काठमाडौं केवल नेपालको राजधानी होइन, यो देशभरिका लाखौं सपनाहरूको साझा गन्तव्य हो। हिमालको काखमा हुर्किएका बालकदेखि तराईका फाँटमा भविष्य खोजिरहेका युवासम्म, दुर्गम गाउँका विद्यार्थीदेखि साना बजारका उद्यमीहरूसम्म, सबैका दृष्टि कुनै न कुनै दिन यही सहरतर्फ मोडिन्छन्। उनीहरू विश्वास गर्छन्– काठमाडौं पुगेपछि जीवन बदलिन्छ, भविष्य उज्यालो बन्छ, अभावका दिनहरू अन्त्य हुन्छन् र सफलताको ढोका खुल्छ।
कसैले डाक्टर बन्ने सपना बोकेर आउँछ, कसैले इन्जिनियर, पत्रकार, कलाकार, उद्यमी वा सरकारी अधिकारी बन्ने लक्ष्यसहित राजधानीको बाटो समाउँछ। कतिपय युवतीहरू चलचित्रकी अभिनेत्री बन्ने सपना सजाएर काठमाडौं आइपुग्छन्। कतिपय युवाहरू आर्थिक समृद्धि र व्यावसायिक सफलताको खोजीमा राजधानी छिर्छन्। उनीहरूका आँखामा चम्किलो आशा हुन्छ, मनमा अथाह उत्साह हुन्छ र भविष्यप्रति अटल विश्वास हुन्छ।
तर काठमाडौंको वास्तविक कथा सपनाले देखाएजति सरल छैन। यो सहर अवसरको केन्द्र मात्र होइन, संघर्षको विशाल पाठशाला पनि हो। यहाँ सफलताका कथाहरू सुनिन्छन् तर ती सफलताका पछाडि लुकेका अनगिन्ती पीडाहरू कमैले देख्छन्। यहाँ अग्ला भवनहरू आकाश चुमिरहेका छन् तर ती भवनको छायामुनि हजारौं अधुरा सपना निसास्सिएर बसेका छन्। यहाँ सम्पन्नताको चमक छ तर त्यही चमकको किनारमा अभावको अँध्यारो पनि उत्तिकै गाढा छ।
काठमाडौंका सडकहरूमा हिँड्दा एउटा गहिरो विरोधाभास देखिन्छ। एउटै सडकको एक किनारामा करोडौं मूल्यका महलजस्ता घरहरू ठडिएका छन् भने अर्को किनारामा साँझको छाक जुटाउन दिनभरि पसिना बगाउनुपर्ने परिवारहरू संघर्ष गरिरहेका हुन्छन्। एकातिर विलासिताले भरिएको संसार छ, अर्कातिर जीवन धान्नकै लागि दिनरात श्रम गर्नुपर्ने कठोर यथार्थ। यही असमानताले काठमाडौंलाई सम्भावना र पीडाको अद्भुत संगम बनाएको छ।
कहिले राजनीतिक आन्दोलनले राजधानी ठप्प हुन्छ, कहिले सडक अवरोधले जनजीवन अस्तव्यस्त बनाउँछ। कहिले फोहोर व्यवस्थापनको समस्या चर्किन्छ, कहिले बाढी, भूकम्प वा अन्य प्राकृतिक विपत्तिले नागरिकको जीवनलाई प्रभावित गर्छ। कहिले नीतिगत अस्पष्टता, कमजोर योजना र अव्यवस्थित सहरीकरणले विकासको गति रोकिदिन्छ। काठमाडौंले राजनीतिक उथलपुथल पनि देखेको छ, प्राकृतिक प्रकोप पनि भोगेको छ र अव्यवस्थित विकासका पीडाहरू पनि सहिरहेको छ। यही काठमाडौंमा एउटा युवा दम्पतीको कथा पनि छ। यो कथा केवल उनीहरूको मात्र होइन, आजका हजारौं नेपाली युवाको प्रतिनिधि कथा हो। श्रीमतीले पिएचडी पूरा गरेकी थिइन्। उनीसँग ज्ञान थियो, अनुसन्धान गर्ने क्षमता थियो र देशको विकासमा योगदान दिने तीव्र इच्छा थियो तर योग्यताअनुसारको अवसर भेटिएन। विश्वविद्यालयका ढोका सीमित थिए, अनुसन्धानका अवसर न्यून थिए र योग्यताभन्दा पहुँचको मूल्य बढी देखिन्थ्यो।
श्रीमान्को सपना फरक थियो। उनी आफ्नै व्यवसाय गर्न चाहन्थे। उनी विश्वास गर्थे कि इमानदारी, परिश्रम र लगनशीलताले जीवन बदल्न सकिन्छ तर सपना देख्न सजिलो थियो, त्यसलाई यथार्थमा उतार्न कठिन।
परिवारले शिक्षाका लागि लिएको ऋण अझै बाँकी थियो। वृद्ध आमाबाबुको जिम्मेवारी उनकै काँधमा थियो। त्यसैबिच उनले साहस जुटाए र ऋण लिएर सानो व्यवसाय सुरु गरे। सुरुका केही महिनामा आशाका किरणहरू देखिए। ग्राहकहरू आउन थाले। भविष्यप्रति विश्वास जाग्न थाल्यो। समय भने सधैं अनुकूल हुँदैन।
बढ्दो प्रतिस्पर्धा, आर्थिक मन्दी, सीमित बजार र कमजोर क्रयशक्तिका कारण व्यवसाय विस्तार हुन सकेन। आम्दानीभन्दा खर्च बढ्न थाल्यो। ऋणमाथि ऋण थपिन थाल्यो। रातभर निद्रा हराउन थाल्यो। दिनभर मुस्कुराउने प्रयास गरे पनि मनभित्र चिन्ताको आँधी चलिरहन्थ्यो।
उनलाई लाग्न थाल्यो– देशमा दीर्घकालीन आर्थिक दृष्टिकोण नै छैन। सरकार बदलिन्छन् तर युवाको भविष्य बदलिँदैन। योजना आउँछन् तर व्यवहारमा देखिँदैनन्। विकासका भाषणहरू सुनिन्छन् तर अवसरहरू सिर्जना हुँदैनन्। एक दिन रेडियोमा गीत बजिरहेको थियो– ‘चमेली गरिबको, बोलिदिने कोही छैन...’
गीतका शब्दहरू उनका आफ्नै जीवनका कथाजस्ता लागे। मनको गहिराइमा दबिएका पीडाहरू एकाएक सतहमा आए। धेरै दिनको उकुसमुकुसपछि उनले एउटा कठोर निर्णय गरे।
‘जति गाह्रो भए पनि म विदेश जान्छु,’ उनले मनमनै अठोट गरे। त्यो निर्णय लिन सजिलो थिएन।
एक साँझ उनी आफ्ना आमाबाबुको सामुन्ने बसे। कोठाभित्र असाधारण मौनता थियो। उनका आँखा रसाइरहेका थिए। स्वर भारी थियो।
‘आमा, बुबा,’ उनले बिस्तारै भने, ‘मेरो सपना तपाईंहरूलाई छोडेर जाने कहिल्यै थिएन। मेरो सपना नेपालमै केही गर्ने थियो। आफ्नै देशमा संघर्ष गरेर सफल हुने थियो तर आज म र मेरी श्रीमती विदेश जाने निर्णयमा पुगेका छौं।’ आमाको आँखामा आँसु टिलपिलायो। बुबाले मौनतामै छोराको अनुहार हेरे।
उनले फेरि भने, ‘म पैसा कमाएर फर्किनेछु। तपाईंहरूको ऋण तिर्नेछु। तपाईंहरूलाई सुख दिनेछु। मेरो जीवनको सबैभन्दा ठुलो लक्ष्य तपाईंहरूको अनुहारमा मुस्कान ल्याउनु हो। त्यसैले आज म देश छोड्दै छु, देशलाई होइन, परिस्थितिलाई हराउन।’
त्यो क्षण केवल एउटा परिवारको भावनात्मक संवाद थिएन। त्यो आजको नेपाली युवाको मौन आर्तनाद थियो।
हरेक दिन त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट हजारौं सपना विदेश उडिरहेका छन्। ती मानिसहरू आफ्नो देशसँग घृणा गरेर गएका होइनन्। उनीहरू अवसरको खोजीमा गएका हुन्। उनीहरू मातृभूमिलाई प्रेम गर्छन्। उनीहरू आफ्नै गाउँ, आफ्नै सहर, आफ्नै माटोमा केही गर्न चाहन्थे तर परिस्थितिले उनीहरूलाई टाढा धकेल्यो।
यद्यपि काठमाडौंको कथा केवल निराशाको कथा होइन। यही सहरले हजारौं सफल उद्यमी जन्माएको छ। यही सहरले शिक्षा, प्रविधि, नवप्रवर्तन र सिर्जनशीलतालाई नयाँ दिशा दिएको छ। यही सहरले महिलाहरूलाई नेतृत्वमा पु¥याएको छ। यही सहरले युवाहरूलाई उद्यमशीलताको बाटो देखाएको छ। यही सहरले अनेकौं सपनालाई यथार्थमा परिणत पनि गरेको छ। एउटा राष्ट्रको सफलता केवल अग्ला भवन, चौडा सडक वा आर्थिक सूचकांकले मात्र मापन हुँदैन। वास्तविक सफलता तब मापन हुन्छ, जब उसका नागरिकहरूले आफ्नो सपना पूरा गर्न जन्मभूमि छोड्न बाध्य हुँदैन, जब शिक्षित युवाले आफ्नै देशमा सम्मानजनक अवसर पाउँछन्, जब सिर्जनशील नागरिकले आफ्नो प्रतिभाको मूल्य आफ्नै भूमिमा पाउँछ।
आज काठमाडौंको सबैभन्दा ठुलो प्रश्न ट्राफिक, प्रदूषण वा भवनहरूको भिड मात्र होइन। प्रश्न यो हो– के यो सहर आफ्ना युवाका लागि आशाको केन्द्र बन्न सक्छ ? के शिक्षित, सक्षम र सिर्जनशील नागरिकले आफ्नै भूमिमा भविष्य देख्न सक्छन् ? किनकि काठमाडौंको कथा सडक र संरचनाको कथा होइन।
यो सपना र यथार्थबिचको कथा हो। यो भोको पेट र ठुला आकांक्षाबिचको कथा हो। यो आशा र निराशाबिचको कथा हो। यो समृद्धिको चाहना र संघर्षको सत्यबिचको कथा हो र जबसम्म हजारौं युवा आफ्ना सपना बोकेर विदेश उड्न बाध्य भइरहन्छन्, तबसम्म काठमाडौंको हृदयमा एउटा अनुत्तरित प्रश्न गुन्जिरहनेछ– के कुनै दिन यस्तो नेपाल बन्ला, जहाँ सपना पूरा गर्न देश छोड्न नपरोस् ? सायद यही प्रश्नको उत्तर खोज्दै आज पनि काठमाडौं जागिरहेको छ।
समृद्धिको स्वप्न र संघर्षको सत्यबिच उभिएको यो सहर नै आजको काठमाडौंको वास्तविक परिचय हो।
प्रकाशित: ३० जेष्ठ २०८३ ०६:०५ शनिबार