हामीले जीवनलाई पहिलेभन्दा धेरै सुविधासम्पन्न बनाएका छौँ। घर फराकिला भएका छन्, सडक सहज बनेका छन् र सञ्चारका साधन हातहातमा पुगेका छन्। संसारको जुनसुकै कुनामा रहेका मानिससँग क्षणभरमै सम्पर्क गर्न सकिने अवस्था छ। तर, यति धेरै सुविधा र सम्पर्कको विस्तारका बीच आफ्नै घरपरिवार, छिमेकी र समाजका मानिससँगको आत्मीयता किन कमजोर हुँदै गएको छ ? विकासले मानिसको जीवन सहज बनाउँदै गर्दा मानवीय सम्बन्ध भने किन कठिन बन्दै छन् ?
मानिसको जीवन सहज, सुरक्षित र व्यवस्थित बनाउने उद्देश्यले विकासको यात्रा अघि बढेको हो। शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रविधि, यातायात र सञ्चारका क्षेत्रमा भएका प्रगतिले जीवनका धेरै कठिनाइ कम गरेका छन्। आर्थिक अवसर विस्तार भएका छन् र जीवनस्तरमा सुधार आएको छ। यी उपलब्धिलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन। तर, भौतिक सुविधाको विस्तारसँगै सामाजिक सम्बन्धमा आत्मीयता घट्दै गएको अनुभूति हुन थालेको छ। भौतिक आवश्यकता पूरा गर्ने क्रममा मानवीय संवेदना र भावनात्मक आवश्यकतालाई बेवास्ता गर्नु आधुनिक समाजको गम्भीर चुनौती बन्दै गएको छ।
हाम्रो समाजमा सम्पन्नताको मापन गर्ने आधारसमेत बदलिँदै गएको छ। पहिले मानिसको पहिचान उसको व्यवहार, सामाजिक योगदान, इमानदारी र दुःखसुखमा देखाउने साथबाट हुन्थ्यो। अहिले घरको आकार, सवारीसाधन, आम्दानी, पहिरन र सामाजिक प्रतिष्ठाले व्यक्तिको हैसियत निर्धारण गर्न थालेका छन्। अरूभन्दा राम्रो देखिनुपर्ने, धेरै कमाउनुपर्ने र आफ्नो सफलता निरन्तर प्रदर्शन गर्नुपर्ने दबाब बढेको छ। यसले मानिसलाई परिश्रमी र प्रतिस्पर्धी त बनाएको छ, तर सम्बन्धलाई जीवन्त राख्न आवश्यक समय, धैर्य र संवेदनशीलता भने साँघुरिँदै गएको छ।
परिवार मानवीय सम्बन्धको पहिलो पाठशाला हो। यहीँबाट माया, सद्भाव, सहनशीलता, सहयोग र जिम्मेवारीको भावना विकास हुन्छ। तर, आधुनिक जीवनशैलीले पारिवारिक सम्बन्धको स्वरूपमा परिवर्तन ल्याएको छ। एउटै घरमा बस्ने सदस्यबीचसमेत संवाद घट्दै गएको छ। सबैका हातमा मोबाइल छन्, तर एकअर्काका कुरा सुन्ने समय छैन। सँगै बसेर खाना खाने, दिनभरिका अनुभव सुनाउने र दुःखसुख बाँड्ने अभ्यास कमजोर हुँदै गएको छ। अभिभावक आर्थिक आवश्यकता पूरा गर्न व्यस्त छन् भने छोराछोरी आफ्नै संसारमा रमाइरहेका छन्। एउटै छानामुनि बसेर पनि भावनात्मक रूपमा टाढिँदै जानु आधुनिक परिवारको विडम्बना बनेको छ।
सम्बन्ध कमजोर हुनुको कारण प्रविधि मात्रै होइन, मानिसको प्राथमिकतामा आएको परिवर्तन पनि हो। व्यक्तिगत सफलता र आर्थिक उन्नतिलाई जीवनको प्रमुख उपलब्धि मान्ने प्रवृत्ति बढेको छ। आफ्नो भविष्य सुरक्षित बनाउने चाहना स्वाभाविक हो। तर, त्यस क्रममा परिवार, आफन्त र समाजप्रतिको दायित्व बिर्सनु उचित होइन। वृद्ध आमाबुबाको हेरचाह, बालबालिकालाई दिने समय र जीवनसाथीबीचको समझदारी आर्थिक व्यवस्थापनभन्दा कम महत्त्वका विषय होइनन्। कमाइले घर बनाउन सकिएला, तर त्यही घरलाई परिवार बनाउने काम आत्मीयता, माया र आपसी विश्वासले मात्रै गर्छ।
यसको प्रभाव परिवारमा मात्रै सीमित छैन। नेपाली समाजको मौलिक विशेषताका रूपमा रहेको छिमेकीपन र सामुदायिक सहकार्यसमेत कमजोर हुँदै गएको छ। कुनै घरमा दुःख पर्दा छिमेकी पुग्ने, खेतीपाती र निर्माणका काममा एकअर्कालाई सघाउने, बिरामी पर्दा सहयोग गर्ने तथा चाडपर्वमा सामूहिक रूपमा रमाउने परम्पराले समाजलाई जोडेको थियो। अहिले कतिपय बस्तीमा वर्षौँदेखि सँगै बसोबास गरेका मानिस एकअर्काको नामसमेत चिन्दैनन्। घरअगाडि भेट हुँदा सामान्य अभिवादन गर्ने आत्मीयतासमेत हराउँदै गएको छ। अग्ला पर्खाल र सुरक्षित ढोकाले घरको सुरक्षा त बढाएका छन्, तर मानिसबीचको दूरी घटाउन सकेका छैनन्।
बसाइँसराइ, सहरीकरण र बदलिँदो रोजगारीले पनि सामाजिक सम्बन्धको संरचनामा प्रभाव पारेको छ। अवसरको खोजीमा गाउँबाट सहर र देशबाट विदेश जाने क्रम बढेको छ। यसले आर्थिक अवस्था सुधार्ने अवसर दिएको छ, तर पारिवारिक भेटघाट र सामुदायिक सहभागिता घटाएको पनि छ। गाउँमा घर छन्, तर घरमा बस्ने मानिस छैनन्। चाडपर्वमा केही दिन गाउँ भरिभराउ भए पनि त्यसपछि फेरि सुनसान बन्छ। विदेशमा कमाएको पैसाले गाउँमा पक्की घर बनेका छन्, तर ती घरमा सँगै बसेर सुखदुःख बाँड्ने सदस्यको अभाव छ। भौतिक संरचना थपिँदै जानु र सामाजिक जीवन खुम्चिँदै जानु विकासको एउटा गम्भीर विरोधाभास हो।
सामाजिक सञ्जालले पनि यो अवस्थालाई थप जटिल बनाएको छ। मानिसले जीवनका सुखद पक्ष सार्वजनिक गर्ने, उपलब्धि देखाउने र प्रशंसा खोज्ने प्रवृत्ति बढेको छ। अरूको सफलता देखेर आफ्नो जीवनसँग तुलना गर्ने र आफूलाई कमजोर ठान्ने मनोवृत्तिसमेत बढिरहेको छ। हजारौँ साथी र अनुयायी हुनु सम्बन्धको गहिराइको प्रमाण होइन। दुःख पर्दा साथ दिने, समस्या पर्दा कुरा सुनिदिने र आवश्यकतामा सहयोग गर्ने मानिसको उपस्थिति नै वास्तविक सम्बन्धको आधार हो। सामाजिक सञ्जालमा आत्मीयता प्रदर्शन गर्ने तर व्यवहारमा जिम्मेवारीबाट पन्छिने प्रवृत्तिले सम्बन्धलाई औपचारिक र देखावटी बनाउँदै लगेको छ।
आर्थिक प्रतिस्पर्धाले सामाजिक व्यवहारमा समेत प्रभाव पारेको छ। मानिसको मूल्य उसको मानवीय गुणभन्दा आर्थिक हैसियतका आधारमा निर्धारण गर्ने सोच चिन्ताजनक छ। सम्पन्न व्यक्तिको वरिपरि भीड लाग्ने तर विपन्न व्यक्तिको पीडा बेवास्ता गर्ने प्रवृत्तिले सामाजिक समानता र सद्भावको भावनालाई कमजोर बनाउँछ। विवाह, भोज, चाडपर्व र सामाजिक समारोहसमेत आत्मीयता साटासाट गर्ने अवसरभन्दा प्रतिष्ठा प्रदर्शन गर्ने माध्यम बन्न थालेका छन्। अरूले के भन्लान् भन्ने चिन्ताले आफ्नो क्षमताभन्दा बढी खर्च गर्ने र देखावटी जीवनशैली अपनाउने प्रवृत्ति बढेको छ। यसले आर्थिक दबाब मात्रै होइन, सम्बन्धमा कृत्रिमता पनि थपेको छ।
सार्वजनिक जीवनमा पनि यही दूरी देखिन थालेको छ। टोल र समुदायका साझा समस्या समाधान गर्न जुट्ने अभ्यास कमजोर हुँदा फोहोर व्यवस्थापन, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण र विपद्का बेला एकअर्कालाई सहयोग गर्ने काममा सामूहिक जिम्मेवारी घट्दै गएको छ। अधिकार र सुविधाको अपेक्षा गर्ने नागरिकले आफ्नो सानो दायित्वसमेत अरूको जिम्मेवारी ठान्न थाले भने समुदाय बलियो बन्न सक्दैन। सम्बन्धको आत्मीयता निजी व्यवहारमा मात्रै होइन, साझा ठाउँ र साझा समस्याप्रतिको जिम्मेवारीमा पनि प्रकट हुन्छ।
समाजको वास्तविक समृद्धि भौतिक संरचनाको विस्तारले मात्रै मापन हुँदैन। सडक र भवन विकासका आधार हुन्, तर ती संरचनाभित्र बस्ने मानिसबीच विश्वास, सहयोग र सद्भाव कायम हुनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। आर्थिक रूपमा सम्पन्न तर सामाजिक रूपमा एक्लिएको समाजलाई पूर्ण विकसित भन्न सकिँदैन। विकासको उद्देश्य मानिसलाई मानिसबाट टाढा बनाउनु होइन, जीवन सहज बनाउँदै आपसी सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउनु हो। त्यसैले विकासको मूल्याङ्कन गर्दा प्रतिव्यक्ति आय, उत्पादन र पूर्वाधारसँगै सामाजिक विश्वास, पारिवारिक एकता, सामुदायिक सहभागिता र मानवीय संवेदनालाई पनि महत्त्व दिनुपर्छ।
यसका लागि ठूला नीति वा महँगा कार्यक्रमभन्दा दैनिक व्यवहारमा साना परिवर्तन आवश्यक छन्। परिवारका सदस्यले एकअर्कालाई पर्याप्त समय दिनु, छिमेकीको सुखदुःखमा सहभागी हुनु, ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान गर्नु, बालबालिकासँग संवाद गर्नु र सामाजिक काममा सक्रिय सहभागिता जनाउनु यसका व्यावहारिक आधार हुन्। विद्यालयले पाठ्यपुस्तकको ज्ञानसँगै सहकार्य, सहिष्णुता, सामाजिक उत्तरदायित्व र मानवीय मूल्य पनि सिकाउनुपर्छ। प्रविधिको प्रयोग जीवन सहज बनाउन हो, मानवीय सम्बन्धको विकल्प बनाउन होइन भन्ने चेतना विकास गर्न आवश्यक छ।
विकासको यात्रा रोकिनु हुँदैन, तर यसको दिशा र उद्देश्यबारे पुनर्विचार गर्न जरुरी छ। ठूला घर, फराकिला सडक, महँगा सवारीसाधन र आधुनिक उपकरणले जीवनलाई सुविधासम्पन्न बनाउन सक्छन्, तर मनलाई सन्तुष्ट र समाजलाई आत्मीय बनाउन मानवीय व्यवहार नै चाहिन्छ। मानिसले कमाएको सम्पत्ति सफलताको एउटा पक्ष हो भने उसले जोगाएका सम्बन्ध र अरूको जीवनमा पुर्याएको सकारात्मक योगदान सफलताका अझ महत्त्वपूर्ण आधार हुन्।
विकासको होडमा हामीले सबै कुरा जोड्दै जाँदा मानिसलाई मानिससँग जोड्ने सम्बन्ध नै गुमायौँ भने त्यो प्रगति अधुरो हुनेछ। भौतिक सम्पन्नताले जीवनलाई सहज बनाउन सक्छ, तर जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने आधार प्रेम, सद्भाव, विश्वास र सहकार्य नै हुन्। आखिर विकासको अन्तिम गन्तव्य सुविधासम्पन्न संरचना मात्रै होइन, सुखी, आत्मीय र मानवीय समाज निर्माण गर्नु हो।
प्रकाशित: १४ कार्तिक २०८३ १८:०२ शनिबार