सन् १९७५ मा पेरिस बाहिरको एक महलमा गिरावट आएको विश्वव्यापी अर्थतन्त्रलाई ठीक गर्न प्रमुख शक्तिहरू भेला हुँदा सुरुदेखि नै चीनलाई समावेश गरिएको थिएन। त्यो धनी राष्ट्रहरूको समूह जी-७ ले आफ्नो स्वार्थलाई अगाडि बढाउन गरेका वार्षिक शिखर सम्मेलनहरूमध्ये पहिलो थियो।
यसमा कुनै अचम्म मान्नु पर्दैन। तत्कालीन चिनियाँ क्रान्तिकारी नेता माओत्सेतुङले तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति जेराल्ड फोर्ड र अन्य नेताहरूसँग विचार-मंथन गरेको कल्पना गर्नु अकल्पनीय थियो।
चीन उथलपुथलमा थियो, अहिलेको जस्तो आर्थिक महाशक्ति बन्ने कुराको नजिक पनि थिएन। माओले भियतनाममा फ्रान्स र अमेरिकी सेनालाई पराजित गर्न पनि मद्दत गरेका थिए। उनले तत्कालीन भियतनामी राष्ट्रपति हो ची मिन्हलाई सैन्य रूपमा समर्थन गरेका थिए। त्यसैले माओ छ राष्ट्रहरू (फ्रान्स, जर्मनी, इटाली, जापान, बेलायत र अमेरिका) को शिखर सम्मेलनमा भएको भए अनौठो व्यक्ति हुने थिए, जुन अर्को वर्ष (सन् १९७६) क्यानडा सामेल भएसँगै जी-७ मा परिणत भयो।
अब अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र उनका जी-७ समकक्षीहरू सोमबारबाट फ्रान्समा फेरि भेला हुँदैछन्। विश्वको आर्थिक कल्याण र मामिलाहरूमा चीनको विशाल प्रभावलाई ध्यानमा राख्दै उनीहरू भेला हुन लागेका हुन्। यस्तोमा अनौपचारिक क्लबको शिखर सम्मेलनबाट चीनको बहिष्कार अनौठो देखिन्छ।
यदि आर्थिक सफलताले मात्र निर्धारण गरेको हुन्थ्यो भने चीन पहिले नै क्लबमा आइसकेको हुने थियो।
सन् १९७६ मा माओको मृत्युपछि दशकौंको वृद्धिले चीनको अर्थतन्त्र अब जी-७ राष्ट्रहरू जर्मनी, जापान, बेलायत, फ्रान्स, इटाली र क्यानडाको भन्दा धेरै भइसकेको छ। अब चीनले अमेरिकालाई मात्र भेट्न बाँकी छ। यस मापन अनुसार चीन बिनाको जी-७ शिखर सम्मेलन ५ पटकको विजेता ब्राजिल बिनाको फुटबल विश्वकप जस्तै हो।
सन् १९७५ मा ‘एउटा सानो, सौम्य, पाण्डा भालु’ भएकोबाट, ‘चीन एक महान विश्वव्यापी ड्र्यागन बनेको छ,’ टोरन्टो विश्वविद्यालयका जी-७ का विशेषज्ञ जोन किर्टन भन्छन्, ‘धेरैले बुझ्ने गरी सोध्छन्: के चीन जी-७ क्लबको सदस्य बनेमा जी-७ र विश्वव्यापी समुदायको अवस्था राम्रो हुनेछ? यसको प्रशंसनीय उत्तर ‘हो’ भन्ने हुन्छ।’
एक वर्षअघि, ट्रम्पले चीनलाई पनि यसमा समावेश गरेर क्लब विस्तार गर्ने सम्भावनाको बारेमा सोचेका थिए। एक पत्रकारले उनलाई यसबारे सोध्दा उनले ‘यो नराम्रो विचार होइन’ भनेका थिए।
तर जी-७ को एउटा अलिखित नियम सधैं यो केवल लोकतन्त्रका लागि मात्र हो भन्ने रहेको छ।
‘हामी प्रत्येक व्यक्ति स्वतन्त्रता र सामाजिक उन्नतिमा समर्पित खुला, लोकतान्त्रिक समाजको सरकारको लागि जिम्मेवार छौं,’ संस्थापक नेताहरूले १९७५ मा रामबोइलेट (जी-७ को जन्मथलो) मा घोषणा गर्दा भनेका थिए।
त्यतिबेला चीनले त्यो सीमा पूरा गर्ने सम्भावना थिएन। किनभने माओको शासनकालमा अनिकाल र क्रान्तिकारी उथलपुथलबाट लाखौंको ज्यान गएको थियो।
वर्तमान चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङको नेतृत्वमा पनि बेइजिङले अहिले त्यसो गर्ने (लोकतन्त्र अपनाउने) देखिँदैन। विश्वमा स्वतन्त्रताको वार्षिक अध्ययन, विश्व प्रेस स्वतन्त्रता सूचकांक वा क्यानेडियन फ्रेजर इन्स्टीट्युटको आर्थिक स्वतन्त्रताको श्रेणीकरण सहित धेरै मापदण्डहरूद्वारा, चीन नागरिक स्वतन्त्रताका लागि जी-७ राष्ट्रहरू भन्दा धेरै पछाडि देखिन्छ।
चीनको प्रभावले सबै जी-७ देशहरूलाई असंख्य तरिकाले असर गर्छ। चीनले किन्नेभन्दा धेरै सामान बेच्छ। यसले सन् २०२५ मा लगभग १.२ ट्रिलियन (एक दशमलव दुई खर्ब) अमेरिकी डलर बराबरको रेकर्ड व्यापार नाफा घोषणा गरेको थियो। चीनले महत्त्वपूर्ण दुर्लभ खनिजहरूको आपूर्तिलाई नियन्त्रण गर्दछ। यसको प्राविधिक प्रगति र बढ्दो सैन्य शक्तिले प्रतिद्वन्द्वीहरूलाई गाह्रो बनाइरहेको छ। चीन जलवायु-तापक्रम प्रदूषणको विश्वको सबैभन्दा ठूलो उत्सर्जक पनि हो।
यी सबैको अर्थ एभियन-लेस-बेन्सको अल्पाइन स्पा शहरमा सोमबारदेखि बुधबारसम्म हुने शिखर सम्मेलनमा चीनको उपस्थिति ‘हात्ती जस्तै’ (नदेखिए पनि ठूलो प्रभाव रहने गरी) हुनेछ।
कार र अन्य उत्पादनहरूको बढ्दो चिनियाँ निर्यातले जी-७ उद्योगहरूलाई ध्वस्त पार्न सक्ने डर पनि छ। यसैबिच आयोजकको रूपमा फ्रान्सेली राष्ट्रपति इमानुएल म्याक्रोनले चीनसँगको व्यापारलाई कसरी पुन: सन्तुलन गर्ने भन्ने बारेमा नेताहरूसँग कुरा गर्न समय निकालेका छन्।
जेनेभा ग्राजुएट इन्स्टीट्युटका अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति विज्ञ सेड्रिक डुपोन्टका अनुसार पछिल्लो समय इरान युद्ध र ग्रिनल्याण्ड विवादलगायत कुराले ट्रम्प र अन्य जी-७ नेताहरूबिचको सम्बन्ध खराब छ। तर चीन उनीहरूलाई एकताबद्ध गर्ने मुद्दा हुन सक्छ।
‘तिनीहरू एउटै कुरामा सहमत छन्, तपाईंलाई थाहा छ: चीन एक समस्या हो,’ उनले भने।
चीनको कम्युनिष्ट पार्टीको नेतृत्वमा रहेको सरकारले विगतमा जी-७ को विशिष्टताको आलोचना गरेको छ। उसले यसलाई शीतयुद्धको अवशेषको रूपमा चित्रण गर्दै आएको छ। चिनियाँ विदेश मन्त्रालयले भनेको छ, ‘जी-७ ले विभाजन र टकरावको प्रवर्धकको सट्टा एकता र सहयोगको लागि उत्प्रेरकको रूपमा काम गर्नुपर्छ।’
बेइजिङस्थित विश्लेषक वाङ जिचेन भन्छन्, ‘बेइजिङ जी-७ बाट सतर्क छ किनभने चीनले यो समूहलाई संरचनात्मक रूपमा अमेरिकाको नेतृत्वमा रहेको पश्चिमी शक्तिसँग मिल्दोजुल्दो र बढ्दो रूपमा चीनलाई चुनौती वा खतराको रूपमा छलफल गर्ने ठाउँको रूपमा हेर्छ।’
उनका अनुसार तर चिनियाँ नेतृत्वले यसलाई बेवास्ता गर्न सक्दैन। ‘चीनले बुझेको छ कि जी-७ ले अझै पनि आर्थिक, प्राविधिक, सैन्य र वित्तीय शक्तिको धेरै महत्त्वपूर्ण केन्द्रीकरणलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ,’ वाङले थपे।
विश्लेषकहरू भन्छन् कि चीनलाई क्लबमा स्वीकार गर्दा यसको एकता ध्वस्त हुन सक्छ। किनभने बेइजिङको अधिनायकवादी सरकार प्रणाली, रुस, इरान र अन्य प्रमुख मुद्दाहरूमा यसको रुचि र अडान जी-७ लोकतन्त्रहरूसँग मेल खाँदैन। तर यसको उपस्थितिले उनीहरूको लामो समयदेखिको गठबन्धनको परीक्षण गर्न सक्छ।
‘चीन भित्र वास्तवमा ट्रोजन हर्स (भित्रै बसेर नोक्सान गर्ने) जस्तै हुनेछ,’ किर्टनले भने। उनका अनुसार टेबलमा चिनियाँ नेता भएकोले व्यक्तिगत सदस्यहरूले आर्थिक, महत्वपूर्ण खनिज, डिजिटल प्रविधि र उनीहरूले सम्बोधन गर्ने अन्य मुद्दाहरूमा उनीबाट विशेष अनुग्रह प्राप्त गर्न जी-७ को अनुशासन तोड्न प्रलोभनमा पर्न सक्छन्।
लन्डन स्कूल अफ इकोनोमिक्स एण्ड पोलिटिकल साइन्सका अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विज्ञ क्रिस एल्डेन चीन थप्दा ‘यो समूहलाई काम गर्न धेरै गाह्रो हुने’ दाबी गर्छन्।
जी-७ को अन्तिम विस्तार सन् १९९८ मा रूसलाई सदस्यको रूपमा स्वीकार गरेर भएको थियो। तर त्यसको अन्त्य राम्रो भएन।
सन् २०१४ मा युक्रेनबाट क्रिमिया कब्जा गर्दा रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनलाई क्लबले निलम्बन गरेको थियो, जसले सन् २०२२ देखि अहिले चलिरहेको पूर्ण स्तरको युद्धको पूर्वसंकेत गर्यो।
ट्रम्पले गत वर्ष रुसलाई बहिष्कार गर्नु ‘धेरै ठूलो गल्ती थियो’ भनेका थिए। तर किर्टन भने त्यो अनुभवले अन्य नेताहरूलाई ‘कम लोकतान्त्रिक शक्तिलाई फेरि आफ्नो पूर्ण लोकतान्त्रिक क्लबको सदस्य बन्ने मौका कहिल्यै दिनु हुँदैन भन्ने कुरामा विश्वस्त गराएको’ तर्क गर्छन्। एपी
प्रकाशित: ३१ जेष्ठ २०८३ १४:०१ आइतबार