पञ्चायतकालकै कुरा हो– काठमाडौंको फोहोर व्यवस्थापनका लागि जर्मनी सरकारले थुप्रै ट्याङ्कर उपलब्ध गरायो । तर यहाँको नगरपालिका आपैmँ अव्यवस्थित हुँदा र नागरिकमा सुग्घर र सुव्यवस्थित जीवन बाँच्ने अभ्यास नहुँदा ती ट्याङ्कर खिया लागेर परिचालित नहुने अवस्थामा पुगे । विदेशी मुलुकसँग झोली थापेर ल्याएका संसाधनहरूको उपयोग पनि नहुने र देशको मुटुलाई स्वस्थ राख्ने कुरामा नागरिक चेतना पनि जागृत नहुने अवस्था राजधानीले अहिलेसम्म पनि बेहोरिरहेकै छ । अहिले आएर काठमाडौंलाई 'मनु मित्र' सहर बनाउन चाल्न लागिएको यस अभियानलाई सहरको भौतिक स्वच्छता, मानिस र उसको घर–परिवारसँग घनिष्टरूपले जोडिँदै आएको पशुबीचको सौहाद्र्र सम्बन्ध स्थापनाका दृष्टिले समेत औचित्यपूर्ण कार्यका रूपमा यसलाई लिन सकिन्छ । यसका लागि दातृसंस्थाप्रतिको निर्भरताभन्दा बढी नागरिक सचेतनाको आवश्यकतातिर दृष्टि जानु उपयुक्त हुनेछ । नत्र भने फोहोर सफा र सङ्कलन गर्ने जर्मन ट्याङ्करकै दशा यस अभियानले पनि नबेहोर्ला भन्न सकिँदैन ।
केही वर्षयता पाश्चात्य मुलुक घुम्ने र त्यहाँको जनजीवनक निकटबाट अनुभव गर्ने नेपाली नागरिकको सङ्ख्या अप्रत्याशितरूपमा ह्वात्तै बढेको छ । अमेरिका, युरोप, क्यानडा, अस्ट्रेलिया पुगेका नेपालीले ती मुलुकका नागरिकसँग निकटतमरूपले जोडिएको कुकुरसँगको घनिष्टता पाश्चात्य सभ्यताको उपलब्धिका रूपमा लिने गरेका हुन सक्छन् । तर हिन्दु संस्कृतिमा कुकुरपालनको परम्परा प्राक् ऐतिहासिककालदेखि रहेको र कुकुर त्यस कालदेखि नै 'मनु मित्र' रहेको वास्तविकता हाम्रो आँखामा ओझेल पर्दै आएको छ ।
ऋग्वेदका सूक्तहरूमा घोडा, गाई आदि घरपालुवा पशुसँगै कुकुरको महिमा गायन गरिएको पाइन्छ । यसको दशौँ मण्डलका अनेकौं सूक्तले सरमा नामकी देवताहरूकी आज्ञाकारिणी कुकुर्नीका कार्य वर्णन गरेका छन् । ती सरमा राजा इन्द्रको दूतीका रूपमा ठूलो नदी पार गर्दै व्यापारी (पणि) हरूकहाँ पुग्छिन् । यहाँ उनको पणिहरूसँगको संवाद निकै उल्लेखनीय छ । आफ्ना रक्षक स्वामी इन्द्रप्रति सरमाले देखाएको इमानदारी र आज्ञाकारितालाई ऋग्वेदले निकै महत्वका साथ वर्णन गरेको छ । यहाँ इन्द्रको गोधनमाथि व्यापारीले गरेको आक्रमण र कुदृष्टि अनि त्यसप्रति सरमाले व्यक्त गरेको असहमतिले कुकुरको इमानदारी र आश्रयदाताप्रतिको आज्ञाकारितालाई ऋग्वेदका ती सूक्तले विशेष महत्व दिएका छन् ।
वाल्मीकीय रामायणले कुकुरसँगको मानवीय सम्बन्धको छोटो चर्चा गरेको छ । राम, लक्ष्मण र सीताको १४ वर्षका लागि भएको वनबास प्रस्थानपछि पुत्रवियोगको शोकले पिता दशरथको मृत्यु हुन्छ र अयोध्याको सिंहासन भरतलाई दिने रानी कैकेयीको वाचाअनुसार मामाघर (केकय देशको राजदरबार) मा बसेका अयोध्याका राजकुमारहरू भरत र शत्रुघ्नलाई अयोध्यामा ल्याउन मानिस पठाइन्छ । आफ्नी छोरी कैकेयीका पुत्रलाई बिदाई गरेर अयोध्या पठाउँदा केकय नरेशले दिएका उपहारमा कुकुरसमेत रहेको वाल्मीकीय रामायणले उल्लेख गरेको छ । त्यस्तै महाभारतमा द्रोणले आफ्ना शिष्यहरूलाई शिकारका लागि वनमा लिएर जाँदा कुकुरसमेत साथ लिई गएका र एकलव्यले त्यस कुकुरको मुखमा सातवटा वाण एकैचोटि प्रहार गरेको घटनाले त्यस कालमा कुकुरको प्रयोग शिकारको लागि गरिने थाहा हुन्छ । यसबाट प्राचीन भारतवर्षमा कुकुरपालनको महत्वलाई उक्त दुवै कथा–प्रसङ्गले दर्साएका छन् ।
हामी हिन्दु संस्कृतिका अनुयायीहरू आफ्नो प्राचीन परम्परामा रहेका सांस्कृतिक मूल्यहरूको खोजी र अनुशरण नगरी पश्चिमी मुलुकका समाजमा प्रचलित भएपछि मात्र तिनलाई मार्गदर्शन मान्ने रोगबाट आक्रान्त छौं । आपूmलाई हिन्दु धर्म र संस्कृतिका अग्रणी ठान्नेहरूले समेत आफ्ना संस्कृतिमा भएका सामाजिक सुधारका विषय आपैmँ अन्वेषण गर्न र समाजलाई मार्गनिर्देशन गर्न नसक्दाको परिणाम पनि हो यो । यसै प्रसङ्गमा आएको छ कुकुर र मानव जातिसँगको यसको सम्बन्धको प्रसङ्ग पनि ।
उपर्युक्त कुकुर–मानिसबीचको सम्बन्धका सन्दर्भमा एउटा उल्लेख गर्नैपर्ने विषय छ काठमाडौं महानगरपालिकाको नगर व्यवस्थापनको अर्को पक्ष । यस नगरपालिकाले विदेशी दातृनिकायको सहयोगमा काठमाडौंलाई 'मनुमैत्री' अर्थात् कुकुर व्यवस्थापन अभियान चलाउने योजना त बनायो तर काठमाडौं उपत्यकाका सहरी क्षेत्रमा व्यापकरूपमा बढिरहेको सडक, मन्दिर, मस्जिद, मठ, चैत्य आदिका वरपर बसेर हात पसार्दै याचना गर्ने मानिसको व्यवस्थापनमा दृष्टि पु¥याएको दिन कहिले आउने हो ? त्यसको प्रतीक्षा उपत्यकाका महानगरबासीले गरेका छन् ।
काठमाडौंका सडकमाथिका आकासे पुलमा यात्रा गर्ने पैदलयात्रीको बाटै अवरुद्ध गर्ने गरी पैmलिएका शारीरिकरूपले अत्यन्त रुग्ण देखिने अपाङ्गहरूका हातले दयाको याचना गरिरहेका दृश्य सामान्य भइसकेका छन् । ती याचक पैदलमार्गीका व्यक्ति–व्यक्तिका दयापात्रमात्र हुन् अथवा राज्यको तिनीहरूप्रतिको दायित्व पनि छ ? भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक लाग्छ । सडक किनारमा बस्ने विभिन्न असाध्य र गम्भीर प्रकृतिका रोगबाट आक्रान्त मानिसले आफ्नो रोगको उपचारका लागि आर्थिक सहयोगको आह्वान गरेका दृश्य विशेषगरी काठमाडौंको मुटु रहेको टुँडिखेल, रत्नपार्क, रानीपोखरी वरपर र धार्मिक मठमन्दिर, मस्जिद आदि वरपर देख्न सकिन्छ । यस्ता दृश्य जोसुकैका निम्ति हृदयविदारक छन् र ती विदेशी पर्यटकका आँखामा बिझाउने गरेको सहज अनुमान गर्न सकिन्छ । अनि हाम्रा पर्यटन व्यवसायी संस्थाहरू काठमाडौं विश्वका उत्कृष्ट गन्तव्यमध्येको एउटा सहर हो भन्दै सगर्व विज्ञापन कसरी गर्छन् ? बुझिनसक्नु छ । भावुकता र उत्तेजनामा आएर आफ्नो जन्मभूमिको महिमा गायन गर्नु, कल्पनाशील कवि लेखकका निम्ति सुहाउला तर राज्य व्यवस्थाका सञ्चालक र तिनका अङ्गमा रहनेहरूले देशको गरीबी, अव्यवस्था र यहाँका नागरिकको दुव्र्यवस्थालाई एकातिर पन्छाएर भावुकतामा देशको विज्ञापन गर्न सुहाउँदेन ।
नेपालको यात्रा गर्ने विदेशी पर्यटक राजकुमार ह्यारी स्तरका मात्र हुँदेनन् जो हवाइजहाज र चिल्ला सडकका पाहुना हुन्छन् अनि प्राकृतिक दृश्य हेरेर नेपालको प्रशंसा गर्छन् । प्रायः पर्यटक धार्मिक–सांस्कृतिक स्थल रोज्छन् । मन्दिर र मस्जिद घेरेर माग्न बस्नेहरूको अवस्थाले के सङ्केत गर्छ ? धर्म र संस्कृतिको मूल मर्ममा दया र करुणा जस्ता भाव हुन्छन् तर धर्म र संस्कृतिको संरक्षण गर्ने राज्यव्यवस्थाले धार्मिक–सांस्कृतिक स्थललाई मगन्तेहरूको आश्रयस्थलका रूपमा खुला छुट दिनु राज्यव्यवस्थाकै अकर्मण्यताको परिचायक ठहर्छ।
कुकुर र मानिस दुवै सामाजिक प्राणी हुन् । कुकुर मानव संरक्षित प्राणी हो र मानिसमा कुकुर र यस्तै जीवनजगत्का अन्य कैयन् प्राणीको संरक्षणको दायित्वसमेत छ । अतः मानिसले आफ्नो परिवार र समाजलाई व्यवस्थित बनाएरमात्र अरू घरेलु वा जीवनजगत्का अन्य प्राणीको व्यवस्थापनका लागि सोच्नु र त्यसअनुसार कार्य गर्नु उपयुक्त हुन्छ । तर समाजका असङ्ख्य अपाङ्ग र दुर्वल मानिसको सडकमा बढ्दो दुर्दशालाई एकातिर पन्छाएर कुकुरको व्यवस्थापनमा आफ्नो कार्यको महत्ता देख्नेहरूले मानिसको काँधमाथि चढेर मन्दिर धाउने यात्रीका महाकविको सन्देशलाई कार्यरूपमा ल्याउन्, अनिमात्र 'मनु मित्र'का कुरा गरुन् । सडकछाप नागरिकको व्यवस्थापन नगरी मानिसले मानिसकै काँध चढेर सभ्यताको ढोङ रच्दासम्म कुकुरप्रति राखिने सहृदयताले कुनै अर्थ राख्दैन ।
प्रकाशित: १९ वैशाख २०७३ २१:५३ आइतबार