गुरुकुल केवल अक्षर चिनाउने पाठशाला होइन, जीवन चिनाउने संस्कारभूमि हो । गुरुकुलमा शिक्षा केवल मस्तिष्कमा सञ्चित हुने सूचना होइन, आचरणमा प्रतिफलित हुने प्रज्ञा हो । त्यहाँ विद्याको अर्थ केवल परीक्षा उत्तीर्ण गर्नु होइन, विनय, विवेक, अनुशासन, आत्मसंयम, कर्तव्यबोध र लोकमङ्गलको चेतनासहित जीवनलाई सार्थक बनाउनु हो ।

यही सनातन शैक्षिक दर्शनलाई आधुनिक परिवेशमा जीवन्त बनाउने दूरदर्शी प्रयत्नका रूपमा महेश संस्कृत गुरुकुलको इतिहासलाई हेर्न सकिन्छ । ब्रह्मलीन स्वामी डा. रामानन्द गिरिको तप, त्याग, सङ्कल्प र साधनाबाट वि.सं. २०५० मा महेश सन्न्यास आश्रमको स्थापना भयो र २०५२ देखि देवघाटधाममा महेश संस्कृत गुरुकुलम् तथा महेश संस्कृत विद्यापीठको शैक्षिक यात्रा प्रारम्भ भयो ।

यस गुरुकुलबाट दीक्षित भएका विद्यार्थीहरू आज देशका विभिन्न भूभागमा शिक्षण, अनुसन्धान, प्रशासन, धर्मदर्शन, संस्कृतिसेवा तथा सामाजिक नेतृत्वका विविध क्षेत्रमा क्रियाशील छन् । ती विविध दिशामा फैलिएका प्रज्ञाकिरणलाई एउटै भावनात्मक र संस्थागत सूत्रमा आबद्ध गर्ने प्रयत्नको नाम हो— महेश–छात्र–परिषद् ।

एउटा गुरुसङ्कल्पबाट जन्मिएको प्रज्ञासङ्गठन

ब्रह्मलीन स्वामी डा. रामानन्द गिरिको सदिच्छा, सत्प्रेरणा र प्रत्यक्ष सान्निध्यमा आचार्य तह पूरा गरी गुरुकुलबाट बाहिरिएका शिष्यहरूको साझा भावनालाई संस्थागत रूप दिन वि.सं. २०६५ आषाढ २७ गते शङ्कराचार्यमठ, पशुपतिको यही सभाकक्षमा डा. उमेशप्रसाद घिमिरेको अध्यक्षतामा ११ सदस्यीय कार्यसमिति गठन गरी महेश–छात्र–परिषद्को स्थापना गरिएको थियो ।

त्यो दिन गठन भएको समिति केवल एउटा संस्था गठन गर्ने औपचारिक निर्णय थिएन । त्यो गुरुकुलले आफ्ना शिष्यमा रोपेको ज्ञान, संस्कार र गुरुभक्तिलाई समाजमा विस्तार गर्ने एउटा दीर्घकालीन सङ्कल्प थियो । गुरुबाट प्राप्त प्रकाशलाई शिष्यका जीवनमार्फत समाजसम्म पुर्‍याउने एउटा सांस्कृतिक अभियान थियो ।

यस अर्थमा महेश–छात्र–परिषद्को जन्म कुनै आकस्मिक संस्थागत प्रक्रियाको परिणाम होइन; यो गुरु–शिष्य परम्पराको आधुनिक संस्थागत अभिव्यक्ति हो ।

सत्र वर्षको साधना : संस्था होइन, संस्कारको यात्रा

स्थापनाको प्रारम्भिक कालदेखि नै परिषद्ले आफूलाई केवल पूर्वविद्यार्थीको भेटघाट गर्ने संस्थाका रूपमा सीमित राखेन । यसले गुरुकुलीय संस्कारलाई सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्ने अनेकौँ कार्य गर्दै आयो ।

‘अनुभूति’ नामक अनुसन्धानात्मक पत्रिकाको प्रकाशन, शास्त्रीय तथा दार्शनिक विद्वत्सङ्गोष्ठी, वक्तृत्वकला प्रतियोगिता, कविगोष्ठी, गुरु–अभिनन्दन, गुरुपूजन तथा विभिन्न बौद्धिक–प्राज्ञिक समारोहमा सक्रिय सहभागिता परिषद्का महत्वपूर्ण उपलब्धि हुन् ।

गुरुपूर्णिमाका अवसरमा आचार्यहरू रामजीप्रसाद, पीताम्बर दाहाल, शुकदेव पौडेल, बुद्धिनाथ अधिकारीलगायत गुरुहरूको अभिनन्दन गर्नु केवल सम्मानको कार्यक्रम थिएन; त्यो गुरुतत्त्वप्रतिको कृतज्ञताको सार्वजनिक संस्कार थियो ।

वैदिक संस्कृतिमूलक देउसी–भैलो कार्यक्रम, गुरुकुलीय धार्मिक तथा सांस्कृतिक समारोहमा स्वयंसेवी सहभागिता, श्रीमद्भागवत ज्ञानमहायज्ञमा सेवा, विभिन्न पर्व तथा अवसरमा साहित्यिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमको आयोजना—यी सबै गतिविधिले परिषद्को चरित्रलाई बहुआयामिक बनाएका छन् ।

अर्बुदजस्ता जटिल रोगबाट पीडित गुरुकुलीय छात्र नीराजन पन्तलगायतका विद्यार्थीको उपचारका लागि उल्लेखनीय आर्थिक सहयोग जुटाउनु परिषद्को मानवीय संवेदनाको उदाहरण हो । यसबाट स्पष्ट हुन्छ— गुरुकुलले सिकाएको करुणा पुस्तकमा मात्र थिएन ; त्यो व्यवहारमा पनि थियो ।

श्रद्धाबाट स्मृतिसम्म : गुरु ऋणको सार्वजनिक अभिव्यक्ति

ब्रह्मलीन स्वामी डा. रामानन्द गिरिको भौतिक अवसानपछि परिषद्ले श्रद्धापूर्वक श्रद्धाञ्जली सभा आयोजना गर्‍यो । काठमाडौँ शङ्कराचार्यमठमा आयोजित विशेष श्रद्धाञ्जलीले गुरुप्रति शिष्यको भावनात्मक सम्बन्धलाई सार्वजनिक स्मृतिमा रूपान्तरण गर्‍यो ।

त्यसैगरी महेश सन्न्यास आश्रमका संस्थापक सचिव माधव पौडेलप्रति विशेष श्रद्धाञ्जली सभा, संस्कृतका विशिष्ट विद्वान् प्रा.डा. दीर्घराज घिमिरे, प्रा.डा. विद्यानाथ उपाध्यायलगायतको अभिनन्दन तथा आश्रम र गुरुकुलका विशिष्ट समारोहको लेखन–प्रकाशनका माध्यमबाट प्रचार–प्रसार गर्ने कार्यले परिषद्को सामाजिक–सांस्कृतिक दायरा अझ फराकिलो बनाएको छ ।

स्मृति संरक्षण पनि संस्कृति संरक्षणकै एउटा रूप हो । जसले आफ्ना गुरु, अग्रज र ज्ञानपरम्परालाई सम्झन सक्दैन, उसले आफ्नो बौद्धिक वंशावली पनि क्रमशः गुमाउँदै जान्छ । त्यसैले परिषद्का यस्ता गतिविधिलाई केवल कार्यक्रमका रूपमा होइन, प्राज्ञिक स्मृति–संरक्षणको प्रयत्नका रूपमा हेर्नुपर्छ ।

‘बृहत्–पाशुपत–परिक्रमा’ : परम्परा र कर्मको संगम

वि.सं. २०८२ मा सम्पन्न ‘बृहत्–पाशुपत–परिक्रमा’मा परिषद्को भौतिक तथा बौद्धिक सहभागिता यसको पछिल्लो सक्रियताको अर्को महत्वपूर्ण अध्याय हो ।

धर्म, संस्कृति, इतिहास र आध्यात्मिक चेतनासँग जोडिएको यस्तो अभियानमा शिष्यहरूको सामूहिक सहभागिताले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ— परम्पराको संरक्षण केवल प्रवचनबाट हुँदैन; त्यसका लागि कर्म, सहभागिता र समर्पण आवश्यक हुन्छ ।

महेश–छात्र–परिषद्ले ‘गुरुकुल प्रवर्धन समाज’, ‘त्रिशक्ति एकादशी नारीशक्ति समाज’, ‘घरघरमा गुरुकुल अभियान’लगायत गुरुकुलीय भावधारासँग सम्बन्धित विभिन्न अभियानसँग प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष सहकार्य गर्दै आएको तथ्यले पनि परिषद् एउटा संस्थाभन्दा बढी व्यापक प्रज्ञासञ्जालका रूपमा विकसित हुँदै गएको संकेत गर्छ ।

१७ वर्षपछि कानुनी परिचय : इतिहासले पाएको संस्थागत आधार

वि.सं. २०६५ मा स्थापना भएको परिषद्ले लामो समयसम्म औपचारिक दर्ताविना नै सामाजिक–प्राज्ञिक गतिविधि सञ्चालन गर्‍यो । तर स्थापनाको १७ वर्षपछि वि.सं. २०८२ फागुन २३ गते चितवन जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा परिषद् आधिकारिक रूपमा दर्ता भयो ।

यो घटना परिषद्को इतिहासमा सामान्य प्रशासनिक प्रक्रिया मात्र होइन । यसले संस्थालाई कानुनी पहिचान, संस्थागत उत्तरदायित्व, आर्थिक पारदर्शिता, अभिलेखीय निरन्तरता तथा दीर्घकालीन योजना निर्माणका लागि आवश्यक आधार प्रदान गरेको छ ।

कुनै संस्था भावनाले जन्मिन सक्छ; तर दीर्घजीवी हुन विधि, विधान, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र संस्थागत अनुशासन आवश्यक हुन्छ । परिषद्को दर्ता त्यसै दिशातर्फको महत्वपूर्ण कदम हो ।

प्रथम महाधिवेशन : अतीतको समीक्षा, भविष्यको उद्घोष

वि.सं. २०८३ श्रावण ३० र ३१ गते दर्तापछिको प्रथम महाधिवेशन तथा द्विदिवसीय साधारणसभा सम्पन्न भयो । शङ्कराचार्यमठ, पशुपतिको सभाकक्षमा सम्पन्न उद्घाटन समारोह परिषद्का अध्यक्ष डा. उमेशप्रसाद घिमिरेको सभाध्यक्षता तथा वैदिक अनुसन्धान गुठी (वाग्)का संस्थापक अध्यक्ष डा. स्वामी केशवानन्द गिरि (डा. के.एन. स्वामी)को विशेष सहभागितामा सम्पन्न भएको थियो ।

डा. स्वामी केशवानन्द गिरि स्वयं ब्रह्मलीन स्वामी डा. रामानन्द गिरिबाट सन्न्यासदीक्षा ग्रहण गरी वैदिक संस्कृत वाङ्मयको अध्ययन, अनुसन्धान, सम्पादन, प्रकाशन तथा संस्कार शिक्षाका क्षेत्रमा सक्रिय व्यक्तित्व हुनुहुन्छ । उहाँको सहभागिताले समारोहलाई गुरु–शिष्य परम्पराको जीवन्त निरन्तरतासँग जोडेको थियो ।

सचिव शिवराज लामिछानेले परिषद्को विगत, वर्तमान र भविष्यसम्बन्धी संस्थागत प्रगति प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्नुभयो । कोषाध्यक्ष राममणि कुइँकेलले लेखापरीक्षण गरिएको आर्थिक प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्नुभयो । सदस्य शालिग्राम ढकालले स्वागत मन्तव्य राख्नुभयो भने अध्यक्ष डा. घिमिरेले विशेष अतिथि, गुरुभाइ तथा देशका विभिन्न स्थानबाट सहभागी सदस्यहरूप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नुभयो । कार्यक्रमको सहजीकरण तथा समुद्घोषण अच्युतप्रसाद लम्सालले गर्नुभएको थियो ।

‘सङ्गच्छध्वं’बाट ‘परस्परं भावयन्तः’तर्फ

समारोहको समापनमा परिषद्का संरक्षक, महेश सन्न्यास आश्रमका पीठाधीश तथा महेश संस्कृत गुरुकुलम् का अध्यक्ष स्वामी रमणानन्द गिरिले प्रदान गर्नुभएको आशीर्वचनले महाधिवेशनको सम्पूर्ण भावभूमिलाई एउटा व्यापक दार्शनिक दिशाबोध प्रदान गर्‍यो ।

उहाँले ब्रह्मलीन गुरुदेवको सत्सङ्कल्पलाई जीवन्त राख्न धर्म, दर्शन, संस्कृत, संस्कार र संस्कृतिको प्रवर्धनमा सबै गुरुकुलीय छात्र तथा गुरुभाइहरू एकताबद्ध भएर अघि बढ्नुपर्ने बताउनुभयो ।

महेश संस्कृत गुरुकुललाई राष्ट्रिय मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानको केन्द्रका रूपमा विकसित गर्नुपर्ने, नेपालका गाउँगाउँमा गुरुकुल सञ्चालनको अभियान अघि बढाउनुपर्ने, गुरुकुलका शाखा–प्रशाखा विस्तार गर्नुपर्ने तथा समाजलाई प्राज्ञिक चेतनाले आलोकित बनाउनुपर्ने उहाँको मार्गदर्शन थियो ।

‘सङ्गच्छध्वं संवदध्वं सं वो मनांसि जानताम्’ अर्थात् सँगसँगै हिँडौँ, सँगसँगै संवाद गरौँ, हाम्रा मनहरू एउटै उच्च उद्देश्यमा आबद्ध होऊन्— भन्ने वैदिक मन्त्रलाई उहाँले संस्थागत जीवनको मूल आदर्श बनाउन आग्रह गर्नुभयो ।

गुरुकुल र छात्रपरिषद् एकअर्काका प्रतिस्पर्धी होइनन्; परिपूरक हुन् । गुरुकुलले ज्ञान र संस्कार दिन्छ; छात्रपरिषद्ले त्यस ज्ञान र संस्कारलाई समाजमा विस्तार गर्ने दायित्व वहन गर्छ । यही सम्बन्धमा परस्परं भावयन्तःको मर्म निहित छ ।

संस्था कति ठूलो होइन, उद्देश्य कति ठूलो ?

महेश–छात्र–परिषद्को नयाँ कार्यसमितिसामु अब सबैभन्दा ठूलो प्रश्न पदाधिकारीको सूची होइन, उद्देश्यको उचाइ हो ।

परिषद्ले आगामी दिनमा के गर्ने भन्ने प्रश्नसँगै उसले आफूलाई केका लागि समर्पित गर्ने भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्नुपर्छ ।

अनुसन्धानात्मक र विज्ञ–समीक्षित प्रकाशनलाई संस्थागत रूप दिनु, संस्कृत तथा शास्त्रीय विषयमा नियमित विद्वत्सङ्गोष्ठी सञ्चालन गर्नु, गुरुकुलीय अनुसन्धानको अभिलेख तयार गर्नु, पूर्वविद्यार्थीहरूको व्यवस्थित तथ्याङ्क निर्माण गर्नु, विभिन्न ब्याचबीच प्राज्ञिक सम्बन्ध विस्तार गर्नु, आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बन्ने दीर्घकालीन आधार निर्माण गर्नु तथा देशका विभिन्न गुरुकुलसँग सहकार्य गर्नु अबका प्राथमिक कार्य हुन सक्छन् ।

त्यसैगरी आधुनिक प्रविधिको सदुपयोग गर्दै संस्कृत ग्रन्थ, गुरुकुलीय इतिहास, गुरु–शिष्य परम्परा र अनुसन्धान सामग्रीको डिजिटल अभिलेखीकरण गर्न सकिए परिषद्ले आफ्नो ज्ञानसम्पदालाई भावी पुस्ताका लागि सुरक्षित राख्न सक्नेछ ।

आजको युग सूचना–प्रविधिको युग हो । तर प्रविधि साधन मात्र हो; दिशा भने दर्शनले दिनुपर्छ । त्यसैले आधुनिक साधन र सनातन मूल्यको समन्वय महेश–छात्र–परिषद्को भविष्यको विशिष्ट पहिचान बन्न सक्छ ।

३३ ब्याच : विखण्डित प्रतिभाबाट एकीकृत प्रज्ञाशक्तितर्फ

वि.सं. २०५० देखि २०८३ सम्म महेश संस्कृत गुरुकुलसँग सम्बन्धित ३३ ब्याचका विद्यार्थी विभिन्न क्षेत्रमा पुगेका छन् । उनीहरूलाई एउटै संस्थागत छातामुनि ल्याउनु परिषद्को सबैभन्दा ठूलो सम्भावना हो ।

एउटा विद्यार्थीको अनुभव अर्को पुस्ताको मार्गदर्शन बन्न सक्छ । एउटा अनुसन्धानकर्ताको खोज अर्को अनुसन्धानकर्ताको आधार बन्न सक्छ । एउटा शिक्षकको अनुभव अर्को गुरुकुलको शिक्षणपद्धतिमा उपयोग हुन सक्छ । एउटा सामाजिक अभियन्ताको पहुँच अर्को सांस्कृतिक अभियानको शक्ति बन्न सक्छ ।

यसरी हेर्दा पूर्वविद्यार्थी केवल विगतका विद्यार्थी होइनन्; उनीहरू संस्थाको जीवित ज्ञानसम्पदा हुन् ।

त्यसैले ३३ ब्याचलाई एउटै सूत्रमा बाँध्नु केवल सङ्गठन विस्तार गर्नु होइन, छरिएर रहेका प्रज्ञाकणलाई एउटै प्रज्ञापुञ्जमा रूपान्तरण गर्नु हो ।

पुस्तान्तरण : अन्त्य होइन, अर्को अध्यायको आरम्भ

पुरानो कार्यसमितिले जिम्मेवारी हस्तान्तरण गरेको छ । तर उसको यात्रा समाप्त भएको छैन । संस्थागत अनुभव, स्मृति, इतिहास, सम्बन्ध र मार्गदर्शनका रूपमा पूर्वसमिति नयाँ नेतृत्वसँगै रहनेछ ।

नयाँ कार्यसमितिले पनि विगतलाई अस्वीकार गरेर भविष्य निर्माण गर्न सक्दैन । जरा बिर्सेर वृक्ष उभिन सक्दैन । त्यसैले नयाँ पुस्ताले पुरानो पुस्ताको अनुभव ग्रहण गर्दै नयाँ युगका आवश्यकता र चुनौतीअनुसार संस्थालाई गतिशील बनाउनु आवश्यक छ ।

यही नै वास्तविक पुस्तान्तरण हो-

पुरानो पुस्ताको अनुभव,

नयाँ पुस्ताको ऊर्जा,

गुरुको दर्शन,

शिष्यको कर्म,

राष्ट्रको आवश्यकता

र भविष्यको दृष्टिलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने प्रक्रिया ।

महेश–छात्र–परिषद् : एउटा संस्थाभन्दा माथिको सम्भावना

महेश–छात्र–परिषद्को इतिहासलाई नजिकबाट नियाल्दा यसको सम्भावना एउटा पूर्वविद्यार्थी संस्थाभन्दा निकै व्यापक देखिन्छ ।

यो गुरुपरम्पराको स्मृति हो ।

यो गुरुकुलीय संस्कारको निरन्तरता हो ।

यो संस्कृतविद्याको प्रज्ञासञ्जाल हो ।

यो शिष्यहरूको सामाजिक उत्तरदायित्वको सङ्गठन हो ।

यो ज्ञानलाई कर्ममा रूपान्तरण गर्ने माध्यम हो ।

र, सबैभन्दा महत्वपूर्ण, यो गुरुदीपबाट प्रज्वलित भएर समाजमा फैलिन खोजेको प्रज्ञाप्रकाश हो ।

आज संसारले ज्ञानको विस्फोट देखिरहेको छ, तर विवेकको सङ्कट पनि उत्तिकै गहिरिँदै गएको छ । सूचना बढिरहेको छ, तर संस्कार घटिरहेको छ । प्रविधि विकसित भइरहेको छ, तर मानवीय संवेदना चुनौतीमा परेको छ । यस्तो समयमा गुरुकुलीय ज्ञानपरम्पराले प्रदान गर्ने समन्वित दृष्टि-विद्या, विनय, विवेक र मूल्य- झन् सान्दर्भिक बन्न पुगेको छ ।

त्यसैले महेश–छात्र–परिषद्को आगामी यात्रा केवल आफ्नो संस्थागत विस्तारको यात्रा हुनु हुँदैन; यो संस्कृतविद्या, संस्कार र राष्ट्रिय प्रज्ञाको पुनर्संयोजनको यात्रा बन्नुपर्छ ।

गुरुदीपबाट राष्ट्रदीपतर्फ

एक समय देवघाटको पावन भूमिमा एउटा गुरुले ज्ञानको दीप बाल्नुभयो । त्यो दीपबाट अनेकौँ दीप प्रज्वलित भए । ती दीपहरू आज देशका विभिन्न कुनामा ज्ञान, संस्कार र चेतनाको उज्यालो फैलाइरहेका छन् ।

अब ती सबै दीपलाई एउटै प्रज्ञापुञ्जमा रूपान्तरण गर्ने दायित्व महेश–छात्र–परिषद्को काँधमा आएको छ ।

नयाँ अध्यक्ष शिवराज लामिछानेको नेतृत्वमा निर्वाचित कार्यसमितिले यो जिम्मेवारीलाई केवल पदका रूपमा होइन, गुरुऋण तिर्ने अवसरका रूपमा ग्रहण गर्न सक्नुपर्छ । पद प्रतिष्ठाको विषय होइन, उत्तरदायित्वको प्रतीक बन्नुपर्छ । संगठन शक्ति प्रदर्शनको माध्यम होइन, लोकमङ्गलको साधन बन्नुपर्छ । ज्ञान व्यक्तिगत उपलब्धि होइन, सामाजिक सम्पत्ति बन्नुपर्छ ।

ब्रह्मलीन स्वामी डा. रामानन्द गिरिले रोपेको गुरुकुलीय बीउ आज विशाल वृक्षमा परिणत हुँदैछ । त्यस वृक्षका फल देश र समाजले पाउनुपर्छ । त्यसका छायामा नयाँ पुस्ताले संस्कार पाउनुपर्छ । त्यसका हाँगाहरूबाट अनुसन्धान, शिक्षा, संस्कृति र राष्ट्रचेतनाका नयाँ पालुवा पलाउनुपर्छ ।

त्यसैले महेश–छात्र–परिषद्को नयाँ नेतृत्वलाई शुभकामना दिँदै भन्न सकिन्छ

गुरुबाट प्राप्त प्रज्ञा कर्ममा परिणत होस् ।

कर्म लोकमङ्गलमा परिणत होस् ।

लोकमङ्गल राष्ट्रसेवामा परिणत होस् ।

र राष्ट्रसेवा मानवकल्याणको साधना बनोस् ।

यही हो गुरुदीपबाट प्रज्ञापुञ्जतर्फको यात्रा ।

यही हो महेश–छात्र–परिषद्को नयाँ अध्याय ।

र यही यात्रामा निहित छ गुरुपरम्पराको अमरता ।

‘सङ्गच्छध्वं संवदध्वं’को मन्त्र हृदयमा,

‘वयं राष्ट्रे जागृयामः’को सङ्कल्प कर्ममा,

र ‘परस्परं भावयन्तः’को भावना व्यवहारमा लिएर

महेश–छात्र–परिषद्  

ज्ञानको दीपबाट संस्कृतिको दीप, संस्कृतिको दीपबाट चेतनाको दीप र चेतनाको दीपबाट राष्ट्रदीप प्रज्वलित गर्दै नित्यनिरन्तर अग्रे धावतु‌ धावतु !! जयतु संस्कृतम् । जयतु महेश-संस्कृत-गुरुकुलम् । जयतु रामानन्द-प्रज्ञा ।।