दक्षिणपश्चिम चीनको सिजाङ स्वायत्त क्षेत्रको सिगात्सेस्थित जिरोङ काउन्टीमा बनेको ब्यारियर तालको आपतकालीन मूल्याङ्कनका लागि विज्ञ टोलीले घटनास्थल पुगेको छ।
शुक्रबार लेक बाँधको विपरीत किनारमा आपतकालीन उद्धार सहयोग टोली तथा विपद् विशेषज्ञहरू पुगेका हुन्।
टोलीले हाल घटनास्थलमा अनुगमन तथा जोखिम मूल्याङ्कन गरिरहेको छ। वास्तविक समयको तथ्याङ्क सङ्कलन गर्न ड्रोन स्क्यान, पानीको सतह मापन गर्ने सेन्सर तथा अन्य आधुनिक उपकरण प्रयोग गरिएको छ, जसले आपतकालीन उद्धार तथा सम्भावित जोखिम व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्याइरहेको छ।
यसैबिच, बुधबार नेपाल र दक्षिणपश्चिम चीनको सिजाङ स्वायत्त क्षेत्रका केही भागमा आएको विनाशकारी पहिरो हिमालयको उच्च हिमाली क्षेत्रमा उत्पन्न भएको हुन सक्ने प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार ठूलो हिमनदी वा बरफ–चट्टानको भाग अचानक भत्किँदा त्यसबाट श्रृंखलाबद्ध (क्यास्केडिङ) जोखिमहरू सुरु भएको हुन सक्ने सम्भावना देखिएको छ।
यद्यपि, अनुसन्धानकर्ताहरूले निश्चित निष्कर्ष निकाल्न अझै चाँडो हुने बताएका छन्। घटनाको विस्तृत अनुसन्धान जारी रहेकाले वास्तवमा के भयो, हिमनदी र वरपरका पहाडी भिरालाहरू किन अस्थिर भए भन्ने विषयमा अध्ययन भइरहेको छ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार यो एउटा मात्र घटना नभई एकअर्कालाई प्रभाव पार्ने र जोखिम बढाउने बहु–जोखिमीय प्रकोपको शृङ्खला हुन सक्ने संकेत देखिएको छ।
हिमनदी भत्किएको नै प्रारम्भिक ट्रिगर ?
चिनियाँ भूगर्भविद्हरूको प्रारम्भिक विश्लेषण तथा उपग्रहबाट प्राप्त तस्बिरहरूले नेपालतर्फको उच्च हिमाली क्षेत्रमा रहेको एउटा हिमनदी बुधबार भत्किएको अनुमान गरेका छन्।
करिब ५,००० मिटरभन्दा माथिको उचाइमा रहेको विशाल बरफको थुप्रो फुटेर ठाडो पहाडी भिरालो हुँदै तल झरेको प्रारम्भिक अध्ययनले देखाएको छ।
तर तल झरेको वस्तु केवल बरफ मात्र थिएन। ओरालो झर्दै गर्दा त्यसले बाटोमा रहेका चट्टान, खुकुलो माटो, तलछट तथा अन्य सामग्रीलाई समेत बगाउँदै विशाल बुलडोजरझैँ सबै सोहोरेको अनुमान गरिएको छ।
हिमनदीको साधारण पतन केही समयमै बरफ, चट्टान र तलछट मिसिएको तीव्र गतिको बरफ–चट्टान हिमपहिरोमा परिणत भएको हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।
त्यसपछि ठूलो परिमाणमा बरफ, चट्टान र अन्य भग्नावशेष पहाडी नदीको बहावमा मिसिए। नदीले थप पानी र तलछट बगाउँदै लैजाँदा सुरुमा सीमित क्षेत्रमा भएको हिमनदी भत्किएर क्रमशः तलतिर ठूलो विपद्मा रूपान्तरण भएको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।
के जलवायु परिवर्तन यसको मुख्य कारण हो ?
यस विषयमा वैज्ञानिकहरू निकै सावधानीपूर्वक अध्ययन गरिरहेका छन्। उनीहरूका अनुसार जलवायु परिवर्तनकै कारण यो विशेष हिमनदी भत्किएको हो भनेर अहिले नै भन्न सकिँदैन।
पहिले हिमनदी र वरपरका पहाडलाई अस्थिर बनाउने प्रत्यक्ष कारण पहिचान गर्न आवश्यक रहेको उनीहरूको भनाइ छ। सम्भावित कारणहरूमा हिमनदीभित्र भएका संरचनागत परिवर्तन, पग्लिएको पानी बरफ वा चट्टानका चिरामा प्रवेश गर्नु, पहाडी भिरालोको प्राकृतिक स्थिरता, हालैको मौसम अवस्था तथा स्थानीय भूगर्भीय प्रक्रिया समावेश हुन सक्छन्।
यद्यपि दीर्घकालीन रूपमा वैज्ञानिकहरू जलवायु परिवर्तनको प्रभावप्रति चिन्तित छन्। विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिले हिमनदी, पर्माफ्रस्ट (स्थायी रूपमा जमेको माटो), चट्टान र पानीबीचको सन्तुलनलाई परिवर्तन गरिरहेको छ।
बढ्दो तापक्रमका कारण हिमनदीहरू क्रमशः घटिरहेका छन् भने पर्माफ्रस्ट पग्लिरहेको छ। यसले बरफ र पहाडी ढलानलाई स्थिर राख्ने प्राकृतिक अवस्थालाई कमजोर बनाउन सक्छ।
हिमनदीहरू घट्दै जाँदा अस्थिर पहाडी ढलान तथा नयाँ हिमनदी तालहरू बन्ने सम्भावना बढ्छ। त्यस्तै पग्लिएको पानी बरफ र चट्टानका चिरामा प्रवेश गर्दा ती संरचनाहरू थप कमजोर हुन सक्छन्।
तर वैज्ञानिकहरूले प्रत्येक हिमनदी पतनलाई जलवायु परिवर्तनसँग मात्र जोड्न नहुने स्पष्ट पारेका छन्।
उनीहरूका अनुसार जलवायु परिवर्तनले उच्च हिमाली क्षेत्रमा प्रकोपको जोखिम बढाउने पृष्ठभूमि तयार गरिरहेको हुन सक्छ, तर यही घटनाको प्रत्यक्ष कारण थियो वा थिएन भन्ने निष्कर्षमा पुग्न अझै अनुसन्धान आवश्यक छ।
किन बरफ–चट्टान हिमपहिरो यति विनाशकारी बन्यो ?
हिमालयको अत्यन्तै भिरालो भू–बनोट यसको प्रमुख कारण मानिएको छ।
थोरै तेर्सो दूरीमै हजारौँ मिटर उचाइको अन्तर हुने भएकाले माथिल्लो भागमा हुने हिमनदी वा चट्टानको पतन तीव्र गतिमा तल झर्ने गर्छ।
यस घटनामा उच्च हिमाली क्षेत्रमा सुरु भएको बरफ–चट्टान हिमपहिरोबाट बनेको भग्नावशेषको बहाव केवल सात मिनेटमै करिब २० किलोमिटर दूरी पार गर्दै जिरोङ बन्दरगाह क्षेत्रमा पुगेर हिलोसहितको विनाशकारी बहावमा परिणत भएको प्रारम्भिक विश्लेषणले देखाएको छ।
तलतिर बग्ने क्रममा प्रकोपको स्वरूप पनि परिवर्तन हुँदै गएको वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्।
बरफ चाँडै टुक्रिएर पानीमा मिसियो। चट्टान, माटो र तलछट बहावमा मिसिए। नदीको पानी थपिँदै जाँदा यो मिश्रण ठूलो भग्नावशेषको बहाव (डेब्रिस फ्लो) मा परिणत भयो।
कतिपय क्षेत्रमा अचानक बाढी आउँदा पानी, हिलो, चट्टान र बरफको मिश्रण प्रारम्भिक पतनस्थलबाट धेरै टाढासम्म फैलिएको थियो।
वैज्ञानिकहरूका लागि महत्वपूर्ण पाठ
यो घटनाले हिमालय तथा विश्वका अन्य हिमाली क्षेत्रमा एकल जोखिमभन्दा बाहिर गएर बहु–जोखिमीय प्रणालीलाई बुझ्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।
हिमनदी पग्लिने प्रक्रियाले पहाडी ढलानको स्थिरतालाई असर गर्न सक्छ। अस्थिर ढलानले बरफ–चट्टान हिमपहिरो निम्त्याउन सक्छ। त्यसपछि त्यो हिमपहिरो भग्नावशेषको बहावमा परिणत भई तलतिर बाढी तथा थप विनाश निम्त्याउन सक्छ।
वैज्ञानिकहरूले यसलाई ‘बहु–जोखिमीय क्यास्केड’ को रूपमा व्याख्या गर्ने गरेका छन्, र यही अवधारणा यस घटनाबाट प्राप्त सबैभन्दा महत्वपूर्ण वैज्ञानिक पाठमध्ये एक हुन सक्ने उनीहरूको भनाइ छ। तर हालका सबै निष्कर्ष प्रारम्भिक मात्र भएको अनुसन्धानकर्ताहरूले स्पष्ट पारेका छन्।
उपलब्ध प्रमाणहरूले उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको हिमनदी वा बरफ–चट्टानको पतनलाई प्रकोप शृङ्खलाको सम्भावित प्रारम्भिक बिन्दुका रूपमा देखाए पनि, पहाड किन अस्थिर भयो, बरफ र भग्नावशेष तल झर्दै जाँदा कसरी विकसित भयो तथा हालको मौसम, स्थानीय भूगर्भीय अवस्था र दीर्घकालीन जलवायु परिवर्तनले कस्तो भूमिका खेले भन्ने विषयमा अनुसन्धान जारी रहेको छ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार तापक्रम बढिरहेको र अत्यन्तै गतिशील हिमालय क्षेत्रमा यी प्रश्नहरूको उत्तर पत्ता लगाउनु विगतको घटनालाई मात्र बुझ्ने विषय होइन।
यसले भविष्यमा यस्ता उच्च हिमाली प्रकोपको समयमै पहिचान, पूर्वचेतावनी तथा प्रभावकारी उद्धार र जोखिम न्यूनीकरणमा समेत महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।
प्रकाशित: १२ भाद्र २०८३ १७:४१ शुक्रबार