नेपालगन्जको कोहलपुरस्थित दुग्ध वितरण आयोजना पछिल्ला महिनामा किसानको आशाभन्दा बढी निराशाको पर्याय बनेको छ । बिहान-बेलुकी गाईभैँसी दुहुने किसानको पसिनाको मूल्य साढे तीन करोड रुपैयाँ हालसम्म नपाएर सात हजारभन्दा बढी किसान परिवार अन्यौलमा परेका छन् ।
फागुनदेखि साउनसम्मको दूध बिक्री रकम रोकिँदा किसानको घरपरिवार चलाउनै मुस्किल भएको छ ।
बाँके, बर्दिया, दाङ र सुर्खेतका किसानले दर्ता भएका ७६ वटा सहकारी र फार्ममार्फत दूध संकलन गरेर आयोजनामा पुर्याउने गर्छन् । त्यहाँ दैनिक करिब तीन हजार लिटर दूध जम्मा हुन्छ ।
सोमध्ये करिब दुई हजार लिटर आसपासमै खपत हुन्छ भने बाँकी दही, मखन र पाउडर बनाउन प्रयोग हुन्छ । तर बजारमा दहीको खपत सामान्य रहे पनि मखन र पाउडर गोदाममै थुप्रिँदै गएको छ । यही मौज्जाद स्टकले किसानको भुक्तानी रोकिएको हो ।
बिहान सबेरै उठेर दूध लिएर सहकारीसम्म पुग्ने किसान देवीप्रसाद थारु अब बेलुकी खाली हात फर्किनु परेको अनुभव सुनाउँछन् । उनका अनुसार, चार गाई र दुई भैँसीको दूधले परिवारको खर्च धान्ने गरेका थिए । तर अहिले पैसा नआएपछि छोराछोरीको स्कुल शुल्कदेखि घर खर्चसम्म धान्न कठिन भएको छ ।
‘दूध त दिन्छौँ, तर पैसा कहिले आउँछ भन्ने थाहा छैन । ऋण गरेर घर चलाउन बाध्य भएका छौँ,’ थारुको आवाज पीडाले भरिएको थियो । यसरी भुक्तानी रोकिनु कुनै एक परिवारको मात्र कथा होइन ।
बर्दियाकी पार्वती चौधरीले मासिक पाँच/सात हजार रुपैयाँ दूधको पैसाबाट छोराछोरी पढाउने गर्थिन् । तर हाल ६ महिनादेखि रोकिएको भुक्तानीका कारण उनले सहकारीबाटै ऋण लिनुपरेको छ ।
दाङका हेमबहादुर घर्तीले त नयाँ भैँसी किन्ने ऋणको किस्ता नै तिर्न नसकेर साहुजीसँग लाज मान्नुपर्ने अवस्था आएको बताउँछन् । किसानको दैनिकी नै भुक्तानीसँग गाँसिएको छ, तर पसिनाको मूल्य भने गोदाममा थन्किएको मखन र पाउडरसँगै थामिएको छ ।
नेपालगन्ज दुग्ध वितरण आयोजना, कोहलपुरका सूचना अधिकारी पुष्कर डाँगी यस अवस्थाबारे प्रष्ट पार्छन् । उनका अनुसार, बजारमा प्रतिस्पर्धा बढ्नु, भारतबाट सस्तो मूल्यमा दूधजन्य वस्तु भित्रिनु र स्थानीय खपत स्थिर रहनुले बिक्रीमा असर पारेको हो ।
‘हामीकहाँ मखन र पाउडर मौज्जाद छ । बिक्री नभएकै कारण किसानलाई भुक्तानी दिन ढिलाइ भएको हो । समस्या अस्थायी हो, चाँडै समाधान हुन्छ भन्ने विश्वास छ,’ डाँगीले भने । तर किसानको मनमा भने यसपटक असन्तोष गहिरिँदै गएको छ ।
केही वर्षअघि पनि भुक्तानी ढिलाइ हुँदा उनीहरूले आयोजनाको गेटमै धर्ना दिएका थिए । अहिले पनि उस्तै अवस्था दोहोरिन सक्ने संकेत देखिन्छ । किसानहरूको भनाइ छ, ‘दूध बेचेर पैसा पाउन आन्दोलन गर्नुपर्ने हो भने हामीलाई कस्तो न्याय ?’
किसानले तत्कालै भुक्तानीको अपेक्षा गरेका छन् । उनीहरूको दैनिकी, स्कुल शुल्क, पशुको आहार, घरखर्च सबै दूधकै पैसामा निर्भर छ । भुक्तानी नपाउँदा ऋणको भार बढ्नु, साहुबाट गाली खानु, छोराछोरीको पढाइ प्रभावित हुनु यी त तत्काल देखिएका समस्या मात्र हुन् । दीर्घकालीन रूपमा यसले किसानलाई पशुपालनमा अरु लगानी नगर्ने दिशामा धकेल्न सक्छ ।
नेपालगन्ज दुग्ध वितरण आयोजनामा हाल ७६ वटा सहकारी र फार्म संलग्न छन् । किसानले दिनहुँ पसिना बगाएर दूध संकलन गर्छन् । त्यो दूध दही, मखन र पाउडरमा परिणत हुन्छ । तर गोदाममा मौज्जाद वस्तु थुप्रिँदा किसानको पसिना भने नगदमा परिणत हुन सकिरहेको छैन ।
किसानहरूको एउटै प्रश्न छ, ‘हामीले पसिना बेच्यौँ, तर मूल्य कहिले पाउँछौँ ?’ आज भोलि नेपालगन्जको बजारमा दूध बेच्ने किसानलाई भेट्दा उनीहरूको अनुहारमा बेचैनी, आँखामा निराशा देखिन्छ । तर पनि बिहान सबेरै गाईभैँसी दुह्ने काम भने रोकिँदैन । किनभने किसानलाई अझै आशा छ संगठन, सहकारी र सरकारले उनीहरूको पसिनाको मूल्य अवश्य दिनेछ । भुक्तानी ढिलाइले तात्कालीन पीडा त थपेको छ, तर किसानले भविष्यप्रतिको भरोसा अझै छोडेका छैनन् । तर त्यो भरोसा कति दिन टिक्छ ? यही प्रश्न अहिले नेपालगन्जदेखि सुर्खेतसम्मका किसानका ओठमा घुमिरहेको छ ।
प्रकाशित: १८ भाद्र २०८२ १९:३९ बुधबार