सडक र फुटपाथ निर्माणमा ठुलो लगानी भए पनि अपांगता भएका व्यक्ति, ज्येष्ठ नागरिक र सीमित गतिशीलता भएका नागरिकका लागि सहर अझै सहज बन्न सकेको छैन। अब पूर्वाधारको मूल्यांकन निर्माणको संख्याबाट होइन, पहुँच र प्रयोगको प्रभावबाट गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।
नेपालका सहरहरू पछिल्ला वर्षमा तीव्र परिवर्तन हुँदै आएका छन्। सडक विस्तार, फुटपाथ निर्माण, सहरी सौन्दर्यीकरण तथा सार्वजनिक पूर्वाधार सुधारका योजनामा ठुलो लगानी भएको छ। विकासका यी प्रयासले व्यवस्थित र आधुनिक सहर निर्माणको अपेक्षा बढाएका छन् तर भौतिक संरचना निर्माण हुँदैमा सहर सबैका लागि खुला र पहुँचयोग्य हुन्छ भन्ने छैन। अहिले मुख्य प्रश्न छ– निर्माण गरिएका यी संरचना के सबै नागरिकले समान रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने अवस्थामा छन्?
विशेषगरी अपांगता भएका व्यक्ति, ज्येष्ठ नागरिक, बालबालिका तथा सीमित गतिशीलता भएका नागरिकका लागि सार्वजनिक स्थानको पहुँच अझै चुनौतीपूर्ण छ।
फुटपाथ बने तर यात्रा अझै अधुरो
नेपालका प्रमुख सहरहरूमा पछिल्लो समय नयाँ फुटपाथ निर्माण भएका छन्। कतिपय स्थानमा दृष्टिविहीन व्यक्तिका लागि ट्याक्टाइल पेभिङसमेत राखिएको छ तर समस्या संरचना निर्माणमा मात्र सीमित छैन, यसको निरन्तरता, व्यवस्थापन र प्रयोग योग्यतामा मुख्य कमजोरी देखिन्छ।
कतै ट्याक्टाइल मार्ग केही दुरीपछि समाप्त हुन्छ। कतै सडक जंक्सनमा पुगेपछि यसको दिशा स्पष्ट हुँदैन। ह्विलचेयर प्रयोगकर्ताका लागि आवश्यक र्याम्प नहुँदा सार्वजनिक स्थानसम्म पुग्न कठिन हुन्छ।
फुटपाथमा राखिएका विद्युत् पोल, अव्यवस्थित पार्किङ, पसल विस्तार, निर्माण सामग्री तथा अन्य अवरोधले पैदलमार्ग अवरुद्ध गर्ने समस्या पनि धेरै ठाउँमा देखिन्छ। सामान्य पैदलयात्रुका लागि यी समस्या असुविधा मात्र हुन सक्छन् तर दृष्टिविहीन वा ह्विलचेयर प्रयोगकर्ताका लागि यस्ता अवरोधले यात्रा नै असम्भव बनाउन सक्छ। एक किलोमिटर लामो उत्कृष्ट फुटपाथ निर्माण भए पनि बिचको कुनै महत्त्वपूर्ण स्थानमा पहुँच अवरुद्ध छ भने त्यसको उपयोगिता घट्छ। त्यसैले पहुँचयोग्य पूर्वाधारको मुख्य आधार निरन्तरता हो।
निर्माण सम्पन्न हुनु मात्र सफलता होइन
नेपालमा विकास आयोजनाको सफलता प्रायः निर्माणको मात्रा र खर्च भएको बजेटका आधारमा मापन गरिन्छ। कति किलोमिटर सडक बन्यो, कति मिटर फुटपाथ निर्माण भयो वा कति रकम खर्च भयो भन्ने तथ्यलाई प्राथमिकता दिइन्छ तर सार्वजनिक पूर्वाधारको वास्तविक सफलता फरक आधारमा मापन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
के नागरिकले त्यसलाई सहज रूपमा प्रयोग गर्न सक्छन्? के अपांगता भएका व्यक्तिले स्वतन्त्र रूपमा आवतजावत गर्न सक्छन्? के निर्माण गरिएको संरचना दीर्घकालसम्म उपयोगी रहन्छ? करोडौं रुपैयाँ खर्च गरेर बनाइएको फुटपाथ प्रयोग गर्न कठिन छ भने त्यो केवल भौतिक संरचना मात्र हो, प्रभावकारी सार्वजनिक सेवा होइन। अब विकासको मूल्यांकन निर्माणको परिणाम मात्र होइन, पहुँचयोग्यता र प्रयोगको प्रभावका आधारमा पनि गर्नुपर्ने देखिन्छ।
पहुँचयोग्यता सुविधा होइन, अधिकार
अपांगमैत्री पूर्वाधार कुनै अतिरिक्त सुविधा होइन, यो समान अधिकार र समावेशी समाजको आधार हो।
नेपालको संविधान, अपांगता भएका व्यक्तिको अधिकारसम्बन्धी ऐन, २०७४ तथा संयुक्त राष्ट्रसंघीय अपांगता भएका व्यक्तिहरूको अधिकारसम्बन्धी महासन्धिले सार्वजनिक स्थान र सेवामा समान पहुँचको आवश्यकतालाई औंल्याएका छन् तर कानुनी व्यवस्था मात्र पर्याप्त हुँदैन।
पहुँचयोग्यता सुनिश्चित गर्न डिजाइनदेखि निर्माण र प्रयोग परीक्षणसम्म ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ। दृष्टिविहीन नागरिकका लागि ट्याक्टाइल पेभिङ केवल रंगीन ब्लक होइन, सुरक्षित दिशानिर्देशन प्रणाली हो। ह्विलचेयर प्रयोगकर्ताका लागि र्याम्प केवल सुविधा होइन, सार्वजनिक स्थानमा समान पहुँचको माध्यम हो।
विश्वका सहरबाट सिक्नुपर्ने पाठ
विश्वका धेरै सहरहरूले पैदल पूर्वाधारलाई समग्र सहरी प्रणालीका रूपमा विकास गरेका छन्। जापानले ट्याक्टाइल मार्ग, सार्वजनिक यातायात र पैदल संरचनालाई एकीकृत प्रणालीका रूपमा विकास गरेको छ। नेदरल्यान्ड्सले मानिसकेन्द्रित सडक डिजाइनमार्फत पैदलयात्रुलाई प्राथमिकता दिएको छ। नेपालले पनि अब यही दृष्टिकोण अपनाउनुपर्ने देखिन्छ।
अबको आवश्यकता: समावेशी सहर निर्माण
नेपालमा अब केही महत्त्वपूर्ण सुधार आवश्यक देखिन्छ। ठुला सडक तथा सहरी पूर्वाधार परियोजनामा पहुँचयोग्यता लेखापरीक्षण अनिवार्य गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। साथै, अपांगता भएका व्यक्तिहरूको प्रत्यक्ष सहभागितामा पूर्वाधार परीक्षण गरिनुपर्छ।
फुटपाथ, ट्याक्टाइल मार्ग, र्याम्प र सडक पार गर्ने संरचनालाई छुट्टाछुट्टै निर्माण होइन, एउटै निरन्तर प्रणालीका रूपमा विकास गर्न आवश्यक छ। नयाँ संरचना निर्माणसँगै पुराना संरचनामा रहेका साना तर महत्त्वपूर्ण कमजोरी सुधार गर्दा पनि ठुलो सामाजिक लाभ प्राप्त गर्न सकिन्छ।
प्रकाशित: १८ कार्तिक २०८३ ११:२० बुधबार