प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कंगोले ४२ वर्षपछि पहिलोपटक राष्ट्रिय जनगणना गर्ने तयारी थालेको छ। सन् १९८४ मा तत्कालीन जायरका रूपमा अन्तिम जनगणना गरिएको कंगोमा त्यसयता राजनीतिक अस्थिरता, सशस्त्र द्वन्द्व, कमजोर प्रशासनिक संरचना र तीव्र जनसंख्या वृद्धिका कारण नयाँ जनगणना हुन सकेको थिएन।
सरकारले आगामी जनगणनालाई सार्वजनिक सेवा र विकास योजनाका लागि आवश्यक तथ्याङ्क संकलन गर्ने महत्वपूर्ण अभ्यासका रूपमा अघि बढाएको छ। तर धेरै कंगोली नागरिकका लागि यो जनसंख्या गन्ने कामभन्दा बढी आफ्नो अस्तित्व, पहिचान र नागरिकताको राज्यद्वारा औपचारिक मान्यता पाउने अवसर बनेको छ।
उत्तरपूर्वी कंगोको इटुरी प्रान्तको राजधानी बुनियाका २८ वर्षीय हेरिटियर रमाजानी अहिलेसम्म कुनै राष्ट्रिय जनगणनामा समावेश भएका छैनन्। उनको कंगोली नागरिकता पुष्टि गर्ने आधिकारिक कागजातसमेत छैन। जनगणनाका क्रममा आफ्नो विवरण दर्ता भएर परिचयपत्र पाउने आशाले उनी उत्साहित छन्।
कंगोमा लामो समयदेखि व्यापक राष्ट्रिय परिचय प्रणालीको अभाव रहँदै आएको छ। त्यसका कारण लाखौं नागरिक आधिकारिक पहिचान प्रमाणबिना जीवन बिताउन बाध्य छन्। मतदाता परिचयपत्र धेरैका लागि पहिचानको सीमित र व्यापक रूपमा स्वीकार गरिएको माध्यम बनेको छ।
विश्व बैंकका अनुसार कंगोको जनसंख्या करिब ११ करोड २० लाख पुगेको अनुमान छ। वार्षिक जनसंख्या वृद्धिदर करिब ३ दशमलव २ प्रतिशत रहेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघीय जनसंख्या कोषका अनुसार देशको ६५ प्रतिशतभन्दा बढी जनसंख्या २५ वर्षभन्दा कम उमेरको छ।
जनगणनाको तयारीअन्तर्गत पहिलो चरणमा डिजिटल नक्साङ्कन गरिनेछ। यस क्रममा देशभरका बस्ती, घरपरिवार र बसोबास क्षेत्र पहिचान तथा भौगोलिक स्थान निर्धारण गरिनेछ। त्यसपछि घरपरिवारको विस्तृत तथ्याङ्क संकलन गरिनेछ। राष्ट्रिय तथ्याङ्क संस्थानको केन्द्रीय जनगणना कार्यालयका प्राविधिक संयोजक हेनरी मेरी काजाडीका अनुसार यसपटक जनगणनामा कागजी फारमको सट्टा ट्याब्लेट र स्मार्टफोनजस्ता डिजिटल उपकरण प्रयोग गरिनेछ।
२३ लाख वर्ग किलोमिटरभन्दा बढी क्षेत्रफलमा फैलिएको कंगोमा जनगणना सञ्चालन गर्नु ठूलो चुनौती मानिएको छ। कमजोर सडक तथा पूर्वाधार, दुर्गम बस्ती र विशेषगरी पूर्वी क्षेत्रमा कायम सशस्त्र द्वन्द्वका कारण सबै समुदायसम्म पुग्न कठिन हुने अधिकारी तथा नागरिक समाजका प्रतिनिधिहरूले बताएका छन्।
लोकतन्त्र समर्थक नागरिक आन्दोलन फिलिम्बीका कार्यकर्ता मुयिसा हाङ्गी क्रिस्टोफले पूर्वी कंगोमा जारी हिंसा र ठूलो संख्यामा मानिस विस्थापित भएकाले जनगणना प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न कठिन हुने बताएका छन्। उनका अनुसार राज्यको प्रभाव सबै क्षेत्रमा समान रूपमा स्थापित नभएकाले विस्थापित जनसंख्याको वास्तविक अवस्था पहिचान गर्नु चुनौतीपूर्ण हुनेछ।
जनगणनासँगै राजनीतिक चासोसमेत जोडिएको छ। सन् २०२८ मा आमनिर्वाचन हुने अपेक्षा गरिएको अवस्थामा जनसंख्या तथ्याङ्कले राजनीतिक प्रतिनिधित्व, निर्वाचन क्षेत्र र शासन प्रणालीमा प्रभाव पार्न सक्ने भन्दै केही विपक्षी नेता तथा नागरिक समाजले प्रक्रिया पारदर्शी हुनुपर्ने माग गरेका छन्।
विपक्षी राजनीतिज्ञ राजकुमार बिटाकीले जनगणनालाई राजनीतिक उद्देश्यका लागि प्रयोग गर्न नहुने बताएका छन्। सरकारले भने जनगणनामा कुनै राजनीतिक उद्देश्य नरहेको र देशको विकास योजना तथा सार्वजनिक सेवा सुधारका लागि आवश्यक तथ्याङ्क संकलन गर्नु मुख्य लक्ष्य रहेको स्पष्ट पारेको छ।
विकास विश्लेषक मानेनो काकुले न्डावुघाका अनुसार सही जनसंख्या तथ्याङ्कले विद्यालय, अस्पताल, सडक, खानेपानी र विद्युत् परियोजना कहाँ आवश्यक छन् भन्ने निर्धारण गर्न सरकारलाई सहयोग पुर्याउनेछ।
तर बुनियाका रमाजानी र तीन सन्तानका पिता ३६ वर्षीय गेडेन काटेम्बोका लागि जनगणनाको महत्व विकास योजनाभन्दा पनि व्यक्तिगत पहिचानसँग जोडिएको छ। काटेम्बोले जनगणनाले नागरिकलाई आधिकारिक परिचयपत्र उपलब्ध गराउने बलियो प्रणाली निर्माणमा सहयोग पुग्ने आशा व्यक्त गरेका छन्।
उनका लागि जनगणना भनेको दशकौंदेखि राज्यको औपचारिक अभिलेखबाट बाहिर रहेका नागरिकलाई पुनः राष्ट्रिय पहिचानसँग जोड्ने अवसर हो। उनी भन्छन्, आधिकारिक परिचयपत्रमार्फत धेरै कंगोलीले लामो समयदेखि गुमाएको राष्ट्रिय पहिचान र राज्यबाट प्राप्त हुने मान्यता पुनः हासिल गर्न सक्नेछन्।
४२ वर्षपछि हुन लागेको कंगोको जनगणना केवल कति मानिस देशमा बस्छन् भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्ने अभ्यास मात्र नभई कंगोली नागरिकलाई राज्यको आधिकारिक अभिलेखमा समेट्ने र आगामी विकास योजनाको आधार तयार गर्ने महत्वपूर्ण कदम बन्ने अपेक्षा गरिएको छ।
प्रकाशित: २३ श्रावण २०८३ ११:०९ शनिबार