्यक्ष आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्छ।

स्टार्टअपबाट रोजगारी मात्र होइन, आत्मनिर्भरता पनि प्राप्त हुन्छ

नेपालको सबैभन्दा ठुलो चुनौती बेरोजगारी मात्र होइन, अवसरको अभावका कारण सिर्जिएको निराशा पनि हो। स्टार्टअपहरूले यही निराशालाई सम्भावनामा बदल्न सक्छन्। एउटा सफल स्टार्टअपले पाँच जनालाई रोजगारी दिन सक्छ। सयवटा सफल स्टार्टअपले हजारौं युवालाई अवसर दिन सक्छन्। हजारौं सफल स्टार्टअपले देशको अर्थतन्त्रको संरचनामै परिवर्तन ल्याउन सक्छन्। यसैले आजको राष्ट्रिय नारा हुनुपर्छ– रोजगारी खोज्ने होइन, रोजगारी दिने बनौं।

स्टार्टअप संस्कृति विकासका लागि के आवश्यक छ?

स्टार्टअप सफल बनाउन केवल युवाको इच्छाशक्ति पर्याप्त हुँदैन। त्यसका लागि सम्पूर्ण प्रणालीले साथ दिनुपर्छ। सरकारले व्यवसाय दर्ता सरल बनाउनुपर्छ, कर प्रणाली उद्यममैत्री बनाउनुपर्छ, प्रारम्भिक चरणका स्टार्टअपलाई सहुलियतपूर्ण वित्तीय पहुँच उपलब्ध गराउनुपर्छ। विश्वविद्यालयहरूले इन्क्युबेसन सेन्टर, अनुसन्धान प्रयोगशाला र उद्योगसँगको सहकार्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाले धितोभन्दा सम्भावनालाई आधार मानेर लगानी गर्ने संस्कृतिको विकास गर्नुपर्छ। निजी क्षेत्रले मार्गदर्शन, बजार र लगानी उपलब्ध गराउनुपर्छ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, समाजले असफलतालाई अपराध होइन, सिकाइको प्रक्रिया भनेर स्वीकार गर्नुपर्छ। संसारका अधिकांश सफल उद्यमी पहिलो प्रयासमै सफल भएका थिएनन्।

स्टार्टअप समिट नेपाल २०२६: कार्यक्रमभन्दा ठुलो अभियान

यही सोचलाई राष्ट्रिय आन्दोलनका रूपमा अघि बढाउने उद्देश्यका साथ स्टार्टअप समिट नेपाल २०२६ आयोजना गरिएको हो। यो केवल सम्मेलन होइन, शिक्षित युवा, विश्वविद्यालय, उद्योग, सरकार, लगानीकर्ता र नीतिनिर्मातालाई एउटै मञ्चमा ल्याउने साझा प्रयास हो। यस समिटले युवालाई प्रेरणा, सिप, नेटवर्क, लगानी र अवसरसँग जोड्ने वातावरण निर्माण गर्ने लक्ष्य राखेको छ। यसले नेपालमा उद्यमशीलताको नयाँ संस्कृतिलाई गति दिने विश्वास लिइएको छ।

हामीले अब युवालाई विदेश पठाउने होइन, नेपालमै अवसर सिर्जना गर्ने राष्ट्रिय अभियान सुरु गर्नुपर्छ। प्रतिभा पलायन होइन, प्रतिभा उपयोग नै समृद्ध नेपालको आधार हो।

हाम्रो सामूहिक सन्देश स्पष्ट छ–

– नेपालमै बसौं, नेपालमै रमाऔं, स्टार्टअप गरौं, भविष्य बनाऔं।

– रोजगारी खोज्ने होइन, रोजगारी दिने बनौं।

– पढाइदेखि स्टार्टअपसम्म, स्टार्टअपदेखि समृद्धिसम्म।

– युवाको शक्ति, स्टार्टअपको प्रगति, नेपालको समृद्धि।

– स्टार्टअप नेपाल: आइडियाबाट उद्योग, उद्योगबाट समृद्धि।

आजका शिक्षित युवा नेपालको सबैभन्दा ठुलो सम्पत्ति हुन्। हामीले उनीहरूलाई सही नीति, सही वातावरण, सही लगानी र सही अवसर दिन सक्यौं भने नेपाललाई समृद्ध बनाउन कुनै विदेशी चमत्कार आवश्यक पर्दैन। हाम्रो आफ्नै विश्वविद्यालयका कक्षा, प्रयोगशाला, अनुसन्धान केन्द्र र युवाको सिर्जनशील सोच नै नेपालको नयाँ आर्थिक क्रान्तिको आधार बन्न सक्छ।

अब समय आएको छ। नेपालले आफ्ना प्रतिभाशाली युवालाई गुमाउने होइन, उनीहरूको सपना नेपालमै साकार बनाउने। ‘स्टार्टअप समिट नेपाल २०२६’ त्यही परिवर्तनको सुरुवात हो। यो केवल युवाको अभियान होइन, यो समृद्ध, आत्मनिर्भर र नवप्रवर्तनशील नेपालको साझा राष्ट्रिय संकल्प हो।